Prakarana 20

Verse 400 (दोहा/सोरठा)

सुर समूह बिनती करि पहुँचे निज निज धाम। जगनिवास प्रभु प्रगटे अखिल लोक बिश्राम।।191।।

sura samūha binatī kari pahuṁce nija nija dhāma | jaganivāsa prabhu pragaṭe akhila loka biśrāma ||191||

Matapos mag-alay ng kanilang mapagpakumbabang panalangin, ang mga pulutong ng mga diyos ay bumalik bawat isa sa kanyang sariling tahanan. Nang magkagayon ang Panginoon, na siyang tahanan mismo ng sansinukob, ay nagpakita, ang pahingahan at kanlungan ng lahat ng mga mundo.

Verse 401 (छंद)

भए प्रगट कृपाला दीनदयाला कौसल्या हितकारी। हरषित महतारी मुनि मन हारी अद्भुत रूप बिचारी।। लोचन अभिरामा तनु घनस्यामा निज आयुध भुज चारी। भूषन बनमाला नयन बिसाला सोभासिंधु खरारी।। कह दुइ कर जोरी अस्तुति तोरी केहि बिधि करौं अनंता। माया गुन ग्यानातीत अमाना बेद पुरान भनंता।। करुना सुख सागर सब गुन आगर जेहि गावहिं श्रुति संता। सो मम हित लागी जन अनुरागी भयउ प्रगट श्रीकंता।। ब्रह्मांड निकाया निर्मित माया रोम रोम प्रति बेद कहै। मम उर सो बासी यह उपहासी सुनत धीर पति थिर न रहै।। उपजा जब ग्याना प्रभु मुसकाना चरित बहुत बिधि कीन्ह चहै। कहि कथा सुहाई मातु बुझाई जेहि प्रकार सुत प्रेम लहै।। माता पुनि बोली सो मति डौली तजहु तात यह रूपा। कीजै सिसुलीला अति प्रियसीला यह सुख परम अनूपा।। सुनि बचन सुजाना रोदन ठाना होइ बालक सुरभूपा। यह चरित जे गावहिं हरिपद पावहिं ते न परहिं भवकूपा।।

bhae pragaṭa kṛpālā dīna-dayālā kausalya hitakārī | haraṣita mahatārī muni mana hārī adbhuta rūpa bicārī || locana abhirāmā tanu ghana-syāmā nija āyudha bhuja cārī | bhūṣana bana-mālā nayana bisālā sobhā-siṃdhu kharārī || kaha dui kara jorī astuti torī kehi bidhi karauṃ anaṃtā | māyā guna gyānātīta amānā beda purāna bhanantā || karuṇā sukha sāgara saba guna āgara jehi gāvahiṃ śruti saṃtā | so mama hita lāgī jana anurāgī bhayau pragaṭa śrī-kaṃtā || brahmāṃḍa nikāyā nirmita māyā roma-roma prati beda kahai | mama ura so bāsī yaha upahāsī sunata dhīra pati thira na rahai || upajā jaba gyānā prabhu musakānā carita bahuta bidhi kīnha cahai | kahi kathā suhāī mātu bujhāī jehi prakāra suta prema lahai || mātā puni bolī so mati ḍaulī tajahu tāta yaha rūpā | kījai sisulīlā ati priya-sīlā yaha sukha parama anūpā || suni bacana sujānā rodana ṭhānā hoi bālaka sura-bhūpā | yaha carita je gāvahiṃ hari-pada pāvahiṃ te na parahiṃ bhava-kūpā ||

Ang mapagkawanggawa at maawain sa mga dukha, ang Panginoon ay nagpakita, na siyang tagapagkaloob ng kabutihan kay Kausalya. Ang ina ay napuspos ng kagalakan; pati ang mga isipan ng mga sage ay ninakaw habang tinitignan ang kamangha-manghang anyong iyon. Ang kanyang mga mata ay nakaaakit, ang kanyang katawan ay maitim tulad ng ulap ng ulan; sa kanyang apat na braso ay kanyang dala ang kanyang sariling mga sagradong simbolo. Pinalamutian ng mga alahas at isang garland ng kagubatan, na may malawak na mga lotus-mata, siya ay isang karagatan ng kagandahan, ang sumisira sa mga kaaway. Na may magkasamang mga kamay ay kanyang sinabi, Paano kita pupurihin, O Walang Hanggan? Sa anong paraan ko ito gagawin? Ang mga Veda at Purana ay nagpapahayag na ikaw ay lampas sa mga katangian ng māyā, lampas sa abot ng kaalaman, at hindi masusukat. Ikaw ay isang karagatan ng habag at kagalakan, ang kabang-yaman ng lahat ng mga kagandahang-asal, na inaawit ng mga Veda at ng mga santo. Gayunpaman para sa aking kabutihan, mula sa pag-ibig sa iyong lingkod, ikaw ay nagpakita, O Panginoon ni Lakshmi. Bagaman ang mga pulutong ng mga sansinukob ay nilikha ng iyong māyā, ang Veda ay nagpapahayag sa iyo sa bawat buhok. At gayon maikaw ay nananahanan sa aking puso, itong tila paradoha! Sa pagkakarinig nito, pati ang matatag na Panginoon ay hindi nanatiling hindi gumagalaw. Nang ang pag-unawa ay sumapit, ang Panginoon ay ngumiti, na nais isagawa ang kanyang laro sa maraming paraan. Nagsalita siya ng isang magandang kuwento upang turuan ang kanyang ina, sa paraan na kung saan ang isang bata ay nanalo sa pag-ibig ng isang ina. Nang magkagayon ang ina ay muling nagsalita; ang kanyang isipan ay nabalintulak: Iwanan mo ang anyong ito, minamahal na anak. Ipakita mo ang iyong paglalaro bilang sanggol, na napakamahal sa kalikasan, ang kagalakang ito ay kataas-taasang hindi katulad. Sa pagkakarinig ng mga matalinong salita, ang hari ng mga diyos ay nagsimulang umiyak, na naging isang bata. Sinumang umaawit ng gawang ito ay nakakamit ang mga paa ni Hari; sila ay hindi nahuhulog sa balon ng makamundong pag-iral.

Verse 402 (दोहा/सोरठा)

बिप्र धेनु सुर संत हित लीन्ह मनुज अवतार। निज इच्छा निर्मित तनु माया गुन गो पार।।192।।

bipra dhenu sura santa hita līnha manuja avatāra | nija icchā nirmita tanu māyā guna go pāra ||192||

Para sa kapakanan ng mga Brahmin, baka, mga diyos, at mga santo, Kanyang tinanggap ang isang taong inkarnasyon. Ang Kanyang anyo ay tinanggap sa pamamagitan ng Kanyang sariling soberanong kalooban; Siya ay nakatayo sa lampas ng Māyā at sa laro ng mga guṇa.

Verse 403 (चौपाई)

सुनि सिसु रुदन परम प्रिय बानी। संभ्रम चलि आई सब रानी।। हरषित जहँ तहँ धाईं दासी। आनँद मगन सकल पुरबासी।। दसरथ पुत्रजन्म सुनि काना। मानहुँ ब्रह्मानंद समाना।। परम प्रेम मन पुलक सरीरा। चाहत उठत करत मति धीरा।। जाकर नाम सुनत सुभ होई। मोरें गृह आवा प्रभु सोई।। परमानंद पूरि मन राजा। कहा बोलाइ बजावहु बाजा।। गुर बसिष्ठ कहँ गयउ हँकारा। आए द्विजन सहित नृपद्वारा।। अनुपम बालक देखेन्हि जाई। रूप रासि गुन कहि न सिराई।।

suni sisu rudana parama priya bānī | saṁbhrama cali āī saba rānī || haraṣita jahã̐ tahã̐ dhāīṁ dāsī | ānaṁda magana sakala purabāsī || dasaratha putra-janma suni kānā | mānahuṁ brahmānaṁda samānā || parama prema mana pulaka sarīrā | cāhata uṭhata karata mati dhīrā || jākara nāma sunata subha hoī | moreṁ gṛha āvā prabhu soī || paramānaṁda pūri mana rājā | kahā bolāi bajāvahu bājā || guru basiṣṭha kahaṁ gayau haṁkārā | āe dvijana sahita nṛpa-dvārā || anupama bālaka dekheṁhi jāī | rūpa rāsi guna kahi na sirāī ||

Sa pagkakarinig ng iyak ng sanggol, na mas mahal kaysa lahat ng musika, ang mga reyna ay dumating sa may paggalang na pagmamadali. Ang mga katulong ay tumakbo nang may kagalakan; ang buong mamamayan ng lungsod ay lubos na nalulugod sa kagalakan. Nang marinig ni Dasharatha ang kapanganakan ng isang anak na lalaki, para bang ang kagalakan ni Brahman mismo ay pumuno sa kanya. Ang kanyang puso ay umapaw sa kataas-taasang pag-ibig; ang kanyang katawan ay nanginginig; at bagama't nagnanais na tumayo agad, kanyang pinatatag ang kanyang isipan ng kalamayan. Sa pamamagitan lamang ng pagkakarinig ng Kanyang Pangalan ay nagkakabuti, Siya, ang Panginoon, ay dumating sa aking tahanan! Ang isipan ng hari ay umapaw sa kataas-taasang kagalakan; kanyang sinabi, Tawagin sila, patunugin ang mga instrumento! Isang panawagan ay pumunta kay Guru Vashishtha; at ang mga Brahmin, kasama niya, ay dumating sa royal na tarangkahan. Kanilang tiningnan ang hindi katulad na bata, isang katawan ng kagandahan; Ang Kanyang mga kagandahang-asal ay hindi maikwento hanggang sa katapusan.

Verse 404 (दोहा/सोरठा)

नंदीमुख सराध करि जातकरम सब कीन्ह। हाटक धेनु बसन मनि नृप बिप्रन्ह कहँ दीन्ह।।193।।

nandīmukha sarādha kari jātakaram saba kīnha | hāṭaka dhenu basana mani nr̥pa bipranha kahã dīnha ||193||

Matapos isagawa ang mapalad na Nandīmukha śrāddha at nakumpleto ang lahat ng mga sakramento ng kapanganakan, ang hari ay nagbigay sa mga Brahmin ng mga kaloob na ginto, baka, kasuotan, at mga hiyas.

Verse 405 (चौपाई)

ध्वज पताक तोरन पुर छावा। कहि न जाइ जेहि भाँति बनावा।। सुमनबृष्टि अकास तें होई। ब्रह्मानंद मगन सब लोई।। बृंद बृंद मिलि चलीं लोगाई। सहज संगार किएँ उठि धाई।। कनक कलस मंगल धरि थारा। गावत पैठहिं भूप दुआरा।। करि आरति नेवछावरि करहीं। बार बार सिसु चरनन्हि परहीं।। मागध सूत बंदिगन गायक। पावन गुन गावहिं रघुनायक।। सर्बस दान दीन्ह सब काहू। जेहिं पावा राखा नहिं ताहू।। मृगमद चंदन कुंकुम कीचा। मची सकल बीथिन्ह बिच बीचा।।

dhvaja patāka torana pura chāvā | kahi na jāi jehi bhā̃ti banāvā || sumanabṛṣṭi ākāsa tẽ hoī | brahmānanda magana saba loī || bṛnda bṛnda mili calī̃ logāī | sahaja siṅgāra kiẽ uṭhi dhāī || kanaka kalasa maṅgala dhari thārā | gāvata paiṭhahĩ bhūpa duārā || kari ārati nevachāvari karahī̃ | bāra bāra sisu carananhĩ parahī̃ || māgadha sūta bandigana gāyaka | pāvana guna gāvahĩ raghunāyaka || sarabasa dāna dīnh saba kāhū | jehi pāvā rākhā nahĩ tāhū || mṛgamada candana kuṅkuma kīcā | macī sakala bīthinhi bica bīcā ||

Ang mga watawat, pennants, at mga arko ng pagdiriwang ay tumakip sa buong lungsod, walang salita ang makapagsasabi kung paano ito inayos. Mula sa langit ay may ulan ng mga bulaklak; ang lahat ng mga tao ay nabasa sa isang kagalakan tulad ng kagalakan ni Brahman. Sa mga grupo ay nagtipon ang mga mamamayan; natural na pinalamutian, sila ay tumalon at tumakbo nang may sigla. Na may dalang mga gintong pitsel at mapalad na mga bandehado, na umaawit habang naglalakad, sila ay pumasok sa royal na tarangkahan. Sila ay nagsagawa ng ārati at nag-alay ng mga handog nang paulit-ulit; nang maraming beses sila ay nagpatirapa sa mga paa ng sanggol. Ang mga tagapagbalita, mga mang-aawit, at mga kumpanya ng mga pumupuri ay umaawit nang malakas ng mga paglilinis na kagandahang-asal ng Panginoon ni Raghu. Bawat isa ay nagbigay ng lahat ng kanyang tinataglay; sinumang tumanggap nito ay hindi ito itinago para sa kanyang sarili. Ang kasturi, sandal, at saffron ay pinahid tulad ng pasta; sa gitna mismo ng bawat kalye ang kasiyahan ay kumalat.

Verse 406 (दोहा/सोरठा)

गृह गृह बाज बधाव सुभ प्रगटे सुषमा कंद। हरषवंत सब जहँ तहँ नगर नारि नर बृंद।।194।।

gṛha-gṛha bāja badhāva subha pragaṭe suṣamā kanda | haraṣavanta saba jahã-tahã nagara nāri nara bṛnda ||194||

Sa bawat tahanan, umugong ang mga tambol at instrumento, at tumindig ang mga mapalad na pagbati, sapagkat ang pinagmumulan ng kagandahan ay nagwakas. Sa buong lungsod, saan man sila naroon, ang mga lalaki at babae sa napakaraming pulutong ay puno ng kagalakan.

Verse 407 (चौपाई)

कैकयसुता सुमित्रा दोऊ। सुंदर सुत जनमत भैं ओऊ।। वह सुख संपति समय समाजा। कहि न सकइ सारद अहिराजा।। अवधपुरी सोहइ एहि भाँती। प्रभुहि मिलन आई जनु राती।। देखि भानू जनु मन सकुचानी। तदपि बनी संध्या अनुमानी।। अगर धूप बहु जनु अँधिआरी। उड़इ अभीर मनहुँ अरुनारी।। मंदिर मनि समूह जनु तारा। नृप गृह कलस सो इंदु उदारा।। भवन बेदधुनि अति मृदु बानी। जनु खग मूखर समयँ जनु सानी।। कौतुक देखि पतंग भुलाना। एक मास तेइँ जात न जाना।।

kaikayasutā sumitrā doū | sundara suta janamata bhai oū || vaha sukha sampati samaya samājā | kahi na sakai sārad ahi-rājā || avadhapurī sohai ehi bhā̃tī | prabhuhi milana āī janu rātī || dekhi bhānū janu mana sakucānī | tadapi banī sandhyā anumānī || agara dhūpa bahu janu aँdhiārī | uṛai abhīra manahuँ arunārī || mandira mani samūha janu tārā | nṛpa gṛha kalasa so indu udārā || bhavana beda-dhuni ati mṛdu bānī | janu khaga mūkhara samayaँ janu sānī || kautuka dekhi pataṅga bhulānā | eka māsa teiँ jāta na jānā ||

Si Kaikeyi at si Sumitra, kapwa, ay nanganak ng magagandang anak na lalaki. Ang kaligayahang iyon, ang kasaganaan, at ang sakdal na panahon ng pagdiriwang, ni Saraswati ni si Shesha, ang hari ng ahas, ay hindi ganapang mailarawan. Ang Ayodhya ay nagnilaw sa gayong paraan, na para bang ang Gabi mismo ay dumating upang salubungin ang Panginoon. Nakikita ang Araw, tila nagahiya siya, ngunit ang takipsilim ay nanatili, ayon sa lahat ng palatandaan. Ang makapal na insenso ay umakyat na parang kadiliman; ang mga ulap ng pulbos sa pista ay lumipad na para bang ang mamulang takipsilim ay kumakalat. Ang mga templong pinalamutian ng mga hiyas ay tila mga bituin; ang mga bubong ng bahay ng hari at ang kanilang mga palamuti ay parang maliwanag na buwan. Sa loob ng mga palasyo, ang pag-awit ng Veda ay tunog nang may katakam-takam na lambot, tulad ng pagtawag ng mga ibon sa kanilang tamang oras. At ang mga gamugamo, na natuwa sa tanawin, ay naligaw sa pagtataka, kaya't isang buong buwan ang lumipas, at hindi nila namalayan na ang panahon ay lumipas.

Verse 408 (दोहा/सोरठा)

मास दिवस कर दिवस भा मरम न जानइ कोइ। रथ समेत रबि थाकेउ निसा कवन बिधि होइ।।195।।

māsa divasa kara divasa bhā marama na jānai koi | ratha sameta rabi thākeu nisā kavan bidhi hoi ||195||

Isang buong buwan ay pinisik sa isang araw lamang, ngunit walang sinuman ang nakabatid ng lihim na sanhi. Ang Araw mismo, kasama ang kanyang karo at mga kabayo, ay napagod; ang gabi ay bumaba, sa anong kamangha-manghang kapasyahan ito nangyari?

Verse 409 (चौपाई)

यह रहस्य काहू नहिं जाना। दिन मनि चले करत गुनगाना।। देखि महोत्सव सुर मुनि नागा। चले भवन बरनत निज भागा।। औरउ एक कहउँ निज चोरी। सुनु गिरिजा अति दृढ़ मति तोरी।। काक भुसुंडि संग हम दोऊ। मनुजरूप जानइ नहिं कोऊ।। परमानंद प्रेमसुख फूले। बीथिन्ह फिरहिं मगन मन भूले।। यह सुभ चरित जान पै सोई। कृपा राम कै जापर होई।। तेहि अवसर जो जेहि बिधि आवा। दीन्ह भूप जो जेहि मन भावा।। गज रथ तुरग हेम गो हीरा। दीन्हे नृप नानाबिधि चीरा।।

yaha rahasya kāhū nahiṁ jānā | dina mani cale karata guna-gānā || dekhi mahotsava sura muni nāgā | cale bhavana baranata nija bhāgā || auru eka kahauṁ nija corī | sunu girijā ati dṛṛha mati torī || kāka bhusuṇḍi saṅga hama doū | manuja-rūpa jānai nahiṁ koū || paramānanda prema-sukha phūle | bīthinha phirahiṁ magana mana bhūle || yaha subha carita jāna pai soī | kṛpā rāma kai jāpara hoī || tehi avasara jo jehi bidhi āvā | dīnha bhūpa jo jehi mana bhāvā || gaja ratha turaga hema go hīrā | dīnhe nṛpa nānābidhi cīrā ||

Walang nakakaalam ng lihim na misteryong ito. Ang araw ay nagpatuloy sa kanyang landas, umaawit ng papuri sa Panginoon. Nakikita ang dakilang pagdiriwang, ang mga diyos, manggagamot, at mga naga ay bumalik sa kanilang tahanan, isinasalaysay ang kanilang sariling kapalaran. At sasabihin ko sa iyo ang isa pang pribadong bagay, makinig ka, O Girija, sapagkat ang iyong pang-unawa ay napakatatag. Si Kakbhushundi at ako na magkasama, walang nakakilala sa amin sa anyong tao. Kami ay yumabong sa kataas-taasang kagalakan at kasiyahan ng pag-ibig, gumagala sa mga daan, abala at nakalimutan ang lahat ng iba. Lamang siya na tunay na nakakaalam ng ganitong mapalad na kuwento ay siya kung kanino sumasalalay ang biyaya ni Rama. Sa oras na iyon, sinumang dumating sa anumang paraan, ang hari ay nagkaloob sa bawat isa ng anumang nagustuhan ng kanyang puso: mga elepante, karo, mga kabayo, ginto, mga baka, at mga hiyas; ang hari ay nagbigay rin ng mga kasuotan ng maraming uri.

Verse 410 (दोहा/सोरठा)

मन संतोषे सबन्हि के जहँ तहँ देहि असीस। सकल तनय चिर जीवहुँ तुलसिदास के ईस।।196।।

manu santoṣe sabanhi ke jahã̐-tahã̐ dehi asīsa | sakala tanaya cira jīvahũ tulasīdāsa ke īsa ||196||

Ang kanyang puso, nasiyahan sa bawat paraan, ay nagkakaloob ng mga pagpapala saan man siya pumunta: 'Sana ang lahat ng aking mga anak ay mabuhay nang mahaba, sa biyaya ng Panginoon ni Tulsidas.'

Verse 411 (चौपाई)

कछुक दिवस बीते एहि भाँती। जात न जानिअ दिन अरु राती।। नामकरन कर अवसरु जानी। भूप बोलि पठए मुनि ग्यानी।। करि पूजा भूपति अस भाषा। धरिअ नाम जो मुनि गुनि राखा।। इन्ह के नाम अनेक अनूपा। मैं नृप कहब स्वमति अनुरूपा।। जो आनंद सिंधु सुखरासी। सीकर तें त्रैलोक सुपासी।। सो सुख धाम राम अस नामा। अखिल लोक दायक बिश्रामा।। बिस्व भरन पोषन कर जोई। ताकर नाम भरत अस होई।। जाके सुमिरन तें रिपु नासा। नाम सत्रुहन बेद प्रकासा।।

kachuka divasa bīte ehi bhā̃tī। jāta na jāni-a dina aru rātī॥ nāma-karana kara avasaru jānī। bhūpa boli paṭhae muni gyānī॥ kari pūjā bhūpati asa bhāṣā। dhari-a nāma jo muni guni rākhā॥ inha ke nāma aneka anūpā। maĩ nṛpa kahaba sva-mati anurūpā॥ jo ānanda-sindhu sukha-rāsī। sīkara tẽ trailoka su-pāsī॥ so sukha-dhāma rāma asa nāmā। akhila loka-dāyaka biśrāmā॥ bisva-bharana poṣana kara joī। tākara nāma bharata asa hoī॥ jāke sumirana tẽ ripu nāsā। nāma satru-hana beda prakāsā॥

Ilang araw ang lumipas sa ganitong paraan; mabilis na lumipas ang mga ito na hindi mo mamamalayan ang araw mula sa gabi. Batid na dumating ang oras para sa ritwal ng pagbibigay ng pangalan, ang hari ay nagpadala para sa marurunong na manggagamot. Matapos sambahin siya, ang panginoon ng lupa ay nagsalita nang ganito: 'Bigyan ng mga pangalan, na maingat na tinimbang ang mga katangian ng mga bata.' 'Ang kanilang mga pangalan ay marami at walang katulad; gayunman, O Hari, ipahahayag ko ang mga ito ayon sa aking sariling pang-unawa. Siya na isang karagatan ng kagalakan, isang bodega ng kasiyahan, sa isang patak lamang nang kanino ang tatlong mundo ay ganap na nasiyahan, ang tirahan ng kagalakan na iyon: ang kanyang Pangalan ay magiging Rama, ang nagkakaloob ng pahingahan sa lahat ng mga mundo. Siya na nagbubuhat at nagpapanatili ng sansinukob, ang kanyang pangalan ay magiging Bharata. Siya na sa kanyang pag-alaala ay nawasak ang mga kaaway, ang kanyang pangalan ay magiging Shatrughna, ayon sa ipinahayag ng mga Veda.'

Verse 412 (दोहा/सोरठा)

लच्छन धाम राम प्रिय सकल जगत आधार। गुरु बसिष्ट तेहि राखा लछिमन नाम उदार।।197।।

lacchana-dhāma rāma-priya sakala jagata ādhāra | guru basiṣṭa tehi rākhā lachimana nāma udāra ||197||

Si Lakshmana, tirahan ng mapalad na mga katangian, minamahal ni Sri Rama, at isang kanlungan sa buong mundo, si Gurudeva Vashishtha, ang manggagamot, ay nagkaloob sa kanya ng marangal na pangalang Lakshmana.

Verse 413 (चौपाई)

धरे नाम गुर हृदयँ बिचारी। बेद तत्व नृप तव सुत चारी।। मुनि धन जन सरबस सिव प्राना। बाल केलि तेहिं सुख माना।। बारेहि ते निज हित पति जानी। लछिमन राम चरन रति मानी।। भरत सत्रुहन दूनउ भाई। प्रभु सेवक जसि प्रीति बड़ाई।। स्याम गौर सुंदर दोउ जोरी। निरखहिं छबि जननीं तृन तोरी।। चारिउ सील रूप गुन धामा। तदपि अधिक सुखसागर रामा।। हृदयँ अनुग्रह इंदु प्रकासा। सूचत किरन मनोहर हासा।। कबहुँ उछंग कबहुँ बर पलना। मातु दुलारइ कहि प्रिय ललना।।

dhare nāma gur hṛdayaṁ bicārī | beda tatva nṛpa tava suta cārī || muni dhana jana sarabasa siva prānā | bāla keli tehiṁ sukha mānā || bārehi te nija hita pati jānī | lachimana rāma charana rati mānī || bharata satruhana dūnau bhāī | prabhu sevaka jasi prīti baṛāī || syāma gaura sundara dou jorī | nirakhahiṁ chabi jananīṁ tṛna torī || cāriu sīla rūpa guna dhāmā | tadapi adhika sukhasāgara rāmā || hṛdayaṁ anugraha indu prakāsā | sūcata kiraṇa manohara hāsā || kabahuṁ uchaṅga kabahuṁ bara palanā | mātu dulārai kahi priya lalanā ||

Pagkatapos pag-isipan sa kanyang puso ang payo ng Guru at ang kapangyarihan ng Pangalan, nakita niya na, O Hari, ang iyong apat na anak na lalaki ay ang mismong diwa ng katotohanang Vedic. Para sa mga manggagamot, sa mga mabubuti, at sa lahat ng mga tao, sila ang buong kayamanan; kay Shiva sila ay mas mahal pa kaysa buhay mismo; at sa kanilang paglalarong pambata siya ay natuwa. Mula sa pinakabata, si Lakshmana, na batid na ang Panginoon ang kanyang sariling tunay na kabutihan, ay nagmahal ng pagmamahal sa mga paa ni Rama. At si Bharata kasama si Shatrughna, kapwa mga kapatid, ay lalong pinalaki ang kanilang pagmamahal na para bang pagmamahal ng panginoon at alila. Isang magandang pares ang maitim at maputi, at ang mga ina, nakikita ang kanilang kagandahan, ay nagpunit ng mga talahib sa mapagmahal na pagprotekta. Ang apat ay lahat ng tirahan ng banayad na kalikasan, kagandahan, at kagandahang-asal; gayunman si Rama ay higit pa, isang karagatan ng kagalakan. Sa kanyang puso ay nagniningning ang liwanag ng buwan ng biyaya, at ang kanyang kaakit-akit na ngiti ay nagbunyag nito sa mga sinag. Ngayon sa kandungan, ngayon sa marangal na duyan, ang mga ina ay kinalinga sila, tinatawag silang kanilang mga minamahal na sanggol.

Verse 414 (दोहा/सोरठा)

ब्यापक ब्रह्म निरंजन निर्गुन बिगत बिनोद। सो अज प्रेम भगति बस कौसल्या के गोद।।198।।

byāpaka brahma nirañjana nirguṇa bigata binoda | so aja prema bhagati basa kausalayā ke goda ||198||

Ang lahat-pumapana na Brahman, walang bahid, lampas sa mga guna, at lumalampas sa bawat laro ng pagbabago, ang Hindi Ipinanganak na Panginoon, nasakop ng pagmamahal at bhakti, ay nagpapahinga sa kandungan ni Kausalya.

Verse 415 (चौपाई)

काम कोटि छबि स्याम सरीरा। नील कंज बारिद गंभीरा।। अरुन चरन पकंज नख जोती। कमल दलन्हि बैठे जनु मोती।। रेख कुलिस धवज अंकुर सोहे। नूपुर धुनि सुनि मुनि मन मोहे।। कटि किंकिनी उदर त्रय रेखा। नाभि गभीर जान जेहि देखा।। भुज बिसाल भूषन जुत भूरी। हियँ हरि नख अति सोभा रूरी।। उर मनिहार पदिक की सोभा। बिप्र चरन देखत मन लोभा।। कंबु कंठ अति चिबुक सुहाई। आनन अमित मदन छबि छाई।। दुइ दुइ दसन अधर अरुनारे। नासा तिलक को बरनै पारे।। सुंदर श्रवन सुचारु कपोला। अति प्रिय मधुर तोतरे बोला।। चिक्कन कच कुंचित गभुआरे। बहु प्रकार रचि मातु सँवारे।। पीत झगुलिआ तनु पहिराई। जानु पानि बिचरनि मोहि भाई।। रूप सकहिं नहिं कहि श्रुति सेषा। सो जानइ सपनेहुँ जेहि देखा।।

kāma koṭi chabi syāma sarīrā | nīla kañja bārida gaṃbhīrā || aruna carana pakaṃja nakha jotī | kamala dalanhi baiṭhe janu motī || rekha kulisa dhavaja aṃkura sohe | nūpura dhuni suni muni mana mohe || kaṭi kiṃkinī udara traya rekhā | nābhi gabhīra jāna jehi dekhā || bhuja bisāla bhūṣana juta bhūrī | hiyã hari nakha ati sobhā rūrī || ura manihāra padika kī sobhā | bipra carana dekhata mana lobhā || kaṃbu kaṃṭha ati cibuka suhāī | ānana amita madana chabi chāī || dui dui dasana adhara arunāre | nāsā tilaka ko baranai pāre || suṃdara śravana sucāru kapolā | ati priya madhura totare bolā || cikkana kaca kuṃcita gabhuāre | bahu prakāra raci mātu sãvāre || pīta jhaguliyā tanu pahirāī | jānu pāni bicarani mohi bhāī || rūpa sakahiṃ nahiṃ kahi śruti seṣā | so jānaī sapanehũ jehi dekhā ||

Maitim ang Kanyang katawan, na may kagandahang higit sa sampung milyong Cupid, malalim na parang ulap ng ulan, asul na parang lotus. Ang Kanyang mga paa ng lotus ay mamula-mula; ang liwanag ng Kanyang mga kuko ay tila mga perlas na nakalagay sa mga talulot ng lotus. Ang mga mapalad na linya, kidlat, watawat, at malambot na usbong, ay nagniningning doon; at ang musika ng Kanyang mga hikaw ay nakawili sa mga puso ng mga manggagamot. Ang isang tumutunog na sinturon ay nagpalamuti sa Kanyang baywang; tatlong magagandang tiklop ang nagmarka sa Kanyang tiyan; sinumang nakakita sa Kanyang pusod ay nakilala ang lalim nito. Ang Kanyang mga bisig ay malapad, puno ng mga palamuti; sa Kanyang dibdib ang mga tanda ng Panginoon at ang karilagan ng Kanyang mga kuko ay labis na maganda. Ang kuwintas at pendante ay nagpalamuti sa Kanyang dibdib; kahit isang brahmin, nakikita ang mga paa na iyon, ay nadama ang kanyang puso na naakit sa matinding paggalang. Ang Kanyang leeg ay parang isang conch, ang Kanyang baba ay napakaganda; sa Kanyang mukha ay may sukat na hindi masukat na kagandahan, na lumilim kay Cupid. Hanay-hanay ng mga ngipin, mga labing pula; sinong makakatapos na ilarawan ang Kanyang ilong at tilak? Ang mga tainga ay magaganda, ang mga pisngi ay mahusay na hugis; lubos na minamahal ang Kanyang matamis, parang pagsasalita ng bata. Makinis, makapal, kulot na buhok, ang Kanyang ina ay nag-ayos at nagpalamuti sa Kanya sa maraming paraan. Siya ay nagdamit sa Kanyang malambot na katawan ng isang dilaw na tunic, na parang isang ibon sa tubig na naglalaro. Kahit ang mga Veda at si Shesha ay hindi masabi ang Kanyang anyo nang ganap; lamang ang nakakita sa Kanya, kahit sa panaginip, ay makakakilala.

Verse 416 (दोहा/सोरठा)

सुख संदोह मोहपर ग्यान गिरा गोतीत। दंपति परम प्रेम बस कर सिसुचरित पुनीत।।199।।

sukha-sandoha moha-para gyāna girā go-tīta | daṃpati parama prema basa kara sisu-carita punīta ||199||

Isang walang hanggang kayamanan ng kagalakan, lampas sa ilusyon, lampas pa sa karunungan, lampas sa abot ng pananalita, ang Banal na Mag-asawa, nasakop ng kataas-taasang pag-ibig, isinagawa ang banal na mga laro ng sanggol na si Sri Rama.

Verse 417 (चौपाई)

एहि बिधि राम जगत पितु माता। कोसलपुर बासिन्ह सुखदाता।। जिन्ह रघुनाथ चरन रति मानी। तिन्ह की यह गति प्रगट भवानी।। रघुपति बिमुख जतन कर कोरी। कवन सकइ भव बंधन छोरी।। जीव चराचर बस कै राखे। सो माया प्रभु सों भय भाखे।। भृकुटि बिलास नचावइ ताही। अस प्रभु छाड़ि भजिअ कहु काही।। मन क्रम बचन छाड़ि चतुराई। भजत कृपा करिहहिं रघुराई।। एहि बिधि सिसुबिनोद प्रभु कीन्हा। सकल नगरबासिन्ह सुख दीन्हा।। लै उछंग कबहुँक हलरावै। कबहुँ पालनें घालि झुलावै।।

ehi bidhi rāma jagata pitu mātā | kosalapura bāsinha sukhadātā || jinha raghunātha carana rati mānī | tinha kī yaha gati pragaṭa bhavānī || raghupati bimukha jatana kara korī | kavan sakai bhava bandhana chorī || jīva carācara basa kai rākhē | so māyā prabhu sõ bhaya bhākhē || bhṛkuṭi bilāsa nacāvai tāhī | asa prabhu chāṛi bhaji'a kahu kāhī || mana krama bacana chāṛi caturā'ī | bhajata kṛpā karihahiṁ raghurā'ī || ehi bidhi sisubinoda prabhu kīnhā | sakala nagarabāsinha sukha dīnhā || lai uchaṅga kabahuṁka halarāvai | kabahuṁ pālanē ghāli jhulāvai ||

Sa ganitong paraan si Rama ay naging ama at ina sa sanlibutan, ang nagkakaloob ng kagalakan sa mga tao ng lungsod ng Kosala. Ang mga nagmamahal sa mga paa ni Raghunatha, o Bhavani, ang kanilang kapalaran ay malinaw na nakikita. Ngunit para sa isa na tumalikod sa Panginoon ng Raghu, ang lahat ng pagsisikap ay walang saysay: sino ang makakaputol ng mga tanikala ng pagkakataon? Ang lahat ng may buhay at walang buhay ay pinapanatili Niya sa Kanyang kapangyarihan; si Madya mismo ay nangangamba sa harapan ng Panginoon. Sa isang simpleng pagkilos ng Kanyang kilay, pinasayaw Niya ito; kung aalis sa gayong Panginoon, sabihin mo, sino pa ang dapat sambahin? Itinatwa ang katalinuhan sa isip, gawa, at pananalita, kung ang isa ay sumasamba, ang Hari ng Raghu ay tiyak na magkakaloob ng habag. Sa ganitong paraan ang Panginoon isinagawa ang Kanyang mga paglalarong pambata at nagbigay ng kagalakan sa lahat ng tao ng lungsod. Minsan, kargado sa kanilang kandungan, mahinahon Nila Siyang inaalog; minsan Inilalagay Nila Siya sa duyan at inaalog hanggang sa makatulog.

Verse 418 (दोहा/सोरठा)

प्रेम मगन कौसल्या निसि दिन जात न जान। सुत सनेह बस माता बालचरित कर गान।।200।।

prema magana kausalayā nisi dina jāta na jāna | suta saneha basa mātā bālacarita kara gāna ||200||

Si Kausalya, lubos na nalubog sa pag-ibig, hindi mapansin kung paano ang gabi at araw ay lumipas. Hawak ng pagmamahal sa kanyang anak, ang Ina ay patuloy na kumakanta ng mga gawa ng kanyang pagkabata.

Verse 419 (चौपाई)

एक बार जननीं अन्हवाए। करि सिंगार पलनाँ पौढ़ाए।। निज कुल इष्टदेव भगवाना। पूजा हेतु कीन्ह अस्नाना।। करि पूजा नैबेद्य चढ़ावा। आपु गई जहँ पाक बनावा।। बहुरि मातु तहवाँ चलि आई। भोजन करत देख सुत जाई।। गै जननी सिसु पहिं भयभीता। देखा बाल तहाँ पुनि सूता।। बहुरि आइ देखा सुत सोई। हृदयँ कंप मन धीर न होई।। इहाँ उहाँ दुइ बालक देखा। मतिभ्रम मोर कि आन बिसेषा।। देखि राम जननी अकुलानी। प्रभु हँसि दीन्ह मधुर मुसुकानी।।

eka bāra jananīṁ anhavāe | kari siṅgāra palanāṁ pauṛhāe || nija kula iṣṭa-deva bhagavānā | pūjā hetu kīnha asnānā || kari pūjā naibedya caṛhāvā | āpu gaī jahaṁ pāka banāvā || bahuri mātu tahavāṁ cali āī | bhojana karata dekha suta jāī || gai jananī sisu pahiṁ bhayabhītā | dekhā bāla tahāṁ puni sūtā || bahuri āi dekhā suta soī | hṛdayaṁ kaṁpa mana dhīra na hoī || ihāṁ uhāṁ dui bālaka dekhā | mati-bhrama mora ki āna biseṣā || dekhi rāma jananī akulānī | prabhu haṁsi dīnha madhura musukānī ||

Minsan ang Ina ay nagpaligo sa Sanggol; kanyang binihisan ito ng magagandang alahas at inihiga sa duyan. Pagkatapos, para sa pagsamba sa Panginoon, ang kanyang piling Diyos ng pamilya, siya mismo ay nagsagawa ng paglilinis. Pagkatapos maghandog ng pagkain sa Harapan, pumunta siya sa lugar kung saan ang pagkain ay inihahanda. Pagkatapos ang Ina ay bumalik doon; nakita niya ang kanyang anak na kumakain. Nag-alala, siya ay mabilis na pumunta sa kinaroroonan ng sanggol, at doon niya nakita ang munti na natutulog muli. Muli siyang bumalik at nakitang natutulog pa rin ang kanyang anak; ang kanyang puso ay nanginginig, at ang kanyang isipan ay hindi makakita ng katahimikan. Dito at doon ako nakakita ng dalawang bata, ako ba ay nalilito, o may ibang himalang nagaganap? Nakita ni Rama ang kanyang ina na ganito na nag-aalala, at ngumiti Siya sa kanya nang may tamis.