Nirukta, Phonetic Variants, and Vedic Dhātu–Svara Taxonomy

Verse 1

सनंदन उवाच । निरुक्तं ते प्रवक्ष्यामि वेदं श्रोत्रांगमुत्तमम् । तत्पंचविधमाख्यातं वैदिकं धातुरूपकम् ॥ १ ॥

Wika ni Sanandana: Ipaaabot ko sa iyo ang Nirukta, ang dakilang sangkap na pantulong ng Veda na kaugnay ng wastong pakikinig at pag-unawa. Ipinahayag itong may limang uri, may katangiang Vedic, at nakasalig sa mga ugat ng pandiwa (dhātu) at sa mga anyo nito.

Verse 2

क्वचिदूर्णागमस्तत्र क्वचिद्वर्णविपर्ययः । विकारः क्वापि वर्णानां वर्णनाशः क्वचिन्मतः ॥ २ ॥

Sa ilang dako ay may pagsingit ng mga dagdag na pantig; sa ilang dako ay may pagbaligtad ng mga titik. Sa kung saan ay may pagbaluktot ng mga titik, at sa iba pa—ayon sa itinuturing—may pagkawala pa nga ng mga titik.

Verse 3

तथा विकारनाशाभ्यां वर्णानां यत्र नारद । धातोर्योगातिशयी च संयोगः परिकीर्तितः ॥ ३ ॥

Gayundin, O Nārada, kung saan sa mga pantig ay may pagbabago at may pagkalagas, at kung saan may masidhing pagdurugtong na nalilikha sa pagsasanib sa ugat ng pandiwa (dhātu), iyon ang ipinahahayag na ‘saṃyoga’ (pagsasanib).

Verse 4

सिद्धेद्वर्णागमाद्धंसः सिंहो वर्णविपर्ययात् । गूढोत्मा वर्णविकृतेर्वर्णनांशात्पृषोदरः ॥ ४ ॥

Ang ‘haṃsa’ (sisne) ay naitatatag sa pagdaragdag ng isang titik; ang ‘siṃha’ (leon) ay nakukuha sa pagpapalitan ng ayos ng mga titik. Ang ‘gūḍhātmā’ ay bunga ng pagbabago ng mga titik, at ang ‘pṛṣodara’ ay mula sa bahagyang pagkawala ng mga titik—ganyan ipinapaliwanag ang mga salita sa mga gawaing panggramatika.

Verse 5

भ्रमरादुषु शब्देषु ज्ञेयो योगो हि पञ्चमः । बहुलं छन्दसीत्युक्तमत्र वाच्यं पुनर्वसू ॥ ५ ॥

Sa mga tunog gaya ng ugong ng bubuyog at mga katulad nito, dapat maunawaan na ang ikalimang anyo ng yoga ay ang pagninilay sa tunog. Dito, O Puṇarvasu, itinuturo na ang ganitong pagsasanay ay malawak na binabanggit sa mga sukat ng Veda (chandas).

Verse 6

नभस्वद्वृषणश्चैवापरस्मैपदि चापि हि । परं व्यवहिताश्चापि गतिसंज्ञास्तथा हि आ ॥ ६ ॥

Ang ‘nabhasvat’ at ‘vṛṣaṇa’ ay itinuturing ding mga pandiwa sa uri ng parasmaipada. Gayundin, ang mga anyong tinatawag na ‘para’ (sumusunod) at maging ang ‘vyavahita’ (may pagitan/nahihiwalay) ay tinatawag din sa katawagang teknikal na ‘gati’—ganyan nga ang turo.

Verse 7

विभक्तीनां विपर्यासो यथा दधना जुहोति हि । अभ्युत्सादयामकेतुर्ध्वनयीत्प्रमुखास्तथा । निष्टर्क्यान्द्यास्तथोक्ताश्च गृभायेत्यादिकास्तथा ॥ ७ ॥

Ang pagbaligtad ng mga hulaping pangkaso (vibhakti) ay isang kamalian, gaya ng maling pahayag na “dadhanā juhoti” (“nag-aalay gamit ang gatas-asim”). Gayundin, binabanggit ang mga pagkakamaling tulad ng “abhyutsādayāmaketuḥ,” “dhvanayīt,” at iba pang kapansin-pansing anyo (maling bigkas o maling anyo), pati ang gamit na “gṛbhāye” at mga kahalintulad na halimbawa.

Verse 8

सुप्तिङुपग्रहलिंगनराणां कालहलूचूस्वरकर्तृयडां च । व्यत्ययमिच्छति शास्रकृदेषां सोऽपि च सिद्ध्यति बाहुलकेन ॥ ८ ॥

Para sa mga bagay tulad ng hulaping pangngalan (suP), hulaping pandiwa (tiṅ), mga panlapi/paunang bahagi (upagraha), kasarian at tao/pagkakaganap, gayundin ang panahon (kāla), mga titik ha, lu, cū, ang diin o tono (svara), ang tagaganap (kartṛ), at ang titik yaḍ—kapag ninanais ng may-akda ng śāstra sa balarila ang pagpapalit o pag-iiba-iba ng mga ito, iyon man ay nagiging tanggap batay sa karaniwang paggamit (bāhulaka).

Verse 9

रात्री विम्बी च कद्रूश्चाविष्ट्वौ वाजसनेयिनः ॥ ९ ॥

Ang “Rātrī,” “Vimbī,” at “Kadrū,” pati ang “Āviṣṭu”—ang mga ito ay mga pangalan/salitang ginagamit sa hanay ng mga Vājasaneyin (tagasunod ng tradisyong Śukla-Yajurveda).

Verse 10

कर्णेभिश्च यशोभाग्य इत्याद्याश्चतुरक्षरम् । देवासोऽथो सर्वदेवतातित्वावत इत्यपि ॥ १० ॥

At (ang banal na pormula) na nagsisimula sa “karṇebhiḥ” at “yaśo-bhāgya,” pati ang iba pang mga mantrang may apat na pantig; gayundin (yaong) nagsisimula sa “devāsaḥ,” at maging (yaong) nagpapahayag ng “pagkakaloob ng kalagayang lumalampas sa lahat ng mga diyos”—ang mga ito rin ay dapat maunawaan sa araling ito.

Verse 11

उभयाविन माद्याश्च प्रलयाद्याश्च स्तृचं तथा । अपस्पृधेथां नो अव्यादायो अस्मान्मुखास्तथा ॥ ११ ॥

Nawa’y ang mga puwersang mapanira na nagmumula sa dalawang uri (panloob at panlabas), at ang mga kapahamakaang nagsisimula sa pralaya (pagkalusaw) at iba pa, kasama ang lahat ng pagdurusa—ay huwag nawang dumikit sa amin. Nawa’y hindi kami saktan ng mga karamdaman; at nawa’y mapangalagaan din ang aming bibig at pananalita.

Verse 12

सगर्भ्योस्थापदी ऋत्व्योरजिष्टं त्रिपंचकम् । हिरण्ययेन नरं च परमे व्योमनित्यपि ॥ १२ ॥

Ang mga pagbigkas na tinatawag na Sagarbhya at Sthāpadī, ang himnong Ṛtvyora, ang pinakadakilang Tripañcaka, ang Hiraṇyaya at ang Nara—ang mga ito rin ay dapat pagnilayan at bigkasin bilang walang hanggang nakatatag sa kataas-taasang langit (pinakamataas na banal na dako).

Verse 13

उर्विया स्वप्रया वारवध्वाददुहवैवधी । यजध्वैनमेमसि च स्नात्वी गत्वा पचास्थभौः ॥ १३ ॥

Gawin ang lupa bilang pook-dambana, at sa sariling taimtim na pagsisikap—gaya ng nobya ng mga tubig—sambahin Siya. Pagkatapos maligo nang banal, lumabas at isagawa ang itinakdang ritwal, matatag na nakaugat sa kadalisayan.

Verse 14

गोनांचापरिह्रवृत्ताश्चातुरिर्ग्रसितादिका । पश्येदधद्ब्रभूथापि प्रमिणांतित्यवीवृधत् ॥ १४ ॥

Kahit ang mga salita ay tila baluktot—dahil sa di-regular na pagliko ng pananalita, nalulunok na pantig, o iba pang pagkasira—dapat pa ring makilala ang nilalayong diwa; sapagkat nananatili ang sukat at kahulugan, kahit tila may kapintasan ang bigkas ng bumibigkas.

Verse 15

मित्रयुश्च दुरस्वा वा हात्वा सुधितमित्यपि । दधर्त्याद्या स्ववद्भिश्च ससूवेति च धिष्व च ॥ १५ ॥

Kahit ang mga anyong gaya ng “mitrayuḥ”, “durasvā”, “hātvā”, at “sudhitam” ay dapat maunawaan; gayundin, dapat malaman ang wastong gamit ng mga pahayag na “dadharti”, “ādyā”, “svavadbhiḥ”, “sasūve”, at “dhiṣva”.

Verse 16

प्रप्रायं च हरिवतेक्षण्वतः सुपर्थितरः । रथीतरी नसताद्या अम्नर्भुवरथो इति ॥ १६ ॥

At siya’y paulit-ulit na lumisan—nakatanaw kay Hari—habang ang mga debotong handang-handa ay taimtim na nananalangin; kaya siya’y pinupuri bilang Rathītara, bilang Nasatā at iba pa—na nakikilala bilang Amnarbhuvaratha.

Verse 17

ब्रूह्याद्यादेः परस्याप्यौ श्रावयेत्यादिके प्लुतः । दाश्वांश्व स्वतवान्यापौत्रिभिष्ट्वं च नृभिष्टुतः ॥ १७ ॥

Sa mga anyong nagsisimula sa “brūhi” at mga kahawig na pananalita, gayundin sa kasunod na salitang “au,” at sa mga anyong nagsisimula sa “śrāvayet,” ang patinig ay dapat bigkasin bilang pluta (pinahahabang tunog). Gayon din, sa “dāśvāṃśva,” “svatavān,” at sa pangkat na “yā‑pautri‑,” ginagamit ang tunog na “tvaṃ”; at sa “nṛbhiṣṭutaḥ” itinatakda ang kaukulang tuntuning ponetiko.

Verse 18

अभीषुण ऋतावाहं न्यषीदन्नृमणा अपि । चतुर्विधाद्बाहुलकात्प्रवृत्तेरप्रवृत्तितः ॥ १८ ॥

Kahit ang marurunong, nang makita ang “agos ng panahon ayon sa panahon” (ang pag-igting ng oras), ay nauupo at nagpipigil sa sarili; sapagkat may labis na pagkamarami ng mga anyo na lumilitaw mula sa pagkilos at mula sa di-pagkilos, sa apat na uri nito.

Verse 19

विभाषयान्यथाभावात्सर्वं सिद्ध्येञ्च वैदिकम् । भूवाद्या धातवो ज्ञेयाः परस्मैपदिनस्स्मृताः ॥ १९ ॥

Dahil sa mga anyong maaaring piliin (vibhāṣā) at sa posibilidad ng ibang paggamit, ang lahat ng pahayag na Vedic ay maaari pa ring maitatag bilang wasto. Ang mga ugat ng pandiwa na nagsisimula sa bhū (“maging/umiral”) ay dapat maunawaang tumatanggap ng parasmaipada (aktibo) na mga hulapi, ayon sa turo ng tradisyon.

Verse 20

एधाद्या आत्मनेभाषा उदात्ताः षट्त्रिंशसंख्यकाः । अतादयोऽष्टत्रिंशञ्च परस्मैपदिनो मुने ॥ २० ॥

O pantas, ang uring Ātmanepada na nagsisimula sa edh‑ ay binubuo ng tatlumpu’t anim na ugat na may udātta na diin; at ang uring Parasmaipada na nagsisimula sa atā‑ ay binubuo ng tatlumpu’t walo.

Verse 21

लोकृपूर्वा द्विचत्वारिंशदुक्ता च ह्यात्मने पदे । उदात्तेतरतु पंचाशत्फक्काद्याः परिकीर्तिताः ॥ २१ ॥

Ang mga nagsisimula sa “lokṛ‑” ay sinasabing apatnapu’t dalawa sa mga anyong Ātmanepada; at hinggil sa udātta at iba pang uri ng diin, limampung bagay na nagsisimula sa “phakka‑” ang binilang at itinakda.

Verse 22

वर्चाद्या अनुदात्तेत एकविंशतिरीरीताः । गुपादयो द्विचत्वारिंशदुदात्तेताः समीरिताः ॥ २२ ॥

Mula sa pangkat na pinangungunahan ng “varc-”, dalawampu’t isang bagay ang ipinahayag na anudātta (mababang diin). Mula sa pangkat na pinangungunahan ng “gup-”, apatnapu’t dalawang bagay ang sinabing udātta (mataas na diin).

Verse 23

धिण्यादयोऽनुदात्तेतो दश प्रोक्ता हि शाब्दिकैः । अणादयोप्युदात्तेतः सप्तविंशतिधातवः ॥ २३ ॥

Ipinahayag ng mga dalubhasang gramatiko (śābdika) na may sampung ugat ng pandiwa na nagsisimula sa “dhiṇya-” na may tandang anudātta (mababang diin). Gayundin, sinabi nilang may dalawampu’t pitong ugat ng pandiwa na nagsisimula sa “aṇa-” na may tandang udātta (mataas na diin).

Verse 24

अमादयः समुद्दिष्टाश्चतुर्स्रिंशद्धिशाब्दिकैः । द्विसप्ततिमिता मव्यमुखाश्चोदात्तबंधना ॥ २४ ॥

Kaya ang hanay na nagsisimula sa “amā” ay ipinahayag ng mga śābdika—tatlumpu’t dalawa ang bilang, sa pamamagitan ng mga katawagang teknikal ng agham ng tunog. Sinusukat ito bilang pitumpu’t dalawa (yunit), nagsisimula sa pantig na “ma”, at nakaugnay sa udātta (mataas na diin).

Verse 25

स्वारितेद्धावुधातुस्तु एक एव प्रकीर्तितः । क्षुधादयोऽनुदात्तेतो द्विषपंचाशदुदाहृताः ॥ २५ ॥

Sa mga ugat ng pandiwa na may diin na svarita, iisa lamang ang ipinahayag, ang “iddhāvu”. Ngunit sa mga may tandang anudātta, simula sa “kṣudh”, limampu’t dalawa ang binanggit.

Verse 26

घुषिराद्या उदात्ततोऽष्टाशीतिर्धातवो मताः । द्युताद्या अनुदात्तेतो द्वाविंशतिरतो मताः ॥ २६ ॥

Mula sa pangkat na nagsisimula sa “ghuṣira”, walumpu’t walong ugat ng pandiwa ang itinuturing na may udātta (mataas na diin). Mula sa pangkat na nagsisimula sa “dyut”, dalawampu’t dalawang ugat ang itinuturing na may anudātta (mababang diin).

Verse 27

षितस्रयोदश घटादिष्वेनुदत्तेत ईरितः । ततो ज्वलदुदात्तेतो द्विपंचाशन्मितास्तथा ॥ २७ ॥

Sa mga sukat tulad ng ghaṭa at iba pa, ang mga anudātta (mababang diin) ay sinasabing labintatlo. Pagkaraan nito, ang mga jvalad-udātta (nagniningas na mataas na diin) ay gayundin umanong limampu’t dalawa ang bilang.

Verse 28

स्वरितेद्राजृसंप्रोक्त स्तनहेभ्राजृतस्रयः । अनुदात्तेत अख्याता भाद्युतात्ता इतः स्यमात् ॥ २८ ॥

Sa svarita (diing may pag-akyat at pagbaba), ang tunog ay ipinahahayag na “drājṛ-saṃprokta” at nakasalalay sa hanay na gaya ng “stanahe-bhrājṛta-srayaḥ”. Sa anudātta (mababang diin), ipinaliliwanag ito bilang “eta”, tanda ng kababaan. Mula rito, ang udātta (mataas na diin) ay dapat maunawaan bilang ang natitirang naiiba.

Verse 29

सहोऽनुदात्तेदेकस्तु रमैकोऽप्यात्मनैपदी । सदस्रय उदात्तेतः कुचाद्वेदा उदात्त इत् ॥ २९ ॥

Ayon sa tuntuning pangtunog: ang “saha” ay itinuturing na may anudātta (mababang diin); ang “rama” ay iisang anyo at tumatanggap din ng ātmanepada. Ang “sadasraya” ay may tanda ng udātta (mataas na diin); at mula sa “kuca”, ang “vedā” ay gayundin dapat ituring na udātta.

Verse 30

स्वरितेतः पञ्चत्रिंशद्धिक्काद्याश्च ततः परम् । स्वरितेच्छिञ्भृञाद्याश्चत्वार स्वरितेत्ततः ॥ ३० ॥

Mula sa pangkat na may tanda ng svarita, may tatlumpu’t lima na nagsisimula sa “dhik…”. Pagkaraan nito, sa ilalim muli ng svarita, may apat na nagsisimula sa “cchiñ, bhṛñ…”, at ang mga ito man ay dapat bigkasin sa svarita.

Verse 31

धेटः परस्मैपदिनः षट्चत्वारिंशदुदीरिताः । अष्टादश स्मिङाद्यास्तु आमनेपदिनो मताः ॥ ३१ ॥

Sa mga ugat ng pandiwa na nagsisimula sa “dheṭ”, apatnapu’t anim ang ipinahahayag na tumatanggap ng hulaping Parasmaipada. At labingwalo—nagsisimula sa “smiṅ” at iba pa—ay itinuturing na Ātmanepada (Āmanepada).

Verse 32

ततस्रयोऽनुदात्तेतः पूङाद्याः परिकीर्तिताः । हृपरस्मैपदी चात्मनेभाषास्तु गुपात्रयः ॥ ३२ ॥

Pagkaraan nito, ang tatlong pangkat na nagsisimula sa “pūṅ-” ay ipinahahayag na anudātta (may mababang diin). At ang pangkat-ugat na nagsisimula sa “hṛ-” ay Parasmaipada; samantalang ang tatlong pangkat na “gu-” ay sinasabing Ātmanepada (gitnang tinig).

Verse 33

रभद्यब्दयनुदात्तेतो ञिक्ष्विदोतात्त इन्मतः । परस्मैपदिनः पंच दश स्कंम्भ्वादयस्तथा ॥ ३३ ॥

Mula sa pangkat-ugat na nagsisimula sa rabh at mula sa uring abda, yaong may tandang anudātta; at mula sa pangkat-ugat na nagsisimula sa kṣvid, na may it-tandang ṇi at may udātta—ayon sa pananaw na ito—may labinlimang ugat na parasmaipada, na nagsisimula sa skambh at iba pa.

Verse 34

कितधातुरुदात्तेञ्च दानशानोभयात्मकौ । स्वरितेतः पचाद्यंकाः परस्मैपदिनो मताः ॥ ३४ ॥

Ang mga ugat na may tandang ‘kiṭ’—at yaong may udātta—ay itinuturo na kabilang sa dalawang tinig (magagamit sa Parasmaipada at Ātmanepada). Ngunit ang may svarita, at ang mga ugat ng uring ‘pac-ādi’, ay itinuturing na Parasmaipada (aktibong tinig).

Verse 35

स्वरितेतस्त्रयश्चैतौ वदवची परिभाषिणौ । भ्वाद्या एते षडधिकं सहस्रं धातवो मताः ॥ ३५ ॥

Ang tatlong ito—Svara, Ita, at Svarita—ay itinuturing na mga katawagang teknikal (paribhāṣā) sa kaugalian ng balarila. Mula sa uring Bhvādi, ang mga ugat ng pandiwa (dhātu) ay pinaniniwalaang bahagyang higit sa anim na libo ang bilang.

Verse 36

परस्मैपदिनः प्रोक्ता वदाश्चापि हनेति च । स्वरितेतो द्विषाद्यास्तु चत्वारो धातवो मताः ॥ ३६ ॥

Itinuturo na ang mga ugat na gaya ng vad (“magsalita”) at han (“manakit/pumatay”) ay tumatanggap ng mga hulaping Parasmaipada; at sa mga ugat na nagsisimula sa dviṣ (“mamuhi”), yaong may svarita ay itinuturing na apat (sa uring ito), ayon sa tradisyong pambalarila.

Verse 37

चक्षिङेकः समाख्यातो धातुरत्रात्मनेपदी । इरादयोऽनुदात्तेतो धातवस्तु त्रयोदश ॥ ३७ ॥

Dito, ang iisang ugat ng pandiwa na “cakṣiṅ” ay ipinahayag na Ātmanepadī (gumagamit ng gitnang hulapi). At ang mga ugat na nagsisimula sa “irā-” ay yaong may tandang anudātta; sa kabuuan ay labintatlo.

Verse 38

आत्मनेपदिनौ प्रोक्तौ षूङ्शीङ्द्वौ शाब्दिकैर्मुने । परस्मैपदिनः प्रोक्ता षुमुखाः सप्त धातवः ॥ ३८ ॥

O pantas, ipinahayag ng mga dalubhasa sa balarila na ang dalawang ugat na “ṣūṅ” at “śīṅ” ay Ātmanepada. At ang pitong ugat na nagsisimula sa “ṣu-” ay itinuro bilang Parasmaipada (aktibong anyo).

Verse 39

स्वरितेदुर्णुञाख्यातो धातुरेको मुनीश्वर । घुमुखास्त्रय उद्दिष्टाः परस्मैपदिनस्तथा ॥ ३९ ॥

O panginoon ng mga pantas, may iisang ugat ng pandiwa na kilala bilang “svarita–ed–ur–ṇuñ”. Gayundin, itinuro ang tatlong anyong nagsisimula sa “ghu-”, at ang mga ito rin ay itinuturing na Parasmaipada (aktibo).

Verse 40

ष्टुञेकस्तु समा ख्यातः स्मृते नारद शाब्दिकैः ॥ ४० ॥

O Nārada, sa alaala ng mga dalubhasa sa balarila ayon sa Smṛti, kilala na ang anyong tinatawag na “ṣṭuñeka” ay katumbas ng “samā”, ibig sabihin ay isang taon.

Verse 41

अष्टादश राप्रभृतयः परस्मैपदिनः स्मृताः । इङ्ङात्मनेपदी प्रोक्तो धातुर्नारद केवलः ॥ ४१ ॥

Ang labingwalong ugat ng pandiwa—na nagsisimula sa pangkat na pinamumunuan ng “rā-”—ay inaalala bilang Parasmaipada (aktibong hulapi). Ngunit ang ugat na “iṅ”, O Nārada, ay itinuro na tanging Ātmanepada lamang.

Verse 42

विदाद यस्तु चत्वारः परस्मैपदिनो मताः । ञिष्वप्शये समुद्दिष्टः परस्मैपदिकस्तथा ॥ ४२ ॥

Sa mga ito, ang apat na anyong pandiwa na nagsisimula sa “vidāda” ay itinuturing na parasmaipada (aktibong anyo); at ang anyong itinuro bilang “ñiṣvapśaya” ay dapat ding maunawaang parasmaipadika (kabilang sa parasmaipada).

Verse 43

परस्मैपदिनश्चैव ते मयोक्ताः स्यमादयः । दीधीङ्वेङ्स्मृतौ धातू आत्मनेपदिनौ मुने ॥ ४३ ॥

O pantas, ang mga ugat na nagsisimula sa “syam” na aking sinabi ay tunay na parasmaipada (may aktibong hulapi). Ngunit ang dalawang ugat na dīdhīṅ at veṅ, sa kahulugang “pag-alaala,” ay ātmanepada (may gitnang hulapi).

Verse 44

प्रथादयस्रयश्चापि उदात्तेतः प्रकीर्तिताः । चर्करीतं च ह्नुङ् प्रोक्तोऽनुदात्तेन्मुनिसत्तम ॥ ४४ ॥

Ang mga anyong nagsisimula sa “prathā-” ay ipinahahayag ding udātta (may mataas na diin). At ang “carkarīta” at “hnuṅ” ay sinasabing anudātta (may mababang diin), O pinakamainam sa mga pantas.

Verse 45

त्रिसप्तति समाख्याता धातवोऽदादिके गणे । दादयो धातवो वेदाः परस्मैपदिनो मताः ॥ ४५ ॥

Sa gaṇa na Adādi, pitumpu’t tatlong ugat ng pandiwa ang binibilang. Ang mga ugat na nagsisimula sa “dā-” ay kilala sa tradisyong panggramatika, at itinuturing na Parasmaipada (gawang nakatuon sa iba).

Verse 46

स्वरितेद्वै भृञाख्यात उदात्तेद्धाक् प्रकीर्तितः । माङ्हाङ्द्वावनुदात्तेतौ स्वरितेद्दानधातुषु ॥ ४६ ॥

Sa aksentong svarita, binabanggit ang ugat na “bhṛñ”. Sa udātta, ipinahahayag ang “iddhāk”. Ang dalawang ugat na “māṅ” at “hāṅ” ay itinuturing na anudātta; at para sa mga ugat ng pangkat na “dān”, sinasabi ang tuntuning svarita.

Verse 47

वाणितिराद्यास्रयश्वापि स्वरितेत उदाहृताः । घृमुखा द्वादश तथा परस्मैपतिनो मताः ॥ ४७ ॥

Ang mga anyong nagsisimula sa “vāṇitira,” at yaong nakasalig sa batayang pagbigkas na iyon, ay ipinahayag na may intonasyong svarita. Gayundin, ang labindalawang nagsisimula sa “ghṛmukha” ay itinuturing na parasmaipada, mga pandiwang may hulaping “para sa iba.”

Verse 48

द्वाविँशतिरिहोद्दिष्टा धातवो ह्वादिके गणे । परस्मैपदिनः प्रोक्ता दिवाद्याः पंचविंशतिः ॥ ४८ ॥

Dito, dalawampu’t dalawang ugat ng pandiwa (dhātu) ang itinala sa pangkat na Hvādika; at dalawampu’t lima na nagsisimula sa Divādi ay sinasabing parasmaipada, yaong gumagamit ng mga hulaping aktibo.

Verse 49

आत्मनेपदिनौ धातू षूङ्दूङ्द्वावपि नारद । ओदितः पूङ्मुखाः सप्त आत्मनेदपिनो मताः ॥ ४९ ॥

O Nārada, ang dalawang ugat na Ṣūṅ at Dūṅ ay inuuri bilang ātmanepada (mga hulaping “para sa sarili”). Gayundin, ang ugat na “O” at ang pitong ugat na nagsisimula sa “Pūṅ” ay itinuturing ding ātmanepada.

Verse 50

आत्मनेपदिनो विप्र दीङ्मुखास्त्विह कीर्तिताः । स्यतिप्रभृतयो वेदाः परस्मैपदिनो मताः ॥ ५० ॥

O brāhmaṇa, ang mga anyong nagsisimula sa “dīṅ-” ay itinuturo rito bilang ātmanepada. Samantalang ang mga nagsisimula sa “syati” at mga katulad nito ay itinuturing na parasmaipada ayon sa tradisyong panggramatika.

Verse 51

जन्यादयः पंचदश आत्मनेपदिनो मुने । मृषाद्याः स्वरितेतस्तु धातवः पंच कीर्तिताः ॥ ५१ ॥

O muni, ang mga ugat na nagsisimula sa jani ay labinlima at kumukuha ng mga hulaping ātmanepada. At ang limang ugat na nagsisimula sa mṛṣ ay ipinahayag na svarita-ita, na may tandang pahiwatig na svarita.

Verse 52

एकादश पदाद्यास्तु ह्यात्मनेपदिनो मताः । राधोः कर्मक एवात्र वृद्धौ स्वादिचुरादिके ॥ ५२ ॥

Ang unang labing-isang anyo ng pandiwa, na nagsisimula sa “pada”, ay itinuturing na mga anyong Ātmanepada. Sa bahaging ito, ang ugat na “rādha” ay tinatratong may layon (transitibo), at ang pag-uuring ito ay naaangkop sa pormang pinalakas na vṛddhi sa mga pangkat na Svādi at Curādi.

Verse 53

उदात्तेतस्तुदाद्यास्तु त्रयोदश समीरिताः । परस्मैपदिनोऽष्टात्र रधाद्याः परिकीर्तिताः ॥ ५३ ॥

Mula sa pangkat na tinatawag na Udātteta at sa uring Tudā, labintatlong (pangkat) ang ipinahayag. At dito rin, walong (pangkat) ang binanggit na kabilang sa Parasmaipada (aktibo), na nagsisimula sa pangkat na Radhā.

Verse 54

समाद्याश्चाप्युदात्तेतः षट्चत्वारिंशदुदीरिताः । चत्वारिशच्छतं चापि दिवादौ धातवो मताः ॥ ५४ ॥

Bukod pa rito, mula sa uring “sam-ādi” at kasama ang mga may tandang udātta, apatnapu’t anim ang binanggit. At mula sa uring divādi, ang mga ugat ng pandiwa ay itinuturing na may bilang na apatnaraan at apatnapu.

Verse 55

स्वादयः स्वरितेत्तोंका धातवः परिकीर्तिताः । सप्ताख्यातो दुनोतिस्तु परस्मैपदिनो मुने ॥ ५५ ॥

Ang mga ugat ng pandiwa na nagsisimula sa “svād” ay ipinahayag na may bigkas na svarita at may it-tanda na ṭoṅ. At ang ugat na “dunoti” ay sinabing kabilang sa ikapitong uri, O pantas, at tumatanggap ng mga hulaping Parasmaipada (aktibo).

Verse 56

अष्टिघावनुदात्तेतौ धातू द्वौ परिकीर्तितौ । परस्मैपदिनस्त्वत्र तिकाद्यास्तु चतुर्दश ॥ ५६ ॥

Dito, dalawang ugat ng pandiwa—“aṣṭi” at “ghāva”—ang ipinahayag na kabilang sa uring may tandang anudātta (mababang tono). Sa kontekstong ito, ang mga ugat na Parasmaipada (aktibo) na nagsisimula sa “tika” ay sinabing labing-apat ang bilang.

Verse 57

द्वात्रिंशद्धातवः प्रोक्ता विप्रेन्द्र स्वादिके गणे । स्वरितेतः षङाख्यातास्तुदाद्या मुनिसत्तम ॥ ५७ ॥

O pinakamainam na brāhmaṇa, sa pangkat na Svādi ay itinuro ang tatlumpu’t dalawang dhātu (ugat‑pandiwa); at O pinakadakilang muni, mula sa Tudādi ay ipinahayag ang anim na uri ng pandiwa bilang may “svarita” na diin.

Verse 58

ऋष्युदात्तेज्जुषीपूर्वा अत्मनेपदिनोर्णवाः । व्रश्चादय उदात्तेतः प्रोक्ताः पंचाधिकं शतम् ॥ ५८ ॥

Mula sa pangkat na tinatawag na Ṛṣyudātta at hanggang sa mga may Juṣī bilang unlapi, inilalarawan ang uring tinaguriang “karagatan ng mga anyong Ātmanepada.” Gayundin, mula sa ugat na Vraśc, ang mga dhātu na may udātta na diin ay sinasabing isang daan at lima ang bilang.

Verse 59

गूर्युदात्तेदिहोद्दिष्टो धातुरेको मुनीश्वर । णूमुखाश्चैव चत्वारः परस्मैपदिनो मताः ॥ ५९ ॥

O panginoon ng mga muni, dito ay binanggit na iisa lamang ang dhātu na may udātta na diin; at ang apat na anyo/panlapi na nagsisimula sa “ṇu” ay itinuturing na Parasmaipada (may hulaping ‘para sa iba’).

Verse 60

कुङाख्यातोनुदात्तेञ्च कुटाद्याः पूर्तिमागताः । पृङ् मृङ् चात्मनेभाषौ षट् परस्मैपदे रिपेः ॥ ६० ॥

Ang dhātu na “kuṅ”, kapag ginamit bilang ākhyāta (ganap na pandiwa), ay ginagamit na may anudātta na diin; at ang mga ugat na nagsisimula sa “kuṭ” ay itinuturing na “ganap” sa paggamit. Ang “pṛṅ” at “mṛṅ” ay ginagamit sa Ātmanepada; samantalang anim na anyo/paggamit ang nasa Parasmaipada sa kahulugang “kaaway” (ripu).

Verse 61

आत्मनेपदिनो धातू दृङ्धृङ्द्वौ चाप्युदाहृतौ । प्रच्छादिषोडशाख्याताः परस्मैपदिनो मुने ॥ ६१ ॥

Ang mga dhātu na tumatanggap ng hulaping Ātmanepada ay naipahayag na; at ang dalawang ugat na dṛṅ at dhṛṅ ay binanggit din. O muni, ang labing-anim na ugat na nagsisimula sa pracch ay itinuturo bilang Parasmaipada (hulaping aktibo).

Verse 62

स्वरितेतः षट् ततश्च प्रोक्ता मिलमुखा मुने । कृतीप्रभृतय श्चापि परस्मैपदिनस्रयः ॥ ६२ ॥

Mula sa pangkat na svarita (may diin), anim na (anyo) ang itinuturo pagkatapos, O pantas; at ipinahahayag din ang pangkat na nagsisimula sa milamukha. Ang mga anyong nagsisimula sa kṛtī ay dapat ding maunawaang kabilang sa parasmaipada (aktibong gamit).

Verse 63

सप्त पंचाशदधिकास्तुदादौ धातवः शतम् । स्वरितेतो रुधोनंदा परस्मैभाषितः कृती ॥ ६३ ॥

Sa pangkat na Tudādi, ang mga ugat ng pandiwa ay isandaan at limampu’t pito. Ang mga ugat na nagsisimula sa “svar” at yaong gaya ng “rudh” at “nand” ay inilalarawang ikinokonhuga sa parasmaipada (aktibo), at tumatanggap ng mga kṛt (pangunahing) panlapi.

Verse 64

ञिइंधीतोऽनुदातेतस्रयो धातव ईरिताः । उदात्तेतः शिषपिषरुधाद्याः पंचविंशतिः ॥ ६४ ॥

Sinasabi na tatlong ugat ng pandiwa ang may anudātta (mababang) diin: ñi, iṃdhī, at to. Ang may udātta (mataas) na diin ay dalawampu’t lima, na nagsisimula sa śiṣ, piṣ, at rudh.

Verse 65

स्वरितेतस्तनोः सप्त धातवः परिकीर्तिताः । मनुवन्वात्मनेभाषौ स्वरितेत्त्कृञुदाहृतः ॥ ६५ ॥

Mula sa ugat na “tan” (na may svarita), pitong hinangong batayang pandiwa ang binilang. Sa gamit na ātmanepada, binanggit ang mga anyong “manu” at “van”; at itinuturo rin dito ang anyong “kṛñ”.

Verse 66

ततो द्वौ कीर्तितौ विप्र धातवो दश शाब्दिकैः । क्याद्याः सप्तोभयेभाषाः सौत्राः स्तंभ्वादिकास्तथा ॥ ६६ ॥

Pagkaraan nito, O brāhmaṇa, inilarawan din ng mga dalubhasang gramatiko ang sampung uri ng mga ugat ng pandiwa—nagsisimula sa pangkat na ‘kya’—kasama ang pitong uring gumagana sa dalawang tinig; at ang mga pangkat na batay sa sūtra gaya ng nagsisimula sa ‘stambh’ at iba pa.

Verse 67

परस्मैपदिनः प्रोक्ताश्चत्वारोऽपि मुनीश्वर । द्वाविंशतिरुदात्तेतः कुधाद्या धातवो मताः ॥ ६७ ॥

O panginoon sa mga pantas, ang apat na (uri) ay ipinahayag na parasmaipada; at ang dalawampu’t dalawang ugat, mula sa “kudhā,” ay itinuturing na may diin na udātta.

Verse 68

वृङ्ङात्मनेपदी धातुः र्श्रथाद्याश्चैकविंशतिः । परस्मैपदिनश्चाथ स्वरितेद्ग्रह एव च ॥ ६८ ॥

Ang ugat na “vṛṅ” ay Ātmanepada (gitnang tinig). Ang pangkat na nagsisimula sa “rśrath” ay binubuo ng dalawampu’t isa (na ugat). Pagkaraan nito ay may mga ugat na Parasmaipada; at sa ugat na may tandang svarita, ang ‘it’ na tanda lamang ang dapat kunin bilang palatandaang panggramatika.

Verse 69

क्र्यादिकेषु द्विपंचाशद्धातवः कीर्तिता बुधैः । चुराद्या धातवो ञ्यंता षट्र्त्रिंशदधिकः शतम् ॥ ६९ ॥

Sa mga uri ng pandiwa na nagsisimula sa Kriyādi, ipinahayag ng mga pantas ang limampung ugat (dhātu). Sa uring nagsisimula sa Curādi naman, ang mga ugat ay “ñyanta” (pampasanhî/pinagmulan), na may bilang na isandaan at tatlumpu’t anim.

Verse 70

चित्याद्यष्टादशाख्याता आत्मनेपदिनो मुने । चर्चाद्या आधृषीयास्तु प्यंता वा परिकीर्तिताः ॥ ७० ॥

O pantas, ang labingwalong (anyo) na nagsisimula sa “city-” ay ipinahayag na Ātmanepada (gitnang tinig). Ngunit yaong nagsisimula sa “carcā-” ay sinasabing uri ng Ādhṛṣīya, o kung hindi man, inuuri bilang “pyaṃtā”.

Verse 71

अदंता धातवश्चैव चत्वारिंशत्तथाष्टं च । पदाद्यास्तु दश प्रोक्ता धातवो ह्यात्मनेपदे ॥ ७१ ॥

May apatnapu’t walong ugat na hindi nagtatapos sa titik ‘d’. At ang sampung ugat na nagsisimula sa pangkat na pinamumunuan ng ‘pad’ ay itinuturo na kabilang sa Ātmanepada (gitnang tinig).

Verse 72

सूत्राद्या अष्ट चाप्यत्र ञ्यन्ता प्रोक्ता मनीषिभिः । धात्वर्थे प्रातिपदिकाद्वहुलं चेष्टवन्मतम् ॥ ७२ ॥

Dito, itinuro rin ng mga pantas ang walong anyong hango na nagsisimula sa “sūtra,” na tinatawag na mga anyong “ñyanta.” At kapag ang diwa ay yaong sa ugat ng pandiwa (gawa o kilos), malawak na tinatanggap—ayon sa pananaw ni Ceṣṭavat—na maaari rin itong mahango mula sa saligang pangngalan.

Verse 73

तत्करोति तदाचष्टे हेतुमत्यपि णिर्मतः । धात्वर्थे कर्तृकरणाञ्चित्राद्याश्चापि धातवः ॥ ७३ ॥

“Ginagawa nito iyon” at “ipinababatid nito iyon”—sa gayon inilalarawan ang ugat ng pandiwa, kahit taglay ang diwang sanhi (causative). Sa kahulugan ng ugat, may mga ugat na pangunahing tumutukoy sa gumagawa at sa kasangkapan, at mayroon ding iba’t ibang uri ng ugat na sari-sari.

Verse 74

अष्ट संग्राम आख्यातोऽनुदात्तेच्छब्दिकैर्बुधैः । स्तोमाद्याः षोडश तथा अंदतस्यं निदर्शनम् ॥ ७४ ॥

Inilarawan din ng mga pantas na dalubhasa sa ponetika at mga katawagang Vedic ang walong uri ng saṃgrāma. Gayundin, inilatag nila ang labing-anim na pag-uuri na nagsisimula sa stoma—ito’y inihaharap bilang halimbawa ng nasabing teknikal na aral.

Verse 75

तथा बाहुलकादन्ये सौत्रलौकिकवैदिकाः । सर्वे सर्वगणीयाश्च तथानेकार्थवाचिनः ॥ ७५ ॥

Gayundin, dahil sa karaniwang pag-iral ng gamit (bāhulaka), ang iba pang mga pahayag ay itinuturing na kabilang sa tradisyong sūtra, sa pangmundong gamit (laukika), o sa gamit na Vedic (vaidika). Lahat ng ito’y dapat isama sa angkop na mga pangkat ng balarila, at marami sa kanila’y nagtataglay ng maraming kahulugan.

Verse 76

सनाद्यंता धातवश्च तथा वै नामधातवः । एवमानंत्यमुद्भाव्यं धातूनामिह नारद । संक्षेपोऽयं समुद्दिष्टो विस्तरस्तत्र तत्र च ॥ ७६ ॥

Ang mga ugat ng pandiwa na tumatanggap ng mga panlaping sanādi, at ang tinatawag na nāmadhātu (mga ugat na hinango sa pangngalan), ay gayon ding isinasaalang-alang. Sa ganitong paraan, O Nārada, ipinahihiwatig dito ang lawak at halos walang hanggan ng saklaw ng mga ugat. Ito ang maikling pahayag; ang mas malawak na paliwanag ay nasa kani-kaniyang dako.

Verse 77

ऊदृदंतैर्यौति रुक्ष्णुशूङ्स्नुनुक्षुश्चिडीङ्श्रिभिः । वृङ्वृञ्भ्यां च विनैकाचोऽजंतेषु निहताः स्मृताः ॥ ७७ ॥

Sa bisa na itinatakda ng ū-, dṛ-, at dant-, at sa mga anyong gaya ng «yauti», gayundin sa mga ugat na rukṣṇu, śūṅ, snunukṣu, at sa mga tanda na ciḍ, īṅ, at śri—pati vṛṅ at vṛñ—maliban sa mga dako na iisang patinig lamang (eka-ac); sa mga hulihang hindi ātmanepada (a-jaṃta), ang mga tandang iyon ay dapat unawaing “naalis/naitago”.

Verse 78

शक्लपचूमुचार्रच्वच्विच्सिच्प्रच्छित्यज्निजिर् भजः । भञ्ज्भुज्भ्रस्ज्मत्जियज्युज्रुज्रञ्जविजिर्स्वञ्जिसञ्ज्सृजः ॥ ७८ ॥

“(Sumusunod) ang mga ugat ng pandiwa: śak, klap, pac, ū, muc, ār, rac, vac, vic, sic, pracch, itya, aj, nij, ir, bhaj; at (kasama rin) bhañj, bhuj, bhrasj, mat, ji, yaj, yuj, ruj, rañj, vij, svañj, sañj, at sṛj.”

Verse 79

अदक्षुद्खिद्छिद्तुदिनुदः पद्यभिद्विद्यतिर्विनद् । शद्सदी स्विद्यतिस्स्कन्दिर्हदी क्रुध्क्षुधिबुध्यती ॥ ७९ ॥

“(Ang mga anyo/ugat ay:) adakṣud; khid; chid; tudi; nuda; (gayundin) padya; bhid; vidyati; vinad; at śad/sadī; svidyati; skandi; hadī; kasama ang krudh, kṣudhi, at budhyatī.”

Verse 80

बंधिर्युधिरुधीराधिव्यध्शुधः साधिसिध्यती । मन्यहन्नाप्क्षिप्छुपितप्तिपस्तृप्यतिदृप्यती ॥ ८० ॥

Ang tao’y nagiging bingi; ang dugo’y nagugulo; ang isip ay nawawalan ng tatag; dumarating ang matitinding pighati; at maging ang pagsisikap at mga bunga nito ay nahahadlangan. Galit, pananakit, marahas na pagtanggi, lihim na pagkabalisa, hapding tila apoy, at sa huli’y pagnanasa na nagiging lasing na pagmamataas—sa gayon, lalo pang lumalago ang kaguluhan sa loob.

Verse 81

लिब्लुव्वपूशप्स्वपूसृपियभरभगम्नम्यमो रभिः । क्रुशिर्दंशिदिशी दृश्मृश्रिरुश्लिश्विश्स्पृशः कृषिः ॥ ८१ ॥

“(Narito pa ang ibang ugat ng pandiwa:) lib, luv, vapu, śap, svap, ū, sṛp, i, bhara, bhaga, gam, nam, yam, at rabhi; at gayundin kruśi, daṃśi, diśī, dṛś, mṛś, śri, ruś, liś, viś, spṛś, at kṛṣi.”

Verse 82

त्विष्तुष्दुष्पुष्यपिष्विष्शिष्शुष्श्लिष्यतयो घसिः । वसतिर्दहदिहिदुहो नह्मिह्रुह्लिह्वहिस्तथा ॥ ८२ ॥

“Ang mga ugat ng pandiwa” ay: tviṣ, tuṣ, duṣ, puṣya, piṣ, viṣ, śiṣ, śuṣ, śliṣ, yata; at gayundin ang ghas. At mayroon pa: vas, dah, dih, duh, nah, mi, hru, hli, at hvah.

Verse 83

अनुदात्ता हलंतेषु धातवो द्व्यधिकं शतम् । चाद्या निपाता गवयः प्राद्या दिग्देशकालजाः ॥ ८३ ॥

Sa mga ugat na nagtatapos sa katinig, ang diin ay anudātta (mababang tono). Ang mga ugat ng pandiwa ay bahagyang mahigit sa dalawang daan. Ang mga di-nagbabagong salita ay nagsisimula sa ca-, at ang pangkat na tinatawag na “gavaya” ay nagsisimula sa pra-—na tumutukoy sa direksiyon, lugar, at panahon.

Verse 84

शब्दाः प्रोक्ता ह्यनेकार्थाः सर्वलिंगा अपि द्विज । गणपाठः सूत्रपाठो धातुपाठस्तथैव च ॥ ८४ ॥

O dalawang-beses-na-ipinanganak, itinuturo na ang mga salita ay may maraming kahulugan at maaaring iangkop sa lahat ng kasarian. Gayundin, naroon ang mga talaang Gaṇa, ang pagbigkas ng mga sūtra, at ang Dhātu-pāṭha, ang talaan ng mga ugat ng pandiwa.

Verse 85

पाठोनुनासिकानां च परायणमिहोच्यते । शब्दाः सिद्धा वैदिकास्तु लौकिकाश्चापि नारद ॥ ८५ ॥

Dito itinuturo ang wastong paraan ng pagbigkas—kasama ang tamang paggamit ng mga tunog na may pag-ilong (anunāsika). O Nārada, ang mga tunog at salita ay kinikilalang wasto kapwa sa tradisyong Veda at sa karaniwang gamit sa daigdig.

Verse 86

शब्दपारायणं तस्मात्कारणं शब्दसंग्रहे । लघुमार्गेण शब्दानां साधूनां संनिरूपणम् ॥ ८६ ॥

Kaya nga, ang pagbigkas at masusing pag-aaral ng mga salita ang siyang saligan sa pagtipon ng talasalitaan. Sa maikling landas, ito ang paraan upang malinaw na matukoy ang wasto at nararapat na anyo ng mga salita.

Verse 87

प्रकृतिप्रत्ययादेशलोपागममुखैः कृतम् ॥ ८७ ॥

Ito’y natatamo sa pamamagitan ng mga paraan gaya ng prakṛti (ugat), pratyaya (panlapi), ādeśa (pagpapalit), lopa (pag-aalis), at āgama (pagdaragdag).

Verse 88

इत्थमेतत्समाख्यातं निरुक्तं किंचिदेवते । कात्स्न्येर्न वक्तुमानंत्यात्कोऽपिशक्तो न नारद ॥ ८८ ॥

Gayon, O banal na nilalang, ito’y naipaliwanag at nabigyang-kahulugan nang bahagya. Sapagkat walang hanggan ang kabuuan nito, walang sinuman—kahit si Nārada—ang makapagsasalaysay nang lubos.