Vyākaraṇa-saṅgraha: Pada–Vibhakti–Kāraka–Lakāra–Samāsa

Verse 1

सनंदन उवाच । अथ व्याकरणं वक्ष्ये संक्षेपात्तव नारद । सिद्धरूपप्रबंधेन मुखं वेदस्य सांप्रतम् ॥ १ ॥

Sinabi ni Sanandana: Ngayon, O Nārada, ituturo ko sa iyo ang balarila nang maikli, sa pamamagitan ng isang maayos na kalipunan ng mga anyong napatunayan; sapagkat sa panahong ito, ito ang mismong ‘bibig’—ang pintuan—ng Veda.

Verse 2

सुप्तिङंतं पदं विप्र सुपां सप्त विभक्तयः । स्वौजसः प्रथमा प्रोक्ता सा प्रातिपदिकात्मिका ॥ २ ॥

O brāhmaṇa, ang ‘pada’ (salita) ay yaong nagtatapos sa sup (mga hulaping pangngalan) o tiṅ (mga hulaping pandiwa). Ang mga hulaping sup ay inayos sa pitong vibhakti (mga ugnayang kaso). Ang ‘su–au–jas’ ay ipinahayag na unang kaso (nominatibo), at ito’y nakaugat sa prātipadika, ang batayang pangngalan.

Verse 3

संबोधने च लिंगादावुक्ते कर्मणि कर्तरि । अर्थवत्प्रातिपदिकं धातुप्रत्ययवर्जितम् ॥ ३ ॥

Ang makahulugang batayang pangngalan (prātipadika) ay yaong ginagamit sa pagtawag (vocative) at nagpapahayag ng kasarian at iba pa; ito’y iniuugnay sa layon ng gawa (karman) o sa gumagawa (kartṛ), at walang ugat ng pandiwa at mga hulaping pagbalangkas.

Verse 4

अमौसशो द्वितीया स्यात्तत्कर्म क्रियते च यत् । द्वितीया कर्मणि प्रोक्तान्तरांतरेण संयुते ॥ ४ ॥

Ang ikalawang kaso (dvitīyā) ay ginagamit para sa layon—yaong pinag-uukulan ng kilos, na para rito isinasagawa ang gawain. Kaya’t ang dvitīyā ay ipinahayag na tumutukoy sa karma (layon), kahit na may mga salitang namamagitan sa pagkakaugnay.

Verse 5

टाभ्यांभिसस्तृतीया स्यात्करणे कर्तरीरिता । येन क्रियते तत्करणं सः कर्ता स्यात्करोति यः ॥ ५ ॥

Ang ikatlong kaso ay itinuturo sa mga hulaping ṭā, bhyām, at bhis—ginagamit sa diwang kasangkapan, at sa ilang ayos ay para rin sa gumaganap. Ang bagay na sa pamamagitan nito natatapos ang kilos ay tinatawag na karaṇa (kasangkapan); ang gumagawa ng kilos ay kartā (tagaganap).

Verse 6

ङेभ्यांभ्यसश्चतुर्थो स्यात्संप्रदाने च कारके । यस्मै दित्सा धारयेद्वै रोचते संप्रदानकम् ॥ ६ ॥

Ang ikaapat na kaso (dative) ay ipinahahayag sa mga hulaping ṅe, bhyām, at bhyas, at ginagamit para sa kāraka na tinatawag na sampradāna (tumatanggap). Ang taong nilalayong bigyan, o yaong pinaglalaanan ng isang gawain, ay tinatawag na sampradāna.

Verse 7

पंचमी स्यान्ङसिभ्यांभ्यो ह्यपादाने च कारके । यतोऽपैति समादत्ते अपदत्ते च यं यतः ॥ ७ ॥

Ang ikalimang kaso (pañcamī) ay ginagamit sa mga hulaping ṅasi, bhyām, at bhyas para sa kāraka na tinatawag na apādāna (pinagmumulan ng paghiwalay). Yaong pinanggalingan ng pag-alis, pinanggalingan ng pagkuha, at pinanggalingan ng pagtanggap—iyon ang apādāna.

Verse 8

ङसोसामश्च षष्ठी स्यात्स्वामिसंबंधमुख्यके । ङ्योस्सुपः सप्तमी तु स्यात्सा चाधिकरणे भवेत् ॥ ८ ॥

Ang pagwawakas ng kaso (vibhakti) na itinuturo ng mga hulaping Ṅas at Osām ay ang ikaanim na kaso (henitibo), na pangunahing nagpapahayag ng ugnayan ng may-ari at pag-aari. Ang pagwawakas na ipinahihiwatig ng Ṅyos at Sup ay ang ikapitong kaso (lokatibo), na tumutukoy sa kinalalagyan o salalayan (adhikaraṇa).

Verse 9

आधारे चापि विप्रेंद्र रक्षार्थानां प्रयोगतः । ईप्सितं चानीप्सितं यत्तदपादानकं स्मृतम् ॥ ९ ॥

O pinakadakila sa mga Brahmin, sa tunay na paggamit, kahit may kinalaman sa isang salalayan (ādhāra), kapag ang isang bagay ay ginagamit para sa pag-iingat—maging kanais-nais man o di-kanais-nais—iyon ay itinuturing na ugnayang apādāna, ang kahulugang “pinagmulan o pag-alis” (ablative).

Verse 10

पंचमी पर्यणङ्योगे इतरर्तेऽन्यदिङ्मुखे । एतैर्योगे द्वितीया स्यात्कर्मप्रवचनीयकैः ॥ १० ॥

Kapag ang paryaṇañ ay ginagamit sa diwang “maliban/iban pa,” at kapag nakatuon sa ibang direksiyon, ginagamit ang ikalimang kaso (ablative). Ngunit kapag ang mga ito’y nasa pagbuong tinatawag na karma-pravacanīya, ginagamit ang ikalawang kaso (accusative).

Verse 11

लक्षणेत्थंभूतोऽभिरभागे चानुपरिप्रति । अंतरेषु सहार्थे च हीने ह्युपश्च कथ्यते ॥ ११ ॥

Ang upasarga na “upa” ay itinuturo na nagdadala ng mga diwang: palatandaan (lakṣaṇa), “pagiging gayon” (itthaṃbhūta), “papalapit/patungo” (abhi), “bahagi” (bhāga), at pati “pagsunod/pag-ikot/patungo” (anu, pari, prati). Bukod dito, ginagamit din ito sa diwang “sa pagitan/sa loob” (antara), “kasama” (saha), at “kakulangan/pagkababa” (hīna).

Verse 12

द्वितीया च चतुर्थी स्याञ्चेष्टायां गतिकर्मणि । अप्राणिषु विभक्ती द्वे मन्यकर्मण्यनादरे ॥ १२ ॥

Sa mga pahayag ng pagsisikap at sa mga pandiwang tumutukoy sa paggalaw o pagkilos, maaaring gamitin kapwa ang ikalawang kaso (accusative) at ang ikaapat na kaso (dative). Sa mga bagay na walang buhay, ginagamit din ang dalawang ito, lalo na sa mga pagbuong manyat (“ituring/isipin”) at upang ipahiwatig ang pagwawalang-bahala o pagmamaliit.

Verse 13

नमःस्वस्तिस्वधास्वाहालंवषड्योग ईरिता । चतुर्थी चैव तादर्थ्ये तुमर्थाद्भाववाचिनः ॥ १३ ॥

Ang mga pananalitang “namaḥ,” “svasti,” “svadhā,” “svāhā,” “alam,” at ang sigaw na pang-ritwal na “vaṣaṭ” ay itinuturo na namamahala sa ikaapat na kaso (dative). Ang ikaapat na kaso ay ginagamit din upang ipahayag ang “para sa layuning iyon.” At ang anyong infinitive na nagtatapos sa -tum, mula sa ugat ng pandiwa, ay nagpapahiwatig ng bhāva bilang gawang sinasadyang isakatuparan.

Verse 14

तृतीया सहयोगे स्यात्कुत्सितेंऽगे विशेषणे । काले भावे सप्तमी स्यादेतैर्योगे च षष्ठ्यपि ॥ १४ ॥

Ang ikatlong kaso (instrumental) ay ginagamit upang ipahayag ang pakikisama o pagiging kasama. Ginagamit din ito kapag tinutukoy ang isang kasuklam-suklam na bahagi ng katawan, at kapag ang pang-uri (viśeṣaṇa) ay inilalapat sa bahaging iyon. Ang ikapitong kaso (locative) ay para sa panahon at kalagayan; at sa gayong mga pagbuo, maaari ring gamitin ang ikaanim na kaso (genitive).

Verse 15

स्वामीश्वरोधिपतिभिः साक्षिदायादसूतकैः । निर्धारणे द्वे विभक्ती षष्टी हेतुप्रयोगके ॥ १५ ॥

Sa mga salitang gaya ng “svāmī” (panginoon), “īśvara” (Maykapal), “adhipati” (pinakamataas na pinuno), “sākṣī” (saksi), “dāyāda” (tagapagmana), at “sūtaka” (nasa kalagayang maruming-ritwal), sa pagpapahayag ng pagtitiyak o pagpili (nirdhāraṇa) ay ginagamit ang dalawang kaso. Ngunit sa gamit na sanhi, ang ikaanim na kaso (ṣaṣṭhī, genitive) ang ginagamit.

Verse 16

स्मृत्यर्थकर्मणि तथा करोतेः प्रतियत्नके । हिंसार्थानां प्रयोगे च कृतिकर्मणि कर्तरि ॥ १६ ॥

Gayundin, kapag ang gawain ay isinasagawa para sa pag-alaala (smṛty-artha), at kapag ang pandiwang √kṛ “gumawa” ay may kahulugang sinadyang pagsisikap; at sa paggamit ng mga pahayag na tumutukoy sa pananakit; at sa mga gawaing nagmumula sa kusang pagsasagawa ng tagaganap—ang tagaganap (kartṛ) ang nauunawaang siyang pinanghahawakan, ang pangunahing may-akda ng kilos.

Verse 17

न कर्तृकर्मणोः षष्टी निष्टादिप्रतिपादिका । एता वै द्विविधा ज्ञेयाः सुबादिषु विभक्तिषु । भूवादिषु तिङतेषु लकारा दश वै स्मृताः ॥ १७ ॥

Ang ikaanim na kaso (ṣaṣṭhī, genitive) ay hindi nilalayong magpahiwatig ng tagaganap at ng layon; sa halip, ipinahihiwatig nito ang mga kahulugang tulad ng mga pandiwaring anyo gaya ng niṣṭā at iba pa. Kaya, sa mga pagbabagong-anyo ng pangngalan na nagsisimula sa su, ang mga ito ay dapat maunawaang may dalawang uri. At sa sistema ng pandiwa—sa mga tiṅ na hulapi batay sa mga ugat gaya ng bhū—sampung lākāra (pananda ng panahon/diwa) ang inaalala ng tradisyon.

Verse 18

तिप्त संतीति प्रथमो मध्यमः सिप्थस्थोत्तमः । मिव्वस्मसः परस्मै तु पादानां चा मपनेदम् ॥ १८ ॥

Ang “tipta” at “saṃtīti” ay dapat unawain bilang unang anyo at gitnang anyo; ang “sipthastha” ang pinakamainam (huling anyo). Para sa parasmaipada (aktibong gamit), may tuntunin din ng pag-aalis (elisyon) ng mga sangkap ng pāda o hulihan—ito ang ipinahayag na batas.

Verse 19

त आतेंऽते प्रथमो मध्वः से आथे ध्वे तथोत्तमः । ए वहे मह आदेशा ज्ञेया ह्यन्ये लिङादिषु ॥ १९ ॥

Ang unang pangkat ay ang mga hulihang “ta, āte, ṁ’te”; kasunod ang “se, āthe”, at ang “dhve” ang pinakamataas. Gayundin, dapat maunawaan ang mga anyong pamalit na “e, vahe, maha”, at mayroon pang iba sa mga usaping nagsisimula sa liṅga (kasariang panggramatika) at kaugnay nito.

Verse 20

नाम्नि प्रयुज्यमाने तु प्रथमः पुरुषो भवेत् । मध्यमो युष्मदि प्रोक्त उत्तमः पुरुषोऽस्मदि ॥ २० ॥

Kapag ang isang pangalan ay ginagamit (bilang paksa ng pananalita), ito’y itinuturing na unang panauhan. Ang ikalawang panauhan ay sinasabing anyong “yuṣmad” (ikaw/kayo), at ang ikatlong (ibang) panauhan ay anyong “asmad” (ako/kami).

Verse 21

भूवाद्या धातवः प्रोक्ताः सनाद्यन्तास्तथा ततः । लडीरितो वर्तमाने भूतेऽनद्यतने तथा ॥ २१ ॥

Itinuro ang mga ugat ng pandiwa na nagsisimula sa “bhū”, pati yaong nagtatapos sa mga panlaping san-ādi. Pagkaraan nito, ang lakāra na “laṭ” ay itinakda para sa kasalukuyang panahon, at gayundin para sa di-malayong nakaraan (anadyatana).

Verse 22

मास्मयोगे च लङ् वाच्यो लोडाशिषि च धातुतः । विध्यादौ स्यादाशिषि च लिङितो द्विविधो मुने ॥ २२ ॥

O pantas, sa mga pagbuo na may “mā sma” (“huwag…”), dapat gamitin ang laṅ (aorist). At para sa mga pagbabasbas (āśiṣ), ginagamit ang loṭ (pautos) batay sa ugat ng pandiwa. Gayundin, ang liṅ (optative) ay ginagamit sa mga tagubilin at sa diwang pagbabasbas—kaya ang liṅ ay may dalawang uri.

Verse 23

लिडतीते परोक्षे स्यात् श्वस्तने लुङ् भविष्यति । स्यादनद्यतने लृटू च भविष्यति तु धातुतः ॥ २३ ॥

Para sa gawaing naganap sa malayong nakaraan na hindi nasaksihan, ginagamit ang liṭ; para sa gawaing mangyayari bukas, ginagamit ang luṅ. Para rin sa hinaharap na hindi kagyat, ginagamit ang lṛṭ at lṛṅ—ayon sa ugat ng pandiwa.

Verse 24

भूते लुङ् तिपस्यपौ च क्रियायां लृङ् प्रकीर्तितः । सिद्धोदाहरणं विद्धि संहितादिपुरः सरम् ॥ २४ ॥

Para sa mga gawa sa nakaraan, itinuturo ang luṅ (aorist) kasama ng mga hulaping tip, tas, at jhi. Para sa gawaing may kundisyon/na gagawin, ipinahahayag ang lṛṅ. Alamin na ito ang itinatag na halimbawa, pinaikling buod mula sa Saṃhitā at kaugnay na aral ng balarila.

Verse 25

दंडाग्रं च दधीदं च मधूदकं पित्रर्षभः । होतॄकारस्तथा सेयं लांगलीषा मनीषया ॥ २५ ॥

O pinakamainam sa mga Pitṛ, naroon din ang “dulo ng tungkod” (daṇḍāgra), ang “nagbibigay ng gatas-asim” (dadhīda), at ang “tubig na may pulot” (madhūdaka). Gayundin, ang pormulang Hotṛ (hotṝkāra) at ang “lāṅgalīṣā” na ito ay nauunawaan sa pamamagitan ng mapagnilay na pag-unawa.

Verse 26

गंगोदकं तवल्कार ऋणार्णं च मुनीश्वर । शीतार्तश्च मुनिश्रेष्ट सेंद्रः सौकार इत्यपि ॥ २६ ॥

O panginoon ng mga muni, binabanggit ang “tubig ng Gaṅgā”, ang “damit na balat-kahoy”, at ang “pasan ng utang”. At muli, O pinakamainam sa mga pantas, binabanggit din ang “pinahihirapan ng lamig”, kasama si Indra, at maging ang pantig na “sau”.

Verse 27

वध्वासनं पित्रर्थो नायको लवणस्तथा । त आद्या विष्णवे ह्यत्र तस्मा अर्घो गुरा अधः ॥ २७ ॥

Dito, ang “upuan ng ikinakasal na babae”, ang “ritwal para sa mga Pitṛ”, ang “pinuno ng ritwal”, at ang “asin”—ang mga ito ay dapat munang ihandog kay Viṣṇu. Kaya ang handog na arghya ay nararapat ilagay sa ibaba, na may bigat ng paggalang at pagpipitagan.

Verse 28

हरेऽव विष्णोऽवेत्येषादसोमादप्यमी अधाः । शौरी एतौ विष्णु इमौ दुर्गे अमू नो अर्जुनः ॥ २८ ॥

“Hare!” at “O Viṣṇu!”—ito ang panalanging panangga. Mula man sa dako ni Soma, at mula rin sa mga nasa ibaba, nawa’y ang dalawa—Śaurī at Viṣṇu—ang mag-ingat. Sa panganib at kahirapan, nawa’y sila ang magtanggol sa amin; nawa’y si Arjuna, ang matapang, ay maging tagapagtanggol namin.

Verse 29

आ एवं च प्रकृत्यैते तिष्टंति मुनिसत्तम । षडत्र षण्मातरश्च वाक्छुरो वाग्धस्रिथा ॥ २९ ॥

Gayon, O pinakadakila sa mga muni, ang mga ito’y nananatiling nakatatag ayon sa sarili nilang likas na kalagayan. Dito ay may anim—ang Anim na Ina—kasama ang kapangyarihan ng pananalita (vāk) at ng pandinig (śrotra), na nananahan bilang sandigan ng malinaw na bigkas.

Verse 30

हरिश्शेते विभुश्चिंत्यस्तच्छेषो यञ्चरस्तंथा । प्रश्नस्त्वथ हरिष्षष्ठः कृष्णष्टीकत इत्यपि ॥ ३० ॥

Tinatawag Siyang “Hari” sapagkat Siya’y nakahimlay; Siya ang Panginoong sumasaklaw sa lahat, na dapat pagnilayan. Kilala rin Siya bilang “Śeṣa,” at bilang Yaong gumagalaw sa lahat ng dako. Tinatawag din Siyang “Praśna”; gayundin “Hari-ṣaṣṭha”; at “Kṛṣṇa-ṣṭīkata” rin.

Verse 31

भवान्षष्ठश्च षट् सन्तः षट्ते तल्लेप एव च । चक्रिंश्छिंधि भवाञ्छौरिर्भवाञ्शौरिरित्यपि ॥ ३१ ॥

“Ikaw ang ikaanim; may anim na ‘banal’; at para sa Iyo ay may ‘anim na ulit na pagpapahid/pagtatatak.’ Putulin mo (ang mga kaaway) bilang Tagapagdala ng cakra; Ikaw si Śauri—tunay ngang Ikaw ay tinatawag ding Śauri.”

Verse 32

सम्यङ्ङनंतोंगच्छाया कृष्णं वंदे मुनीश्वर । तेजांसि मंस्यते गङ्गा हरिश्छेत्ता मरश्शिवः ॥ ३२ ॥

O panginoon ng mga muni, ako’y yumuyuko kay Kṛṣṇa—ang Walang-Hanggan na sumasaklaw sa lahat—na sa lilim lamang Niya ay naaabot ang Kataas-taasan. Ang Gaṅgā ay iginagalang bilang Kanyang liwanag; si Hari ang tagapawi ng kasalanan; at si Śiva ang mapalad na tagapagkaloob ng kagalingan.

Verse 33

राम ँकाम्यः कृप ँपूज्यो हरिः पूज्योऽर्च्य एव हि । रोमो दृष्टोऽबला अत्र सुप्ता इष्टा इमा यतः ॥ ३३ ॥

Si Rāma ang pinakanais-nais na layon ng debosyon; dahil sa Kanyang habag, Siya’y dapat sambahin. Tunay na si Hari lamang ang karapat-dapat sa pagsamba at pag-aalay. Dito’y nakikitang tumitindig ang balahibo sa bisa ng bhakti, at ang mga babaeng walang magawa’y mahimbing na natutulog—kaya ito ang minamahal na kababalaghan sa pook na ito.

Verse 34

विष्णुर्नभ्यो रविरयं गी फलं प्रातरच्युतः । भक्तैर्वद्योऽप्यंतरात्मा भो भो एष हरिस्तथा । एष शार्ङ्गी सैष रामः संहितैवं प्रकीर्तिता ॥ ३४ ॥

“Ito si Viṣṇu; mula sa pusod (nābhi) sumisilang ang Araw. Ito ang awit ng papuri; ito ang bunga nito; sa umaga ay alalahanin si Acyuta. Bagama’t Siya ang Panloob na Sarili, dapat pa ring ipahayag ng mga bhakta: ‘O! O! Ito nga si Hari!’ Ito ang may taglay ng busog na Śārṅga; ito si Rāma. Ganito ipinahahayag ang Saṃhitā.”

Verse 35

रामेणाभिहितं करोमि सततं रामं भजे सादरम् । रामेणापहृतं समस्तदुरितं रामाय तुभ्यं नमः । रामान्मुक्तिमभीप्सिता मम सदा रामस्य दासोऽस्म्यहम् । रामे रंजत् मे मनः सुविशदं हे राम तुभ्यं नमः ॥ ३५ ॥

Lagi kong ginagawa ang iniutos ni Rāma; sinasamba ko si Rāma nang may paggalang. Sa pamamagitan ni Rāma, naalis ang lahat ng aking kasalanan—O Rāma, sa Iyo ako’y yumuyuko. Kay Rāma lamang ako laging humihiling ng kalayaan; ako’y palaging lingkod (dāsa) ni Rāma. Sa Rāma nagagalak ang aking isip at nagiging lubos na malinaw—O Rāma, sa Iyo ako’y yumuyuko.

Verse 36

सर्व इत्यादिका गोपाः सखा चैव पतिर्हरिः ॥ ३६ ॥

Nagsisimula ang mga gopī sa pagtawag na “O Ikaw na Lahat (sarva) …”; at para sa kanila, si Hari ay kapwa kaibigan at panginoon (asawa).

Verse 37

सुश्रीर्भानुः स्वयंभूश्च कर्ता रौ गौस्तु नौरिति । अनङ्घान्गोधुग्लिट् च द्वे त्रयश्चत्वार एव च ॥ ३७ ॥

“(Ang mga katawagan ay:) Suśrī, Bhānu, Svayaṃbhū, Kartā; gayundin ang Rau; ‘Gauḥ’ at ‘Nauḥ’. Bukod pa rito, (mga anyo) Anaṅghān at Godhugliṭ; at ang mga pangkat na bilang dalawa, tatlo, at apat din.”

Verse 38

राजा पंथास्तथा दंडी ब्रह्महा पंच चाष्ट च । अष्टौ अयं मुने सम्राट् सविभ्रद्वपुङ्मनः ॥ ३८ ॥

O pantas, ang dakilang Soberano (Panahon/Kamatayan) na ito, na ang katawan at isip ay nakapanghihilakbot at kahanga-hanga, ay sinasabing may walong anyo: ang hari, ang landas, ang tagapaghukom na may tungkod, ang pumatay sa brāhmaṇa, ang limang sangkap, at ang pangkat na walo rin.

Verse 39

प्रत्यङ् पुमान्महान् धीमान् विद्वान्षट् पिपठीश्च दोः । उशनासाविंमे पुंसि स्यारक्तलविरामकाः ॥ ३९ ॥

Ang Taong nakatuon sa loob ay dakila—matatag ang talino at tunay na marunong. Sa gayong tao, ang “anim” (mga disiplina sa loob) ay sinasabing mahusay na nausal, at ang “dalawa” (mga panlabas na sangkap) ay napipigil. Kaya humihinto ang bugso ng pagnanasa at pagkakapit.

Verse 40

राधा सर्वा गतिर्गोपी स्री श्रीर्धेनुर्वधूः स्वसा । गौर्नौरुपान् दूद्यौर्गोः क्षुत् ककुप्संवित्तु वा क्वचित् ॥ ४० ॥

Si Rādhā ang gopī na siyang ganap na kanlungan at huling hantungan ng lahat. Siya mismo si Śrī (Lakṣmī)—gayundin ang baka, ang nobya, at ang kapatid na babae. Siya’y nagiging baka, bangka, panyapak, maging gatas; at kung minsan ay lumilitaw bilang gutom, bilang isang dako (panig), o bilang may kamalayan at pagkaunawa.

Verse 41

रुग्विडुद्भाः स्रियास्तपः कुलं सोमपमक्षि च । ग्रामण्यंबुरवलप्वेवं कर्तृ चातिरि वातिनु ॥ ४१ ॥

Siya ang pinagmulan ng Ṛg-veda; ang nahahayag na ningning; si Śrī (kasaganaan); ang tapas (pagpapakasakit); marangal na angkan; ang umiinom ng Soma; ang matang nakakakita ng lahat; ang pinuno ng mga pamayanan; ang tulad-dagat; ang tagapangalaga; ang tagagawa; ang di-mapapantayan; at ang hanging mabilis kumilos.

Verse 42

स्वनहुच्च विमलद्यु वाश्वत्वारीदमेव च । एतद्ब्रह्माहश्च दंडी असृक्किंचित्त्यदादि च ॥ ४२ ॥

“(Ito pa ang mga banal/teknikal na pananalita:) ‘svanahucca’, ‘vimaladyu’, ‘vāśvatvāri’, ‘idam eva’, ‘etad’, ‘brahmāha’, ‘daṇḍī’, ‘asṛk’, ‘kiñcit’, ‘tyad’, at mga katulad nito.”

Verse 43

एतद्वे भिद्गवाक्गवाङ् गोअक् गोङ्गोक् गोङ् । तिर्यग्यकृच्छकृच्चैव ददद्भवत्पचत्तुदत् ॥ ४३ ॥

Tunay nga, ito ang paghahating ayon sa bigkas: “gavāk, gavāṅ; go’ak; goṅgok; goṅ.” Gayundin, sa mga pahilis/di-regular at sa padron na kṛccha, ipinakikita ang: “dadad, bhavat, pacat, tudat.”

Verse 44

दीव्यद्धनुश्च पिपठीः पयोऽदःसुमुमांसि च । गुणद्रव्य क्रियायोगांस्रिलिंगांश्च कति ब्रुवे ॥ ४४ ॥

“May mga salitang gaya ng dīvyad-dhanuḥ, pipaṭhīḥ, payo’daḥ, at su-mumāṁsi; at mayroon ding mga uri: mga katangian, mga sangkap, mga kilos, mga ugnayan/pagsasama (yoga), at mga anyong pambabae—gaano karami sa mga ito ang dapat kong ipaliwanag?”

Verse 45

शुक्तः कीलालपाश्चैव शुचिश्च ग्रामणीः सुधीः । पटुः स्वयंभूः कर्ता च माता चैव व पिता च ना ॥ ४५ ॥

Siya’y pinupuri bilang mahusay magsalita, na wari’y diwa ng matamis na inumin, at bilang dalisay; bilang pinuno ng lahat, tunay na marunong, at sukdulang may kakayahan. Siya’y isinilang sa Kanyang sarili at gumagawa ng lahat; sa amin, Siya ang ina at Siya rin ang ama.

Verse 46

सत्यानाग्यास्तथा पुंसो मतभ्रमरदीर्घपात् । धनाकृसोमौ चागर्हस्तविर्ग्रथास्वर्णन्बहू ॥ ४६ ॥

Gayundin, para sa lalaki, iniuutos ang katotohanan at paglayo sa panlilinlang; at dapat iwasan ang pagkalito ng pananaw at ang mahabang pagbagsak tungo sa kapahamakan. Iwaksi rin ang kasakiman sa yaman at ang pag-ubos ng sigla; at huwag mamuhay sa hanapbuhay na kapintasan, sa asal na gusot, o sa labis na pagkakapit sa ginto.

Verse 47

रिमपव्विषाद्वजातानहो तथा सर्वं विश्वोभये चोभौ अन्यांतरेतराणि च ॥ ४७ ॥

Gayundin, mula sa galak at dalamhati ay sumisibol ang mga bunga nito; kaya ang buong sansinukob—ang dalawang panig ng mga magkasalungat, at ang mga ugnayang magkatuwang at nagkakaugnay sa isa’t isa—ay nararanasan natin.

Verse 48

उत्तरश्चोत्तमो नेमस्त्वसमोऽथ समा इषः । पूर्वोत्तरोत्तराश्चैव दक्षिणश्चोत्तराधरौ ॥ ४८ ॥

Ang Uttara ang pinakamataas; ang Nemas ay walang kapantay; at saka ang Iṣa ay kapantay (nito). Gayundin ang Pūrvottara at ang Uttarā; at ang Dakṣiṇa ay ipinares sa Uttarādhara.

Verse 49

अपरश्चतुरोऽप्येतद्यावत्तत्किमसौ द्वयम् । युष्मदस्मञ्च प्रथमश्चरमोल्पस्तथार्धकः ॥ ४९ ॥

Dagdag pa, may apat na anyo ng “etad” hanggang “tat”; at may dalawang panghalip na “kim” at “asau”. Gayundin, ang “yuṣmad” at “asmad”—ang unang anyo at huling anyo—kasama ang mga anyong “alpa” (maliit/di-tiyak) at “ardhaka” (kalahati/bahagi) ay dapat maunawaan.

Verse 50

नोरः कतिपयो द्वे च त्रयो शुद्धादयस्तथा । स्वेकाभुविरोधपरि विपर्ययश्चाव्ययास्तथा ॥ ५० ॥

Ang “noraḥ”, “katipayaḥ”, “dve”, “ca”, “trayaḥ”, at ang mga salitang nagsisimula sa “śuddha”; gayundin ang “sva”, “eka”, “abhu”, “virodha”, “pari”, at “viparyaya”—lahat ng ito ay dapat unawain bilang mga salitang di-nagbabago (avyaya).

Verse 51

तद्धिताश्चाप्यपत्यार्थे पांडवाः श्रैधरस्तथा । गार्ग्यो नाडायनात्रेयौ गांगेयः पैतृष्वस्रीयः ॥ ५१ ॥

Ang mga panlaping taddhita (pangalawang pagbuo) ay ginagamit din upang ipahayag ang kahulugang lahi o supling; kaya lumilitaw ang mga anyong tulad ng Pāṇḍava at Śraidhara; gayundin ang Gārgya, Nāḍāyana, Ātreya, Gāṅgeya, at Paitṛṣvasrīya.

Verse 52

देवतार्थे चेदमर्थे ह्यैद्रं ब्राह्मो हविर्बली । क्रियायुजोः कर्मकर्त्रोर्धैरियः कौङ्कुमं तथा ॥ ५२ ॥

Kung ang layon ay para sa mga diyos, ang handog ay dapat unawaing nasa saklaw ni Indra; kung para sa banal na layuning Brahmaniko, ito’y handog na havis at bali. Gayundin, para sa nag-uugnay ng ritwal sa pagsasagawa at para sa gumaganap ng gawa, itinatakda ang katatagan (dhairya)—at gayundin ang paggamit ng kauṅkuma (safron/bermilyon).

Verse 53

भवाद्यर्थे तु कानीनः क्षत्रियो वैदिकः स्वकः । स्वार्थे चौरस्तु तुल्यार्थे चंद्रवन्मुखमीक्षते ॥ ५३ ॥

Sa kahulugang nagsisimula sa “bhava” ayon sa nakaugaliang gamit, ang salita ay itinuturing na kānīna; sa ibang gamit ay kṣatriya; at sa gamit na Vedic ay svaka. Sa sariling pangunahing diwa, ito’y caura (magnanakaw); ngunit sa katumbas na diwang patalinghaga, sinasabing “tinitingnan ang mukhang tulad ng buwan.”

Verse 54

ब्राह्मणत्वं ब्राह्मणता भावे ब्राह्मण्यमेव च । गोमान्धनी च धनवानस्त्यर्थे प्रमितौ कियान् ॥ ५४ ॥

Ang “pagka-Brahmana,” “pagiging Brahmana,” at “Brahmana-ness” ay pawang mga salitang tumutukoy sa iisang kalagayan. Gayundin, ang “may-ari ng mga baka,” “may taglay na butil/yaman,” at “taong mayaman” ay ginagamit sa iisang kahulugan; kaya ano pa ang pagkakaiba ng sukat sa nilalayong diwa?

Verse 55

जातार्थे तुंदिलः श्रद्धालुरौन्नत्त्ये तु दंतुरः । स्रग्वी तपस्वी मेधावी मायाव्यस्त्यर्थ एव च ॥ ५५ ॥

Sa diwang ukol sa kalagayang sinilang, siya’y tinatawag na Tuṇḍila (malaki ang tiyan); sa diwang pananampalataya, Śraddhālu (may śraddhā, deboto); sa diwang kataasan, Dantura. Tinatawag din siyang Sragvī (may suot na kuwintas ng bulaklak), Tapasvī (nagsasagawa ng tapas), Medhāvī (matalino), at Māyāvī (dalubhasa sa mga pakana)—ito nga ang mga kahulugang nilalayon.

Verse 56

वाचालश्चैव वाचाटो बहुकुत्सितभाषिणि । ईषदपरिसमाप्तौ कल्पव्देशीय एव च ॥ ५६ ॥

Tinatawag din ang isang tao na vācāla (madaldal), vācāṭa (pabulalas at daldal nang daldal), tagapagsalita ng maraming hamak na salita, yaong bahagyang iniiwang hindi tapos ang pahayag, at yaong nagsasalita na wari’y nagbibigay lamang ng hula-hulang tagubilin (kalpadeśīya).

Verse 57

कविकल्पः कविदेश्यः प्रकारवचने तथा । पटुजातीयः कुत्सायां वैद्यपाशः प्रशंसने ॥ ५७ ॥

Ang mga pahayag na “kavikalpa” at “kavideśya” ay ginagamit sa diwang naglalarawan ng isang paraan o anyo (prakāra). Gayundin, ang “paṭu-jātīya” ay ginagamit kapag may panunuligsa, samantalang ang “vaidya-pāśa” ay ginagamit kapag may papuri.

Verse 58

वैद्यरूपो भूतपूर्वे मतो दृष्टचरो मुने । प्राचुर्यादिष्वन्नमयो मृण्मयः स्रीमयस्तथा ॥ ५८ ॥

O pantas, noong unang panahon siya’y itinuring na naglalakbay sa anyo ng isang manggagamot; at ayon sa kasaganaan ng pook o kalagayan, sinasabing siya’y “gawa sa pagkain,” “gawa sa luwad,” at gayundin “gawa sa kasaganaan.”

Verse 59

जातार्थे लज्जितोऽत्यर्थे श्रेयाञ्छ्रेष्टश्च नारद । कृष्णतरः शुक्लतमः किम आख्यानतोऽव्ययान् ॥ ५९ ॥

O Nārada, maaaring lubhang mapahiya sa mga layuning makamundo, ngunit tinatawag pa ring “mas kapaki-pakinabang” at “pinakamainam.” Kaya ano ang saysay ng pagsasalaysay ng mga bagay na di-nasisira sa mga paghahambing na “mas maitim” o “mas maputi”?

Verse 60

किंतरां चैवातितरामभिह्युच्चैस्तरामपि । परिमाणे जानुदघ्नं जानुद्वयसमित्यपि ॥ ६० ॥

Tinatawag din silang “kintarā,” “atitarā,” at maging “abhihyuccais-tarā,” yaong lubhang matayog. Sa sukat, sinasabing umaabot hanggang tuhod, at sinasabi ring kasingtapat ng dalawang tuhod (tuhod-taas o dalawang-tuhod na sukat).

Verse 61

जानुमात्रं च निर्द्धारे बहूनां च द्वयोः क्रमात् । कतमः कतरः संख्येयविशेषावधारणे ॥ ६१ ॥

Ang “hanggang tuhod” ay ginagamit sa pagtitiyak ng sukat. Sa pag-aayos ng marami, at maging sa pag-uuri ng dalawa, ginagamit ang “katama” at “katara” upang matukoy ang isang tiyak sa mga mapagbilang na pagpipilian.

Verse 62

द्वितीयश्च तृतीयश्च चतुर्थः षष्टपंचमौ । एतादशः कतिपयः कतिथः कति नारद ॥ ६२ ॥

“Ang ikalawa, ikatlo, at ikaapat; ang ikaanim at ikalima”—sa ganyang paraan, ang ilan ay binibilang na “kaunti,” at ang ilan ay tinatawag na “isang tiyak na bilang.” Ilan ba iyon, O Nārada?

Verse 63

विंशश्च विंशतितमस्तथा शततमादयः । द्वेधा द्वैधा द्विधा संख्या प्रकारेऽथ मुनीश्वर ॥ ६३ ॥

“Dalawampu, ang ikadalawampu, gayundin ang ikasandaan at ang iba pa—ang mga bilang ay binibigkas sa dalawang paraan, sa anyong dalawahan, at tinatawag ding ‘dvidhā’ ayon sa paggamit, O panginoon ng mga muni.”

Verse 64

क्रियावृत्तौ पंचकृत्वो द्विस्रिर्बहुश इत्यपि । द्वितयं त्रितपं चापि संख्यायां हि द्वयं त्रयम् ॥ ६४ ॥

“Sa kaugnayan ng mga gawa (pagsasagawa ng ritwal at pag-uulit), ginagamit ang mga pahayag na ‘limang ulit’, ‘dalawa o tatlong ulit’, at ‘maraming ulit’. Gayundin, sa pagbibilang, ang ‘isang pares’ at ‘isang tatluhan’ ay tumutukoy lamang sa ‘dalawa’ at ‘tatlo’.”

Verse 65

कुटीरश्च शमीरश्च शुंडारोऽल्पार्थके मतः । त्रैणः पौष्णस्तुंडिभश्च वृंदारककृषीवलौ ॥ ६५ ॥

“Ang Kuṭīra, Śamīra, at Śuṇḍāra ay itinuturing na mga salitang nangangahulugang ‘maliit ang halaga’ (di-mahalaga). Gayundin, ang Traiṇa, Pauṣṇa, at Tuṇḍibha ay magkasingkahulugan; at gayon din ang Vṛndāraka at Kṛṣīvala.”

Verse 66

मलिनो विकटो गोमी भौरिकीविधमुत्कटम् । अवटीटोवनाटे निबिडं चेक्षुशाकिनम् ॥ ६६ ॥

“Marumi, kakila-kilabot, at mabaho—nakapanghihilakbot ang anyo; nananahan sa mga hukay at kagubatan, siksik ang dilim, at gumagala sa mga taniman ng tubo—ganyan inilalarawan ang mga nakatatakot na nilalang.”

Verse 67

निबिरीसमेषुकारी वित्तोविद्याञ्चणस्तथा । विद्याथुंचुर्बहुतिथं पर्वतः शृंगिणस्तथा ॥ ६७ ॥

“Binanggit din ang Nibirīsa, Meṣukārī, Vitto-vidyāñcaṇa, Vidyāthuṃcu, Bahutitha, at gayundin ang bundok na tinatawag na Śṛṃgin.”

Verse 68

स्वामी विषमरूप्यं चोपत्यकाधित्यका तथा । चिल्लश्च चिपिटं चिक्वं वातूलः कुतपस्तथा ॥ ६८ ॥

(Siya’y tinatawag na) Panginoon (Svāmī); ang may anyong walang kapantay; at may mga banal na pangalan ding Upatyakā, Ādhityakā; Cilla, Cipiṭa, Cikva; Vātūla; at gayundin Kutapa.

Verse 69

वल्लश्व हिमेलुश्च कहोडश्चोपडस्ततः । ऊर्णायुश्च मरूतश्चैकाकी चर्मण्वती तथा ॥ ६९ ॥

Pagkaraan ay binanggit ang Vallaśva, Himelu, Kahoḍa, at pagkatapos ay Upaḍa; gayundin ang Ūrṇāyu, Marūta, Ekākī, at Carmaṇvatī.

Verse 70

ज्योत्स्ना तमिस्राऽष्टीवच्च कक्षीवद्य्रर्मण्वती । आसंदी वञ्च चक्रीवत्तूष्णीकां जल्पतक्यपि ॥ ७० ॥

Ang liwanag ng buwan ay nagiging dilim; maging ang matatag ay nagiging marupok; ang dapat sanang kanlungan ay nagiging paninikip. Ang upuan ay nagiging patibong; at kahit ang nakaupo sa katahimikan, sa katotohanan ay “nagsasalita” pa rin dahil sa pag-uga ng loob.

Verse 71

कंभश्च कंयुः कंवश्च नारदकेतिः कंतुः कंतकंपौ शंवस्तथैव च । शंतः शंतिः शंयशंतौ शंयोहंयुः शुभंयुवत् ॥ ७१ ॥

“(Ito pa ang mga banal na pamagat na dapat bigkasin:) Kambha, Kaṃyu, Kaṃva, Nārada-keti, Kaṃtu, Kantakaṃpa, at gayundin Śaṃva; pati Śaṃta, Śaṃti, Śaṃyaśaṃta, Śaṃyohaṃyu, at Śubhaṃyuvat.”

Verse 72

भवति बगभूव भविता भविष्यति भवत्वभवद्भघवेच्चापि ॥ ७२ ॥

“Ito’y naririto, ito’y naging, ito’y magiging, mangyari nawa; ito’y hindi—ngunit gayon pa man, ang lahat ng anyong pandiwang ito’y mga pananalitang iniuukol sa Mapalad na Panginoon (Bhagavān).”

Verse 73

भूयादभूदभविष्यल्लादावेतानि रूपाणि । अत्ति जघासात्तात्स्यत्यत्त्वाददद्याद्द्विरघसदात्स्यत् ॥ ७३ ॥

“Nawa’y maging gayon,” “naging gayon,” at “magiging gayon”—ito ang mga anyong pandiwa na nagsisimula sa mga hulaping l- (lakāra). Gayundin: “kumakain siya” (atti), “kumain siya” (jaghāsa), “kakain siya” (tātsyat), “dahil sa pagiging-‘pagkain’” (attvāt), “dapat siyang kumain” (adadyāt), at “kakain siyang muli” (dvir-aghāsadātsyat)—lahat ng ito’y mga anyong halimbawa.

Verse 74

जुहितो जुहाव जुहवांचकार होता होष्यति जुहोतु । अजुहोज्जुहुयाद्धूयादहौषीदहोष्यद्दीव्यति । दिदेव देविता देविष्यति च अदीव्यद्दीव्येद्दीव्याद्वै ॥ ७४ ॥

“(Mga anyo gaya ng:) ‘juhita’, ‘juhāva’, ‘juhavāṃcakāra’; ‘hotā’, ‘hoṣyati’, ‘juhotu’; ‘ajuhoḥ’, ‘juhuyāt’, ‘dhūyāt’, ‘ahauṣīt’, ‘ahoṣyat’; at ‘dīvyati’, ‘dideva’, ‘devitā’, ‘deviṣyati’, ‘adīvyat’, ‘dīvyet’, ‘dīvyāt’—tunay ngang (lahat ng ito) ay wastong anyong pandiwa.”

Verse 75

अदेवीददेवीष्यत्सुनोति सुषाव सोता सोष्यति वै । सुनोत्वसुनोत्सुनुयात्सूयादशावीदसोष्युत्तुदति च ॥ ७५ ॥

“Napiga na niya (ang Soma); pipiga siya; pumipiga siya. Napiga niya nang mahusay. Ang tagapiga ay pipiga nga. ‘Pipigain nawa niya’; ‘napiga niya’; ‘dapat niyang pigain’; ‘maaari niyang pigain’; ‘napiga na niya’; ‘napiga na niya noon’; ‘magiging napiga na niya’—at siya rin ay nagtutulak (sa iba) na pumiga.”

Verse 76

तुतोद तोत्ता तोत्स्यति तुदत्वतुदत्तुदेत्तुद्याद्धि । अतौत्सीदतोत्स्यदिति च रुणद्धि रूरोध रोद्धा रोत्स्यति वै ॥ ७६ ॥

“Mula sa ugat na tud (‘tumama/bumugbog’): tutoda (tumama siya), tottā (ang mananama), at totsyati (tatama siya); gayundin: tudat (tumatama), tudatva (kalagayan/gawa ng pagtama), tudetta (nawa’y tumama), at tudyāt (dapat tumama), tunay nga. At mula sa ugat na rudh (‘humarang’): atautsīt (tumama—halimbawang aorist), atotsyat (tatama—halimbawang hinaharap); at ruṇaddhi (humahadlang), rūrodha (humadlang), roddhā (tagahadlang), at rotsyati (hahadlang), tunay nga.”

Verse 77

रुणद्धु अरुणद्रुध्यादरौत्सीदारोत्स्यञ्च । तनोति ततान तनिता तनिष्यति तनोत्वतनोत्तनुयाद्धि ॥ ७७ ॥

“(Mga pagbanghay:) ruṇaddhu; aruṇa; (optative) drudhyāt; (aorist) arautsīt; at (hinaharap) ārotsya. Gayundin: tanoti; (perpektibo) tatāna; (pangngalang tagaganap) tanitā; (hinaharap) taniṣyati; (pautos) tanotu; (aorist) vatanot; at (optative) tanuyāt, tunay nga.”

Verse 78

अतनीञ्चातानीदतनिष्यत्क्रीणाति चिक्राय क्रेता क्रेष्यति क्रीणात्विति च । अक्रीणात्क्रीणात्क्रीणीयात्क्रीयादक्रैषीदक्रेष्यञ्चोरयति चोरयामास चोरयिता चोरयिष्यति चोरयतु ॥ ७८ ॥

“(Mga halimbawa ng anyong pandiwa:) ‘siya’y nag-unat’, ‘siya’y nag-unat palabas’, ‘siya’y mag-uunat’; gayundin: ‘siya’y bumibili’, ‘siya’y bumili’, ‘mamimili’, ‘siya’y bibili’, ‘hayaan siyang bumili’. At saka: ‘hindi siya bumili’, ‘siya’y bumili’, ‘dapat siyang bumili’, ‘maaaring bilhin’, ‘pinabili niya (ang iba)’, ‘na dapat bilhin’. Gayundin: ‘siya’y nagnanakaw’, ‘siya’y nagnakaw’, ‘magnanakaw’, ‘siya’y magnanakaw’, ‘hayaan siyang magnakaw’.”

Verse 79

अचोरयञ्चोरयेच्चोर्यात् अचूचुरदचोरिष्यदित्येवं दश वै गणाः । प्रयोजके भावयति सनीच्छायां बुभूषति । क्रियासमभिहारे तु पंडितो बोभूयते मुने ॥ ७९ ॥

Kaya nito, tunay na may sampung pangkat ng pag-uugnay (gaṇa), na ipinakikita sa mga anyong gaya ng: “ipagawa ang pagnanakaw,” “maaaring ipagawa ang pagnanakaw,” “magnanakaw siya,” “sila’y nagnakaw,” at “hindi siya magnanakaw.” Sa causative, ang diwa ay “pinagagawa niya ang iba”; sa desiderative, “nagnanais siyang maging/gumawa”; at sa intensive (madalas), ipinahihiwatig ang paulit-ulit o mariing pagsasagawa ng kilos—O muni.

Verse 80

तथा यङ्लुकि बोभवीति च पठ्यते । पुत्रीयतीत्यात्मनीच्छायां तथाचारेऽपि नारद । अनुदात्तञितो धातोः क्रियाविनिमये तथा ॥ ८० ॥

Gayundin, kapag inalis ang hulaping yaṅ (yaṅ-luk), binabasa rin ang anyong “bobhavīti.” At ang “putrīyati” ay ginagamit sa diwang pansariling pagnanais (magnasang magkaroon ng anak na lalaki); gayon din sa nakaugaliang gamit, O Nārada. Sa gayon ding paraan, sa ugat na may tandang anudātta at titik-pahiwatig na Ñ (anudātta-Ñit), may pagpapalitan ng kilos (kriyā-vinimaya).

Verse 81

निविशादेस्तथा विप्र विजानीह्यात्मनेपदम् । परस्मैपदमाख्यातं शेषात्कर्तारि शाब्दिकैः ॥ ८१ ॥

Gayundin, O brāhmaṇa, alamin na ang mga pandiwang nagsisimula sa “niviś-” (at mga katulad) ay dapat gamitin sa Ātmanepada. Sa mga natitira namang pandiwa, ipinahahayag ng mga dalubhasang gramatiko na ang Parasmaipada ang gamitin kapag ang diwa ay aktibo (kartari).

Verse 82

ञित्स्वरितेतश्च उभे यक्च स्याद्भावकर्मणोः । सौकर्यातिशयं चैव यदाद्योतयितुं मुने ॥ ८२ ॥

At ang mga palatandaang gramatikal na ñit at svarita, gayundin ang dalawang anyo ng yaK, ay ginagamit kaugnay ng bhāva (kalagayan/kilos) at karman (layon/gawa), upang malinaw na maipahiwatig—O muni—ang natatanging diwa ng kagaanan o kadalian sa pagpapahayag.

Verse 83

विवक्ष्यते न व्यापारो लक्ष्ये कर्तुस्तदापरे । लभंते कर्तृते पश्य पच्यते ह्योदनः स्वयम् ॥ ८३ ॥

Kapag may hangaring kumilos, sa katotohanan ay walang tunay na ‘pagpapatakbo’ na pag-aari ng gumagawa bilang layon; ang mga tao lamang ang nag-aangkin ng pagka-gumagawa sa isang tao. Masdan—ang kanin ay tila naluluto nang kusa.

Verse 84

साधु वासिश्छिनत्त्येवं स्थाली पचति वै मुने । धातोः सकर्मकाद्भावे कर्मण्यपि लप्रत्ययाः ॥ ८४ ॥

“Tunay na wasto!” Kaya nga, O pantas: ‘ang palakol ay pumuputol’ at ‘ang palayok ay nagluluto.’ Kahit ang ugat ng pandiwa ay may tuwirang layon (sakarmaka), maaari pa ring ilapat ang kṛt-panlaping ‘la’ sa diwang kilos (bhāva) at maging sa diwang layon (karma).

Verse 85

तस्मै वाकर्मकाद्विप्र भावे कर्तरि कीर्तितः । फलव्यापरयोरेकनिष्टतायामकर्मकः ॥ ८५ ॥

Kaya nga, O brāhmaṇa, ang pandiwa ay tinatawag na di-nagtatanggap ng layon (akarmaka) kapag sa pagpapahayag ng kalagayan (bhāva) o ng gumagawa (kartṛ), ang bunga (phala) at ang mismong pagganap (vyāpāra) ay nananahan sa iisang pinagmumulan.

Verse 86

धातुस्तयोर्द्धर्मिभेदे सकर्मक उदाहृतः । गौणे कर्मणि द्रुह्यादेः प्रधाने नीहृकृष्वहाम् ॥ ८६ ॥

Kapag sa pagitan ng dalawa (gumagawa at layon) ay may pagkakaiba ng kani-kanilang gampanin (dharmī-bheda), itinuturo ang ugat ng pandiwa bilang may layon (sakarmaka). Kung ang layon ay pangalawa lamang, binabanggit ang mga ugat na tulad ng druh (manakit) at iba pa; kung ang layon ay pangunahing mahalaga, binabanggit ang nī (umakay), hṛ (magdala palayo), kṛṣ (humila/kumaladkad), vah (magbitbit), at hā (tumalikod/mag-iwan).

Verse 87

बुद्धिभक्षार्थयोः शब्दकर्मकाणां निजेच्छया । प्रयोज्य कर्मण्यन्येषां ण्यंतानां लादयो मताः ॥ ८७ ॥

Sa mga pandiwang ang diwa ay ‘magpabatid’ o ‘magpakan,’ at sa mga pandiwang tumatanggap ng layong ipinahahayag bilang salita, maaaring gamitin ayon sa sariling nais ang anyong sanhi (ṇyanta). At para rin sa iba pang pandiwa, nauunawaan na ang mga hulaping la- (la-ādi) ay ikinakapit sa gayong mga anyong sanhi kapag ginamit sa diwang pagpapagawa sa iba ng isang kilos.

Verse 88

फलव्यापारयोर्द्धातुराश्रये तु तिङः स्मृताः । फले प्रधानं व्यापारस्तिङ्र्थस्तु विशेषणम् ॥ ८८ ॥

Tungkol sa ugat (dhātu) bilang saligan ng kapwa bunga (phala) at kilos/proseso (vyāpāra), itinuturo ang mga hulaping pandiwa (tiṅ). Sa pagpapahayag ng bunga, ang kilos ang pangunahing diwa, at ang kahulugang dala ng tiṅ ay nagsisilbing panuring na naglilinaw.

Verse 89

एधितव्यमेधनीयमिति कृत्ये निदर्शनम् । भावे कर्मणि कृत्याः स्युः कृतः कर्तरि कीर्तिताः ॥ ८९ ॥

“Dapat palaguin” at “nararapat sindihan”—ito ang mga halimbawa ng anyong kṛtya. Ginagamit ang mga panlaping kṛtya kapag ang diwa ay ang mismong pagkilos (bhāva) o kapag ang layon/obheto ang itinatampok (karmaṇi); samantalang ang anyong kṛt na “kṛta” ay itinuturo kapag ang gumagawa ang tinutukoy (kartari).

Verse 90

कर्ता कारक इत्याद्या भूते भूतादि कीर्तितम् । गम्यादिगम्ये निर्दिष्टं शेषमद्यतने मतम् ॥ ९० ॥

Sa panahong nakalipas (bhūta), ang mga kahulugang gaya ng “tagagawa” (kartṛ) at “ugnayang pangkaso/kāraka” (kāraka) ay ipinaliliwanag sa ilalim ng pamagat na “bhūta” kasama ng mga kaugnay na anyo. Gayundin, ang pangkat na nagsisimula sa “gamya” ay itinakda para sa dapat marating/maunawaan. Ang natitira ay itinuturing na ukol sa kasalukuyan (adyatana).

Verse 91

अधिस्रीत्यव्ययीभावे यथाशक्ति च कीर्तितम् । रामाश्रितस्तत्पुरुषे धान्यार्थो यूपदारु च ॥ ९१ ॥

Sa di-nagbabagong tambalan (avyayībhāva), binanggit hangga’t maaari ang gamit na “adhisrītya.” Sa tambalang tatpuruṣa, halimbawa ang “rāmāśrita” — “yaong kumupkop at sumilong kay Rāma”; at may mga salitang tumutukoy sa butil/ani (dhānya) at sa kahoy ng haliging handog (yūpa-dāru).

Verse 92

व्याघ्रभी राजपुरुषोऽक्षशौंडो द्विगुरुच्यते । पंचगवं दशग्रामी त्रिफलेति तु रूढितः ॥ ९२ ॥

Ang taong “natatakot sa tigre” ay tinatawag na opisyal ng hari; ang sugarol ay tinatawag na “may dalawang guro.” Ang halo ng limang produkto ng baka ay kilala bilang “pañcagavya”; ang “daśagrāmī” ay tumutukoy sa sukat na kaugnay ng sampung nayon; at ang “triphala” ay nakaugaliang pangalan para sa tatlong bunga.

Verse 93

नीलोत्पलं महाषष्टी तुल्यार्थे कर्मधारयः । अब्राह्मणो न ञि प्रोक्तः कुंभकारादिकः कृता ॥ ९३ ॥

Sa mga tambalang salita gaya ng nīlotpala (“asul na lotus”), ang ugnayan ay itinuturing na mahā-ṣaṣṭhī (dakilang genitibo); at kapag ang diwa ay pagkakatulad (tulya-artha), ito’y karmadhāraya na tambalan. Gayundin, ang taddhita na panlaping Ñi ay hindi itinuturo pagkatapos ng “a-brāhmaṇa” (hindi Brāhmaṇa); samantalang ang mga anyong gaya ng kumbhakāra (“magpapalayok”) at iba pa ay kinikilalang mga naitatag na hango.

Verse 94

अन्यार्थे तु बहुव्रीहौ ग्रामः प्राप्तोदको द्विज । पंचगू रूपवद्भार्यो मध्याह्नः ससुतादिकः ॥ ९४ ॥

Ngunit kapag ang bahuvrīhi na tambalan ay naghahatid ng kahulugang lampas sa tuwirang sangkap nito, O dalawang-ulit na isinilang, ito’y tumutukoy sa: “nayon na nagkamit ng tubig,” “may-ari ng limang baka,” “may asawang marikit,” at “katanghaliang-tapat kasama ang mga kasunod na sangkap nito (gaya ng araw sa tugatog).”

Verse 95

समुच्चये गुरुं चेशं भजस्वान्वाचये त्वट ॥ च द्वयोः क्रमात् । भिक्षामानय गां चापि वाक्यमेवानयोर्भवेत् ॥ ९५ ॥

Sa pinagsamang utos (samuccaya), dapat sambahin at paglingkuran ang Guru at ang Panginoon (Īśa); at kapag may dalawang salit-salit na utos, dapat sundin ang itinakdang pagkakasunod. Gayundin, sa mga utos na “Magdala ng limos (bhikṣā)” at “Magdala ng baka,” ang bisa ng pag-uutos ay nasa mismong pahayag ng pandiwa.

Verse 96

इतरेतरयोगे तु रामकृष्णौ समाहृतौ । रामकृष्णं द्विज द्वै द्वै ब्रह्म चैकमुपास्यते ॥ ९६ ॥

Ngunit sa ugnayang saling-pagkakabit (itaretara-yoga), ang mga pangalang “Rāma” at “Kṛṣṇa” ay pinagsasama. O dalawang-ulit na isinilang, sa pagsamba sa “Rāma-Kṛṣṇa”—bagaman binibigkas na dalawa—ang iisang Brahman ang sinasamba.