योगस्वरूप-धारणा-समाधि-वर्णनम् (केशिध्वजोपदेशः)

Verse 1

सनन्दन उवाच । एतदध्यात्ममानाढ्यं वचः केशिध्वजस्य सः । खाडिक्योऽमृतवच्छ्रुत्वा पुनराह तमीरयन् 1. ॥ १ ॥

Sinabi ni Sanandana: Nang marinig ni Khāḍikya ang mga salita ni Keśidhvaja na hitik sa dangal ng kaalamang espirituwal, tinanggap niya iyon na parang amṛta, at muling nagsalita sa kanya upang magtanong pa.

Verse 2

खाण्डिक्य उवाच । तद् ब्रूहि त्वं महाभाग योगं योगविदुत्तम । विज्ञातयोगशास्त्रार्थस्त्वमस्यां निमिसन्ततौ ॥ २ ॥

Sinabi ni Khāṇḍikya: “Kaya nga, O lubhang mapalad—O pinakamahusay sa mga nakaaalam ng Yoga—iturò mo sa akin ang Yoga na iyon. Ganap mong naunawaan ang diwa ng mga Yoga-śāstra, at sa angkan ni Nimi, ikaw ang kinikilalang gabay.”

Verse 3

केशिध्वज उवाच । योगस्वरूपं खाण्डिक्य श्रूयतां गदतो मम । यत्र स्थितो न च्यवते प्राप्य ब्रह्मलयं मुनिः ॥ ३ ॥

Sinabi ni Keśidhvaja: “O Khāṇḍikya, pakinggan mo ako habang inilalarawan ko ang tunay na anyo ng Yoga—yaong kalagayan na kapag naitatag na ang isang muni, hindi na siya nahuhulog muli, sapagkat natamo na niya ang pagkalusaw sa Brahman.”

Verse 4

मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः । बंधस्य विषयासङ्गि मुक्तेर्निर्विषयं तथा ॥ ४ ॥

Ang isip lamang ang sanhi sa tao ng pagkagapos at paglaya. Kapag kumakapit ito sa mga bagay ng pandama, nagiging pagkaalipin; at kapag wala itong kinakapitan, iyon ang paglaya.

Verse 5

विषयेभ्यः समाहृत्य विज्ञानात्मा बुधो मनः । चिन्तयेन्मुक्तये तेन ब्रह्मभूतं परेश्वरम् ॥ ५ ॥

Pagkatapos bawiin ang isip mula sa mga bagay ng pandama, ang marunong—na may likas na tunay na pag-unawa—ay dapat magnilay para sa kalayaan, sa Kataas-taasang Panginoon na nananatili bilang Brahman.

Verse 6

आत्मभावं नयेत्तेन तद्ब्रह्माध्यापनं मनः । विकार्यमात्मनः शक्त्या लोहमाकर्षको यथा ॥ ६ ॥

Sa pamamagitan ng gayong pagsasanay, akayin ang isip sa damdamin ng Sarili; at ang isip ay malulubog sa Brahman. Sa lakas ng sariling panloob na shakti, ito’y nahuhubog—gaya ng magnet na humihila ng bakal.

Verse 7

आत्मप्रयत्नसापेक्षा विशिष्टा या मनोगतिः । तस्या ब्रह्मणि संयोगो योग इत्यभिधीते ॥ ७ ॥

Ang natatanging paggalaw ng isip na nakasalalay sa sariling sinadyang pagsisikap—ang pag-iisa nito sa Brahman—iyan ang tinatawag na “yoga.”

Verse 8

एवमत्यन्तवैशिष्ट्ययुक्तधर्मोपलक्षणम् । यस्य योगः स वै योगी मुमुक्षुरमिधीयते ॥ ८ ॥

Kaya nito, ang tanda ng taong ang kanyang dharma ay may sukdulang kadakilaan ay ito: ang may Yoga ay tunay na tinatawag na yogin—isang mumukṣu, yaong nananabik sa kalayaan.

Verse 9

योगयुक् प्रथमं योगी युञ्जमानोऽभिधीयते । विनिष्पन्नसमाधिस्तु परब्रह्मोपलब्धिमान् ॥ ९ ॥

Ang yogin ay unang tinatawag na “yoga-yukta” kapag siya’y nagsasanay ng yoga. Ngunit kapag ganap na natupad ang samādhi, siya’y nagiging yaong nakatanto sa Kataas-taasang Brahman.

Verse 10

यद्यन्तरायदोषेण दूष्यते नास्य मानसम् । जन्मान्तरैरभ्यसनान्मुक्तिः पूर्वस्य जायते ॥ १० ॥

Kahit dahil sa pagkukulang ng mga hadlang ay madungisan ang kanyang isipan, ang moksha na dating nalinang ay muling sisibol sa pamamagitan ng patuloy na pagsasanay sa magkakasunod na kapanganakan.

Verse 11

विनिष्पन्नसमाधिस्तु मुक्तिस्तत्रैव जन्मनि । प्राप्नोति योगी योगाग्निदग्धकर्मचयोऽचिरात् ॥ ११ ॥

Ngunit ang yogin na ganap nang hinog ang samādhi ay nakakamit ang moksha sa mismong buhay na ito; sapagkat ang naipong karma niya ay mabilis na natutupok ng apoy ng Yoga.

Verse 12

ब्रह्मचर्यमहिंसां च सत्यास्तेयापरिग्रहान् । सेवेतयोगी निष्कामो योगितां स्वमनो नयन् ॥ १२ ॥

Ang yogin na walang pagnanasa ay dapat magsagawa ng brahmacarya, ahimsa, katotohanan, hindi pagnanakaw, at hindi pagkamakamkam—inaakay ang sariling isip sa disiplina ng Yoga.

Verse 13

स्वाध्यायशौचसन्तोषतपांसि नियमान्यमान् । कुर्व्वीत ब्रह्मणि तथा परस्मिन्प्रवणं मनः ॥ १३ ॥

Dapat isagawa ang mga yama at niyama—svādhyāya, kalinisan, kasiyahan, at tapas—at gayundin ay ihilig ang isip sa Kataas-taasang Brahman.

Verse 14

एते यमाश्च नियमाः पञ्च पञ्चप्रकीर्तिताः । विशिष्टफलदाः काम्या निष्कामानां विमुक्तिदाः ॥ १४ ॥

Kaya nito, ang mga yama at niyama ay ipinahayag na tiglilima. Kapag isinagawa na may pagnanasa, nagbibigay ito ng tiyak na bunga na ninanais; ngunit sa walang pagnanasa, ito’y nagkakaloob ng moksha.

Verse 15

एवं भद्रा सनादीनां समास्थाय गुणैर्युतः । यमाख्यैर्नियमाख्यैश्च युञ्जीत नियतो यतिः ॥ १५ ॥

Kaya nga, ang yatí na may pagpipigil-sa-sarili, na matatag na nakalagay sa mga mapalad na disiplina na itinuro nina Sanaka at ng iba pa, at pinagkalooban ng angkop na mga kabutihan, ay dapat magsanay nang may pag-iingat sa pamamagitan ng mga pagtalima na tinatawag na yama at ng mga tuntuning tinatawag na niyama.

Verse 16

प्राणाख्यमवलंबस्थमभ्यासात्कुरुते तु यत् । प्राणायामः स विज्ञेयः सबीजोऽबीज एव च ॥ १६ ॥

Ang pagsasanay na sa pamamagitan ng paulit-ulit na pag-eensayo ay nag-aayos at nagpipigil sa hiningang-buhay (prāṇa) habang nananatiling nakasandig sa wastong saligan—iyon ang dapat makilalang prāṇāyāma; at ito’y may dalawang uri: ‘may binhi’ (sabīja) at ‘walang binhi’ (abīja).

Verse 17

परस्परेणाभिभवं प्राणापानौ यदानिलौ । कुरुतः सद्विधानेन तृतीयः संयमात्तयोः ॥ १७ ॥

Kapag ang dalawang hangin—prāṇa at apāna—na wastong naisaayos ay nagsimulang magpigil at manaig sa isa’t isa, kung gayon sa pamamagitan ng saṃyama, ang pagmamay-ari at pagpipigil sa kanilang dalawa, lumilitaw ang ikatlong paggalaw ng vāyu.

Verse 18

तस्य चालंबनवत्स्थूलं रूपं द्विषत्पते । आलंबनमनन्तस्य योगिनोऽभ्यसतः स्मृतम् ॥ १८ ॥

O panginoon sa gitna ng mga kaaway, itinuturo na ang yogin na nagsasanay ay dapat kumuha bilang sandigan (ālambana) ng isang nahahawakang, magaspang na anyo ng Yaong Walang-Hanggan, upang patatagin ang isip na parang may tukod.

Verse 19

शब्दादिष्वनुरक्तानि निगृह्याक्षाणि योगवित् । कुर्य्याच्चित्तानुकारीणि प्रत्याहारपरायणः ॥ १९ ॥

Ang nakaaalam ng Yoga, na nakatuon sa pratyāhāra (pag-urong ng mga pandama), ay dapat pigilan ang mga pandamang kumakapit sa tunog at iba pang bagay, at gawin silang sumunod sa isip (hindi sa panlabas na bagay).

Verse 20

वश्यता परमा तेन जायते निश्चलात्मनाम् । इन्द्रि याणामवश्यैस्तैर्न योगी योगसाधकः ॥ २० ॥

Sa pamamagitan ng gayong disiplina, sumisilang ang pinakamataas na pagpipigil-sa-sarili sa mga may matatag na isipan. Ngunit ang may mga pandamang di napipigil ay hindi yogin, ni tunay na nagsasagawa ng yoga.

Verse 21

प्राणायामेन पवनैः प्रत्याहरेण चेन्द्रि यैः । वशीकृतैस्ततः कुर्यात्स्थिरं चेतः शुभाश्रये ॥ २१ ॥

Sa prāṇāyāma, pasukuin ang mga hininga ng buhay; at sa pratyāhāra, supilin ang mga pandama. Pagkaraan, patatagin ang isip at ipahinga ito sa isang mapalad at dalisay na sandigan ng pagninilay.

Verse 22

खाण्डिक्य उवाच । कथ्यतां मे महाभाग चेतसो यः शुभाश्रयः । यदाधारमशेषं तु हन्ति दोषसमुद्भवम् ॥ २२ ॥

Wika ni Khāṇḍikya: O dakilang pinagpala, ipahayag mo sa akin ang mapalad na kanlungan ng isip—na kapag iyon ang ginawang saligan, napapawi ang buong pag-usbong ng mga kapintasan.

Verse 23

केशिध्वज उवाच । आश्रयश्चेतसो ज्ञानिन् द्विधा तच्च स्वरूपतः । रूपं मूर्तममूर्तं च परं चापरमेव च ॥ २३ ॥

Wika ni Keśidhvaja: O nakaaalam ng katotohanan, ang sandigan ng isip ay likas na dalawa: ito’y may ‘anyo’—kapwa may katawan at di-nakakatawan—at mayroon ding mas mataas at mas mababa.

Verse 24

त्रिविधा भावना रूपं विश्वमेतत्त्रिधोच्यते । ब्रह्माख्या कर्मसंज्ञा च तथा चैवोभयात्मिका ॥ २४ ॥

Ang sansinukob na ito, na ang anyo’y hinuhubog ng bhāvanā (pagdama at pagninilay), ay inilalarawan na tatlo: (1) yaong tinatawag na Brahman, (2) yaong tinatawag na karma (gawaing ritwal at kilos), at (3) yaong may likas na dalawahan, nakikibahagi sa kapwa.

Verse 25

कर्मभावात्मिका ह्येका ब्रह्मभावात्मिका परा । उभयात्मिका तथैवान्या त्रिविधा भावभावना ॥ २५ ॥

Tunay nga, ang paglinang ng banal na pagninilay (bhāvanā) ay may isang anyong nakatuon sa diwa ng gawa o karma (karma-bhāva); at may isa pang higit na mataas na nakatuon sa diwa ng Brahman (brahma-bhāva). Mayroon ding isa na halong dalawa. Kaya ang pagninilay na ito ay tatlong uri.

Verse 26

सनकाद्यासदा ज्ञानिन् ब्रह्मभावनया युताः । कर्मभावनया चान्ये देवाद्याः स्थावराश्चराः ॥ २६ ॥

Si Sanaka at ang iba pang mga pantas ay laging nakatatag sa kaalaman, taglay ang pagninilay sa Brahman (brahma-bhāvanā). Samantalang ang iba pang nilalang—mula sa mga deva, pati ang gumagalaw at di-gumagalaw—ay nahuhubog ng pagninilay sa karma (karma-bhāvanā).

Verse 27

हिरण्यगर्भादिषु च ब्रह्मकर्मात्मिका द्विधा । अधिकारबोधयुक्तेषु विद्यते भावभावना ॥ २७ ॥

Maging sa mga tulad ni Hiraṇyagarbha at iba pa, ang pagkiling na ito ay dalawa: nakaugat sa Brahman at nakaugat sa gawang-ritwal (karma). Sa mga may kamalayan sa karapat-dapat na antas (adhikāra), sumisibol ang paglinang ng wastong loob.

Verse 28

अक्षीणेषु समस्तेषु विशेषज्ञानकर्मसु । विश्वमेतत्परं चान्यद्भेदभिन्नदृशां नृप ॥ २८ ॥

O Hari, hangga’t hindi pa nauubos ang lahat ng natatanging kaalaman at mga gawa, at nananatili pa bilang mga hilig na naglilimita, sa mga taong hati ang paningin dahil sa pagkakaiba-iba, ang sanlibutan ay tila isang bagay at ang Kataas-taasan ay tila iba pa.

Verse 29

प्रत्यस्तमितभेदं यत्सत्तामात्रमगोचरम् । वचसामात्मसन्तोद्यं तज्ज्ञानं ब्रह्मसंज्ञितम् ॥ २९ ॥

Ang kaalamang iyon ang tinatawag na “Brahman”: yaong napawi ang lahat ng pagkakaiba, dalisay na Pag-iral lamang na di-maabot ng mga pandama; hindi nahahawakan ng salita, kundi sumisilang bilang panloob na paggising ng Sarili.

Verse 30

तच्च विष्णोः परं रूपमरूपस्याजनस्य च । विश्वस्वरूपवैरूप्यलक्षणं परमात्मनः ॥ ३० ॥

Iyan ang kataas-taasang anyo ni Viṣṇu—ng Walang-Anyo at Di-Ipinanganak; ang tanda ng Paramātman, na ang likas na kalagayan ay ang mismong sansinukob, na lumilitaw sa sari-saring anyo at iba’t ibang pagpapakita.

Verse 31

न तद्योगयुजा शक्यं नृप चिन्तयितुं यतः । ततः स्थूलं हरे रूपं चिन्त्यं यच्चक्षुगोचरम् ॥ ३१ ॥

O Hari, sapagkat ang maselan at walang-anyong katotohanang iyon ay hindi kayang pagnilayan ng hindi pa disiplinado sa Yoga, kaya’t magnilay sa nahahawakang anyo ni Hari—ang anyong nasasaksihan ng mata.

Verse 32

हिरण्यगर्भो भगवान्वासवोऽथ प्रजापतिः । मरुतो वसवो रुद्रा भास्करास्तारका ग्रहाः ॥ ३२ ॥

Ang mapalad na Hiraṇyagarbha (Brahmā), saka si Vāsava (Indra) at Prajāpati; ang mga Marut, mga Vasu, mga Rudra; ang mga araw, mga bituin, at mga planeta—lahat ng ito’y bumubuo sa banal na kaayusan ng kosmos.

Verse 33

गन्धार्वा यक्षदैत्याश्च सकला देवयोनयः । मनुष्याः पशवः शैला समुद्रा ः सरितो द्रुमाः ॥ ३३ ॥

Ang mga Gandharva, Yakṣa, at Daitya—oo, lahat ng uri na may banal na pinagmulan—kasama ang mga tao at mga hayop; mga bundok, mga karagatan, mga ilog, at mga punò: lahat ng ito’y nasasaklaw sa kaayusang kosmiko.

Verse 34

भूप भूतान्यशेषाणि भूतानां ये च हेतवः । प्रधानादिविशेषान्ताश्चेतनाचेतनात्मकम् ॥ ३४ ॥

O Hari, lahat ng nilalang nang walang pagbubukod—at pati ang mga sanhi ng mga nilalang—mula sa Pradhāna hanggang sa mga tiyak na prinsipyo ng pagkakaiba (Viśeṣa), ay may likas na katangiang kapwa may-malay at di-malay.

Verse 35

एकपादं द्विपादं च बहुपादमपादकम् । मूर्त्तमेतद्धरे रूपं भावनात्रितयात्मकम् ॥ ३५ ॥

May isang paa, may dalawang paa, may maraming paa, at maging walang paa—ito ang hayag na anyo (mūrti) ni Hari, na binubuo ng tatlong uri ng banal na pagninilay (bhāvanā).

Verse 36

एतत्सर्वमिदं विश्वं जगदेतच्चराचरम् । परब्रह्मस्वरूपस्य विष्णोः शक्तिसमन्वितम् ॥ ३६ ॥

Ang buong sansinukob na ito—ang daigdig ng mga gumagalaw at di-gumagalaw—ay nilulukuban at inaalalayan ng Śakti ni Viṣṇu, na ang likas na kalikasan ay ang Kataas-taasang Brahman.

Verse 37

विष्णुशक्तिः परा प्रोक्ता क्षेत्रज्ञाख्या तथापरा । अविद्याकर्मसंज्ञान्या तृतीया शक्तिरिष्यते ॥ ३७ ॥

Ang kapangyarihan (Śakti) ni Viṣṇu ay ipinahayag na kataas-taasan (parā). May isa pang tinatawag na kapangyarihan ng “Nakaaalam ng Bukirin” (kṣetrajña). Ang ikatlong kapangyarihan ay kinikilalang yaong tinatawag na kamangmangan at gawa (avidyā at karma).

Verse 38

येयं क्षेत्रज्ञशक्तिः सा चेष्टिता नृप कर्मजा । असारभूते संसारे प्रोक्ता तत्र महामते ॥ ३८ ॥

Ang kapangyarihan ng “Nakaaalam ng Bukirin” (kṣetrajña) na ito ay tinatawag na ceṣṭā, ang pagkilos, O hari, at ito’y nagmumula sa karma. Itinuturo ito sa di-matibay na daigdig ng saṃsāra, O dakilang-isip.

Verse 39

संसारतापानखिलानवाप्नोत्यनुसंज्ञितान् । तया तिरोहितत्वात्तु शक्तिः क्षेत्रज्ञसंज्ञिता ॥ ३९ ॥

Hindi ito naaabot ng lahat ng sari-saring pagdurusang nag-aalab ng saṃsāra na nalalaman sa karanasan. Ngunit dahil natatakpan ito ng kapangyarihang iyon, ang śakti ay tinatawag na “nakaaalam ng bukirin” (kṣetrajña).

Verse 40

सर्वभूतेषु भूपाल तारतम्येन लक्ष्यते । अप्राणवत्सु खल्वल्पा स्थावरेषु ततोऽधिका ॥ ४० ॥

O hari, sa lahat ng nilalang ay nakikita ang pagkakaiba-iba ayon sa antas. Sa mga bagay na walang buhay, ito’y napakaliit; at sa mga di-nakakilos (halaman at mga nakapirmi), ito’y higit kaysa roon.

Verse 41

सरीसृपेषु तेभ्योऽन्याप्यतिशक्त्या पतत्त्रिषु । पतत्त्रिभ्यो मृगास्तेभ्यः स्वशक्त्या पशवोऽधिकाः ॥ ४१ ॥

Sa mga gumagapang na nilalang, yaong may higit na lakas ay ang mga ibon. Higit sa mga ibon ang mga hayop-gubat; at higit pa roon, dahil sa likás na lakas, ang mga alagang hayop (gaya ng baka at iba pa).

Verse 42

पशुभ्यो मनुजाश्चातिशक्त्या पुंसः प्रभाविताः । तेभ्योऽपि नागगन्धर्वयक्षाद्या देवता नृप ॥ ४२ ॥

Higit sa mga alagang hayop ang tao, na namamayani sa mas dakilang lakas at kakayahan. At higit pa sa tao, O hari, naroon ang mga uring makalangit gaya ng Nāga, Gandharva, Yakṣa, at iba pa.

Verse 43

शक्रः समस्तदेवेभ्यस्ततश्चातिप्रजापतिः । हिरण्यगर्भोऽपि ततः पुंसः शक्त्युपलक्षितः ॥ ४३ ॥

Sa lahat ng mga deva, Siya’y tinatawag na Śakra (Indra); at higit pa sa kanila, Siya rin ay Prajāpati. Higit pa riyan, Siya’y nakikilala bilang Hiraṇyagarbha—kaya ang Kataas-taasang Puruṣa ay natatangi sa Kanyang kapangyarihan at gawain.

Verse 44

एतान्यशेषरूपाणि तस्य रूपाणि पार्थिव । यतस्तच्छक्तियोगेन युक्तानि नभसा यथा ॥ ४४ ॥

O taong makalupa, ang lahat ng di-mabilang na anyong ito ay tunay na Kanyang mga anyo. Sapagkat sila’y nakaugnay sa Kanya sa pamamagitan ng pagsasanib ng Kanyang sariling kapangyarihan, gaya ng lahat ng bagay na inaaruga at dinadala ng kalawakan.

Verse 45

द्वितीयं विष्णुसंज्ञस्य योगिध्येयं महामते । अमूर्तं ब्रह्मणो रूपं यत्सदित्युच्यते बुधैः ॥ ४५ ॥

O dakilang may isip, ang ikalawang pagninilay sa Kanya na kilala bilang Viṣṇu—na dapat pagbulayan ng mga yogin—ay ang anyong walang anyo ng Brahman, na tinatawag ng marurunong na “Sat” (dalisay na Pag-iral).

Verse 46

समस्ताः शक्तयश्चैता नृप यत्र प्रतिष्ठिताः । नहि स्वरूपरूपं वै रूपमन्यद्धरेर्महत् ॥ ४६ ॥

O Hari, ang lahat ng kapangyarihan (śakti) na ito ay matatag na nakasalalay sa Kanya. Tunay, walang ibang dakilang anyo si Hari kundi ang Kanyang sariling likas na anyo.

Verse 47

समस्तशक्तिरूपाणि तत्करोति जनेश्वर । देवतिर्यङ्मनुष्यादिचेष्टावन्ति स्वलीलया ॥ ४७ ॥

O Panginoon ng mga nilalang, inihahayag Niya ang sarili sa mga anyo ng lahat ng kapangyarihan at isinasagawa ang gawaing iyon. Sa Kanyang banal na līlā, ang mga deva, hayop, tao, at iba pa ay kumikilos ayon sa kani-kanilang tungkulin.

Verse 48

जगतामुपकाराय तस्य कर्मनिमित्तजा । चेष्टा तस्याप्रमेयस्य व्यापिन्यविहितात्मिका ॥ ४८ ॥

Para sa kapakanan ng lahat ng daigdig, ang pagkilos ng Panginoong di-masusukat ay lumilitaw kaugnay ng karma; subalit dahil Siya’y laganap sa lahat, ang pagkilos na iyon ay likas na hindi nakatali sa mga kondisyon.

Verse 49

तद्रू पं विश्वरूपस्य चिन्त्यं योगयुजा नृप । तस्य ह्यात्मविशुर्द्ध्य्थं सर्वकिल्बिषनाशनम् ॥ ४९ ॥

O Hari, dapat pagbulayan ng yogin ang anyo ng Viśvarūpa, ang Anyong Sansinukob; sapagkat ito’y para sa paglilinis ng sarili at winawasak nito ang lahat ng kasalanan at dungis.

Verse 50

यथाग्निरुद्धतशिखः कक्षं दहति सानिलः । तथा चित्तस्थितो विष्णुर्योगिनां सर्वकिल्बिषम् ॥ ५० ॥

Gaya ng apoy na ang liyab ay itinutulak pataas ng hangin at sinusunog ang tuyong sukal, gayon din si Vishnu—kapag naitatag sa isipan—ay sinusunog ang lahat ng kasalanan at dungis ng mga yogi.

Verse 51

तस्मात्समस्तशक्तीनामाद्यान्ते तत्र चेतसः । कुर्वीत संस्थितं साधु विज्ञेया शुद्धलक्षणा ॥ ५१ ॥

Kaya nga, sa simula at sa wakas, dapat itatag nang matatag ang isip doon—sa Unang Kapangyarihan ng lahat ng kapangyarihan; ang gayong matibay na pagkalubog ay dapat maunawaan bilang tanda ng kadalisayan.

Verse 52

शुभाश्रयः सचित्तस्य सर्वगस्य तथात्मनः । त्रिभावभावनातीतो मुक्तये योगिनां नृप ॥ ५२ ॥

O hari, ang Katotohanang iyon ang mapagpalang kanlungan ng isip; lumalaganap sa lahat at siya mismo ang Sarili. Sa paglagpas sa pagninilay sa tatlong kalagayan, iyon ang nagiging daan ng paglaya para sa mga yogi.

Verse 53

अन्ये तु पुरुषव्याघ्र चेतसो ये व्यपाश्रयाः । अशुद्धास्ते समस्तास्तु देवाद्याः कर्मयोनयः ॥ ५३ ॥

Ngunit ang iba, O tigre sa mga tao, na kumakapit sa mga likha-likha lamang ng isip—lahat sila’y marumi; maging ang mga deva at iba pa ay mga kapanganakang nagmumula sa karma.

Verse 54

मूर्त्तं भगवतो रूपं सर्वापाश्रयनिस्पृहः । एषा वै धारणा ज्ञेया यच्चित्तं तत्र धार्यते ॥ ५४ ॥

Alamin na ito ang tunay na dhāraṇā (pagpupundar ng pagtuon): kapag, walang pagnanasa sa alinmang ibang kanlungan o sandigan, itinatag ang isip sa nahahayag na anyo ni Bhagavān.

Verse 55

तत्र मूर्त्तं हरे रूपं यादृक् चिन्त्यं नराधिप । तच्छ्रूयतामनाधारे धारणा नोपपद्यते ॥ ५५ ॥

Doon, O hari, pakinggan ang anyong may katawan ni Hari na dapat pagnilayan; sapagkat kung walang sandigan (bagay na pagninilayan), ang dhāraṇā o pagtitipon ng isip ay hindi maitatag nang wasto.

Verse 56

प्रसन्नचारुवदनं पद्मपत्रायतेक्षणम् । सुकपोलं सुविस्तीर्णं ललाटफलकोज्ज्वलम् ॥ ५६ ॥

May payapang at marikit Siyang mukha, mga matang pahaba na gaya ng talulot ng lotus, maayos na mga pisngi, at malapad na noo na nagniningning.

Verse 57

समकर्णांसविन्यस्तचारुकर्णोपभूषणम् । कम्बुग्रीवं सुविस्तीर्णश्रीवत्साङ्कितवक्षसम् ॥ ५७ ॥

Siya’y pinalamutian ng maririkit na hikaw na nakalagay nang simetriko sa linya ng tainga at balikat; ang leeg Niya’y tulad ng kabibe ng conch, at ang malapad na dibdib ay may banal na tanda ng Śrīvatsa.

Verse 58

बलित्रिभङ्गिना भुग्ननाभिना चोदरेण वै । प्रलम्बाष्टभुजं विष्णुमथवापि चतुर्भुजम् ॥ ५८ ॥

Maaaring pagnilayan si Viṣṇu sa marikit na tindig na tribhaṅga, na may bahagyang kurbadong pusod at bilugang tiyan—maging bilang maringal na Panginoong may walong bisig, o kaya’y bilang Panginoong may apat na bisig.

Verse 59

समस्थितोरुजघनं सुस्थिराङिघ्रकराम्बुजम् । चिन्तयेद्ब्रह्मभूतं तं पीतनिर्मलवाससम् ॥ ५९ ॥

Dapat pagnilayan ang Kanya—ang Panginoong natanto bilang Brahman—na ang balakang at mga hita’y malapad at nasa ganap na tindig, ang mga paa at kamay na tulad-lotus ay matatag at payapa, at Siya’y nababalutan ng dalisay na kasuotang dilaw.

Verse 60

किरीटचारुकेयूरकटकादिविभूषितम् । शार्ङ्गशङ्खगदाखड्गप्रकाशवलयाञ्चितम् ॥ ६० ॥

Pinapalamutian ng maringal na korona, magagandang pulseras sa bisig, mga pulseras sa kamay at iba pang hiyas; at napalilibutan ng maningning na sagisag—ang busog na Śārṅga, ang banal na kabibe, ang pamalo (gada), at ang espada.

Verse 61

चिन्तयेत्तन्मयो योगी समाधायात्ममानसम् । तावद्यावद् दृढीभूता तत्रैव नृप धारणा ॥ ६१ ॥

Kapag pinatatatag ng yogi ang loob na isip sa samādhi, dapat niyang pagnilayan ang Kataas-taasan hanggang sa siya’y ganap na malusaw sa Kanya. O Hari, ito ang dhāraṇā—ang pananatiling nakatuon doon hanggang maging matibay ang pagninilay.

Verse 62

वदतस्तिष्ठतो यद्वा स्वेच्छया कर्म कुर्वतः । नापयाति यदा चित्तात्सिद्धां मन्येत तां तदा ॥ ६२ ॥

Maging nagsasalita man, nakatayo, o gumagawa ng mga gawain ayon sa sariling nais—kapag ang kamalayang iyon ay hindi na lumalayo sa isipan, saka dapat malaman na ito’y ganap na natamo (siddhā).

Verse 63

ततः शङ्खगदाचक्रशार्ङ्गादिरहितं बुधः । चिन्तयेद्भगवद्रू पं प्रशान्तं साक्षसूत्रकम् ॥ ६३ ॥

Pagkaraan, ang marunong ay dapat magnilay sa anyo ng Bhagavān na walang kabibe, pamalo, diskos, at busog na Śārṅga at iba pa—lubos na payapa, at hayagang may suot na banal na sinulid (sacred thread).

Verse 64

सा यदा धारणा तद्वदवस्थानवती ततः । किरीटकेयूरमुखैर्भूषणैः रहितं स्मरेत् ॥ ६४ ॥

Kapag ang dhāraṇā na iyon ay naging matatag at ganap na naitatag, saka alalahanin ang Panginoon na walang mga hiyas—gaya ng korona, mga pulseras sa bisig—at iba pa.

Verse 65

तदेकावयवं चैवं चेतसा हि पुनर्बुधः । कुर्यात्ततोऽवयविनि प्रणिधानपरो भवेत् ॥ ६५ ॥

Sa gayon, ang marunong ay muling magtuon sa isip sa isang bahagi; mula roon ay umusad siya tungo sa kabuuang nagtataglay ng mga bahagi. Pagkaraan, siya’y nagiging ganap na nakatalaga sa praṇidhāna—malalim na paglalagak ng kamalayan sa kabuuan na iyon.

Verse 66

तद्रू पप्रत्यये चैकसंनतिश्चान्यनिःस्पृहा । तद्ध्य्नां प्रथमैरङ्गैः षड्भिर्निष्पाद्यते नृप ॥ ६६ ॥

O hari, ang katatagan sa pagdama sa mismong anyo ng Panginoon, ang pagkalubog na iisa ang tuon, at ang kawalan ng pagnanasa sa iba pa—ang pagninilay (dhyāna) sa Kanya ay natatamo sa pamamagitan ng unang anim na sangkap ng pagsasanay.

Verse 67

तस्यैवं कल्पनाहीनं स्वरूपग्रहणं हि यत् । मनसा ध्याननिष्पाद्यं समाधिः सोऽभिधीयते ॥ ६७ ॥

Kapag, sa ganitong paraan, nahahawakan ng isip ang likas na anyo ng Katotohanang iyon na walang anumang guni-guning pagbuo, na natatamo sa pamamagitan ng dhyāna—iyon ang tinatawag na samādhi.

Verse 68

विज्ञानं प्रापकं प्राप्ये परे ब्रह्मणि पार्थिव । प्रापणीयस्तथैवात्मा प्रक्षीणाशेषभावनः ॥ ६८ ॥

O hari, hinggil sa Kataas-taasang Brahman—ang layuning mararating—ang vijñāna, ang malinaw na kaalamang mapaghiwalay, ang siyang daan ng pag-abot. At ang Sarili (Ātman) ang tunay na natatamo kapag ang lahat ng nalalabing bhāvanā, mga bakas ng paghubog sa isip, ay ganap nang naubos.

Verse 69

क्षेत्रज्ञकरणीज्ञानं करणं तेन तस्य तत् । निष्पाद्य मुक्तिकार्यं वै कृतकृत्यो निवर्तते ॥ ६९ ॥

Ang kaalamang dapat linangin hinggil sa “Nakaaalam ng Bukirin” (kṣetrajña) ay nagiging kasangkapan para sa naghahanap. Sa pagtupad sa gawain ng paglaya, siya’y nagiging ganap na natupad ang layon at humihinto na sa karagdagang pagpupunyagi.

Verse 70

तद्भावभावनापन्नस्ततोऽसौ परमात्मनः । भवत्यभेदी भेदश्च तस्याज्ञानकृतो भवेत् ॥ ७० ॥

Kapag nalubog siya sa pagninilay sa “Yaon” na Kataas-taasan, siya’y nagiging hindi naiiba sa Paramātman. Ang anumang pakiramdam ng pagkakaiba ukol sa Kanya ay bunga lamang ng kamangmangan.

Verse 71

विभेदजनके ज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते । आत्मनो ब्रह्मणाभेदं संमतं कः करिष्यति ॥ ७१ ॥

Kapag ang kaalamang nagbubunga ng pagkakahiwalay ay ganap nang naglaho, sino pa ang magpapanatili ng tinatanggap na pananaw na ang sarili ay hindi naiiba sa Brahman?

Verse 72

इत्युक्तस्ते मया योगः खाण्डिक्य परिपृच्छतः । संक्षेपविस्तराभ्यां तु किमन्यत्क्रियतां तव ॥ ७२ ॥

Kaya nga, O Khāṇḍikya, dahil ikaw ay nagtanong, ipinaliwanag ko sa iyo ang Yoga—kapwa sa maikli at sa masinsin. Ano pa ang nais mong gawin ko para sa iyo?

Verse 73

खाण्डिक्य उवाच । कथितो योगसद्भावः सर्वमेव कृतं मम । तवोपदेशात्सकलो नष्टश्चित्तमलो मम ॥ ७३ ॥

Sinabi ni Khāṇḍikya: “Naipaliwanag mo ang tunay na diwa ng Yoga; para sa akin, natupad na ang lahat. Sa iyong pagtuturo, napawi ang buong dungis ng aking isipan.”

Verse 74

ममेति यन्मया प्रोक्तमसदेतन्न चान्यथा । नरेन्द्र गदितुं शक्यमपि विज्ञेयवेदिभिः ॥ ७४ ॥

Ang “akin”—anumang sinabi ko sa gayong paraan—ay di-totoo, at hindi maaaring maging iba. O hari ng mga tao, kahit yaong bihasa sa dapat malaman ay hindi tunay na makapagsasabi nito bilang sukdulang realidad.

Verse 75

अहं ममेत्यविद्येयं व्यवहारस्तथानयोः । परमार्थस्त्वसंलाप्यो वचसां गोचरो न यः ॥ ७५ ॥

Ang pang-araw-araw na pagtingin na “ako” at “akin” ay bunga ng kamangmangan—ganyan umiinog ang pakikitungo ng mga may katawan. Ngunit ang Paramārtha, ang Kataas-taasang Katotohanan, ay lampas sa pakikipag-usap sa salita; hindi ito saklaw ng pananalita.

Verse 76

तद्गच्छ श्रेयसे सर्वं ममैतद्भवता कृतम् । यद्विमुक्तिपरो योगः प्रोक्तः केशिध्वजाव्ययः ॥ ७६ ॥

Kaya magpatuloy ka para sa pinakamataas na kabutihan; ang lahat ng ito’y natupad mo para sa akin—sapagkat ipinaliwanag mo ang di-nasisirang yoga na ang layon ay ganap na paglaya, O Keśidhvaja.

Verse 77

सनन्दन उवाच । यथार्हपूजया तेन खाण्डिक्येन स पूजितः । आजगाम पुरं ब्रह्मंस्ततः केशिध्वजो नृपः ॥ ७७ ॥

Sinabi ni Sanandana: Nang siya’y parangalan ni Khāṇḍikya sa nararapat na pagtanggap at pagsamba, ang Haring Keśidhvaja ay dumating sa lungsod, O Brahmana.

Verse 78

खाण्डिक्योऽपि सुतं कृत्वा राजानं योगसिद्धये । विशालामगमत्कृष्णे समावेशितमानसः ॥ ७८ ॥

Si Khāṇḍikya rin, matapos italaga ang kanyang anak bilang hari upang makamit ang kasakdalan sa yoga, ay nagtungo sa Viśālā—ang kanyang isip ay lubos na nalubog kay Kṛṣṇa.

Verse 79

स तत्रैकान्तिको भूत्वा यमादिगुणसंयुतः । विष्ण्वाख्ये निर्मले ब्रह्मण्यवाप नृपतिर्लयम् ॥ ७९ ॥

Doon, naging ganap na iisa ang layon (sa bhakti) at taglay ang mga birtud na nagsisimula sa yama, natamo ng hari ang laya—ang huling paglusaw—sa dalisay na Kataas-taasang Katotohanang tinatawag na Viṣṇu.

Verse 80

केशिध्वजोऽपि मुक्त्यर्थं स्वकर्मक्षपणोन्मुखः । बुभुजे विषयान्कर्म चक्रे चानभिसन्धितम् ॥ ८० ॥

Maging si Keśidhvaja, na nakatuon sa moksha at sa pag-ubos ng nalalabing karma ng nakaraan, bagama’t tumatanggap ng mga bagay ng daigdig, ay kumikilos nang walang lihim na hangarin at walang pag-asang gantimpala.

Verse 81

स कल्याणोपभोगैश्च क्षीणपापोऽमलस्ततः । अवाप सिद्धिमत्यन्तत्रितापक्षपणीं मुने ॥ ८१ ॥

Pagkaraan, nang maubos ang kasalanan at maging dalisay na walang dungis, tinamasa niya ang mga mapalad na kaloob at nakamit ang isang siddhi na ganap na pumupuksa sa tatlong uri ng pagdurusa, O pantas.

Verse 82

एतत्ते कथितं सर्वं यन्मां त्वं परिपृष्टवान् । तापत्रयचिकित्सार्थं किमन्यत्कथयामि ते ॥ ८२ ॥

Ang lahat ng itinanong mo sa akin ay naipahayag ko nang buo. Para sa paggagamot sa tatlong pagdurusa, ano pa ang dapat kong ipaliwanag sa iyo?

Verse 83

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे द्वितीयपादे सप्तचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ४७ ॥

Sa gayon nagtatapos ang ika-47 kabanata sa Unang Bahagi (Pūrvabhāga), Ikalawang Seksiyon (Dvitīya-pāda) ng banal na Bṛhannāradīya Purāṇa.