Adhyaya 286

Verse 1

अपना स२ (0 अवज असल चतुरशीर्त्याधिकद्विशततमो< ध्याय: अंगदका रावणके पास जाकर रामका संदेश सुनाकर लौटना तथा राक्षसों और वानरोंका घोर संग्राम मार्कण्डेय उवाच प्रभूतान्नोदके तस्मिन्‌ बहुमूलफले वने । सेनां निवेश्य काकुत्स्थो विधिवत्‌ पर्यरक्षत

Sinabi ni Mārkaṇḍeya: O Yudhiṣṭhira! Sa gubat na iyon sa Laṅkā, sagana ang pagkain at tubig, at marami ang mga ugat at bunga. Kaya si Kakutstha (Rāma) ay naglatag ng kampo ng hukbo roon at, ayon sa wastong kaayusan at disiplina, pinangalagaan ang kanilang pagtatanggol at katiwasayan.

Verse 2

रावण: संविध॑ चक्रे लड़कायां शास्त्रनिर्मिताम्‌ । प्रकृत्यैव दुराधर्षा दृढप्राकारतोरणा

Sinabi ni Mārkaṇḍeya: Inayos ni Rāvaṇa sa loob ng Laṅkā ang mga tanggulan at kagamitang pandigma na ginawa ayon sa mga tuntunin ng śāstra. Sa likas na katangian nito, mahirap lusubin ang Laṅkā—napakatibay ng mga pader at mga tarangkahan—kaya’t napakahirap para sa sinumang mananalakay na marating at mapagtagumpayan ito.

Verse 3

अगाधतोया: परिखा मीननक्रसमाकुला: । बभूवु: सप्त दुर्धर्षा: खादिरै: शड्कुभिश्चिता:

Sinabi ni Mārkaṇḍeya: Sa paligid ng lungsod ay nagkaroon ng pitong malalalim at halos di-malulusob na mga moat, punô ng tubig na di masukat ang lalim at naglalaman ng mga isda at mga buwaya. Pinatibay pa ang mga ito sa lahat ng panig ng mga tulos na yari sa kahoy na khadira, kaya’t lalong naging napakahirap ang paglapit at paglusob.

Verse 4

कपाटलयन्त्रदुर्धर्षा बभूवु: सहुडोपला: । साशीविषघटायोधा: ससर्जरसपांसव:

Sinabi ni Mārkaṇḍeya: “Naging halos di-malulusob ang mga iyon dahil sa matitibay na tarangkahan at mga makinang pandigma na mahirap lapitan, na nakapuwesto sa kani-kanilang lugar, kasama ang mga bunton ng bato at mga ipinatatamang bala. Lalo pa itong pinatibay ng mga pangkat ng makamandag na ahas, mga detatsment ng mandirigma, at mga imbakan ng sarjara (laka/dagta) at alikabok—kaya’t ang pagtawid sa mga trintserang iyon ay lubhang napakahirap.”

Verse 5

मुसलालातनाराचतोमरासिपर श्वथैः । अन्विताश्न शतघ्नीभि: समधूच्छिष्टमुद्गरा:,मुसल, अलात (बनैठी), बाण, तोमर, तलवार, फरसे, मोमके मुद्गर तथा तोप आदि अस्त्र-शस्त्रोंके संग्रहके कारण भी वे खाइयाँ दुर्लघ्य थीं

Sinabi ni Mārkaṇḍeya: “Mahirap tawirin ang mga trintserang iyon sapagkat nilagyan ang mga ito ng mga imbakan ng sandata—mga pamalo at sulo, mga palasong bakal, mga sibat, mga espada at mga palakol—kasama ang mga śataghnī at mabibigat na maso, na ang ilan ay may bahid pa ng usok at nalalabing baga. Dahil sa kasaganaan ng mga sandatang nakahanda roon, naging mapanganib ang paglapit at halos di-madaanan.”

Verse 6

पुरद्वारेषु सर्वेषु गुल्मा: स्थावरजड़मा: । बभूवु: पत्तिबहुला: प्रभूतगजवाजिन:

Sinabi ni Mārkaṇḍeya: “Sa bawat tarangkahan ng lungsod ay may mga himpilang pananggol na parang kuta (gulma), nakapirmi at di-nagagalaw, na itinayo para sa pagtatago at pag-iingat. Karamihan sa nagbabantay ay mga kawal na lakad, at mayroon ding napakaraming mangangabayo sa elepante at sa kabayo.”

Verse 7

अड्ढदस्त्वथ लड्काया द्वारदेशमुपागतः । विदितो राक्षसेन्द्रस्य प्रविवेश गतव्यथ:

Sinabi ni Mārkaṇḍeya: “Pagkaraan, ang makapangyarihang si Aṅgada, bilang sugo sa utos ni Śrī Rāmacandra, ay dumating sa tarangkahan ng Laṅkā. Ipinabatid ang kanyang pagdating sa panginoon ng mga Rākṣasa (si Rāvaṇa). Nang mabigyan ng pahintulot, pumasok siya sa lungsod nang walang takot. Sa paglakad niya sa gitna ng di-mabilang na Rākṣasa, nagningning si Aṅgada na wari’y araw na napalilibutan ng mga ulap—maningning, matatag, at di-natitinag sa kanyang tungkulin.”

Verse 8

मध्ये राक्षसकोटीनां बह्दीनां सुमहाबल: । शुशुभे मेघमालाभिरादित्य इव संवृत:

Sinabi ni Mārkaṇḍeya: “Sa gitna ng di-mabilang na hukbo ng mga rākṣasa, ang napakalakas na iyon ay nagningning—gaya ng Araw na natatakpan ng mga kumpol ng ulap. Ipinakikita ng tagpong ito ang walang-takot na pagtupad sa tungkuling diplomatiko: ang matuwid na sugo ay kumikilos na di-natitinag sa gitna ng kaaway; ang lakas ng loob at layunin ang nagpapaliwanag sa kanya kahit napalilibutan ng panganib.”

Verse 9

स समासाद्य पौलस्त्यममात्यैरभिसंवृतम्‌ । रामसंदेशमामन्त्र्य वाग्मी वक्तुं प्रचक्रमे

Lumapit siya kay Paulastya na napalilibutan ng kaniyang mga ministro; at ang mahusay magsalita, matapos ihatid nang marangal ang mensahe ni Rama ayon sa tungkulin ng sugo, ay nagsimulang magsalita.

Verse 10

मन्त्रियोंसे घिरकर बैठे हुए पुलस्त्यनन्दन रावणके पास पहुँचकर कुशल वक्ता अंगदने रावणको सम्बोधित करके श्रीरामचन्द्रजीका संदेश इस प्रकार कहना आरम्भ किया -- ९ || ([[।[[[[[। एए।[एाएएएएए ४५ | गाए प्ञगगा |! 0 चर | आह वत्वां राघवो राजन्‌ कोसलेन्द्रो महायशा: । प्राप्तकालमिदं वाक्‍्यं तदादत्स्व कुरुष्व च

Si Angada, na bihasa sa pananalita, ay lumapit kay Ravana, anak ni Pulastya, na nakaupo at napalilibutan ng mga ministro, at nagsabi: “O Hari! Si Raghava—si Rama, panginoon ng Kosala, na dakila ang karangalan—ay nagpaparating sa iyo. Ito’y payong napapanahon; tanggapin mo ang mga salitang ito at kumilos ayon dito, O Hari.”

Verse 11

“जो राजा अपने मनको काबूमें न रखकर अन्यायमें तत्पर रहता है, उसका आश्रय लेकर उसके अधीन रहनेवाले नगर और देश भी अनीतिपरायण होकर नष्ट हो जाते हैं!

Sinabi ni Mārkaṇḍeya: “Kapag ang isang hari’y hindi napipigil ang sariling isip at nagiging masugid sa kawalang-katarungan, ang mga bayan at lupain na sumisilong sa kaniya at nasa ilalim ng kaniyang pamamahala ay napapaling din sa kasamaan—at sa huli’y napapahamak.”

Verse 12

त्वयैकेनापराद्धं मे सीतामाहरता बलात्‌ | वधायानपराद्धानामन्येषां तद्‌ भविष्यति,'सीताका बलपूर्वक अपहरण करके मेरा अपराध तो अकेले तुमने किया है, परंतु इसके कारण अन्य निर्दोष लोग भी मारे जायँगे”

Sinabi ni Mārkaṇḍeya: “Sa pagdukot mo kay Sītā sa pamamagitan ng dahas, ikaw lamang ang nagkasala laban sa akin. Ngunit dahil sa gawaing iyon, ang bunga’y pagpaslang na babagsak din sa iba pang walang sala—yaong hindi nagkasala kaninuman.”

Verse 13

अकृतात्मानमासाद्य राजानमनये रतम्‌ | विनश्यन्त्यनयाविष्टा देशाक्ष नगराणि च

Sinabi ni Mārkaṇḍeya: “Kapag ang isang haring walang pagpipigil sa sarili at nahuhumaling sa landas ng adharma ang namamayani, ang mga lupain at lungsod ay napapahamak—sinakmal ng mismong kawalang-katarungan. Ikaw, na nalalasing sa lakas at kapalaluan, ay minsang nanakit sa mga rishi na naninirahan sa gubat at umalipusta sa mga diyos; ang bunga ng mga kalupitang iyon ay ngayo’y malapit nang maghinog para sa iyo.”

Verse 14

राजर्षयश्न निहता रुदत्यश्न हृता: स्त्रिय: । तदिदं समनुप्राप्तं फलं तस्यानयस्य ते

Wika ni Mārkaṇḍeya: “Napatay ang mga maharlikang rishi, at ang mga babaeng umiiyak sa dalamhati ay dinukot at dinala. Ngayon, dumating sa iyo ang bunga ng iyong kasamaan. Ang karahasan at kayabangang minsan mong pinakawalan ay nahinog na sa di-maiiwasang kaparusahan.”

Verse 15

हन्तास्मि त्वां सहामात्यैर्युध्यस्व पुरुषो भव । पश्य मे धनुषो वीर्य मानुषस्य निशाचर

Wika ni Mārkaṇḍeya: “Papatayin kita, kasama ang iyong mga ministro. Kung may tapang ka, lumaban ka—maging lalaki at ipakita ang iyong kagitingan. O gumagala sa gabi, bagaman tao ako, masdan mo ang lakas ng aking busog.”

Verse 16

मुच्यतां जानकी सीता न मे मोक्ष्यसि कर्हिचित्‌ । अराक्षसमिमं लोकं कर्तास्मि निशितै: शरै:

Wika ni Mārkaṇḍeya: “Pakawalan agad si Jānakī Sītā, anak ni Haring Janaka; kung hindi, hinding-hindi ka makatatakas nang buhay mula sa aking mga kamay. Sa aking mga palasong matalas na parang talim, lilinisin ko ang daigdig na ito sa mga rākṣasa.”

Verse 17

इति तस्य ब्रुवाणस्य दूतस्य परुषं वच: । श्रुत्वा न ममृषे राजा रावण: क्रोधमूर्च्छित:,श्रीरामचन्द्रजीके दूतके मुखसे ऐसी कठोर बातें सुनकर राजा रावण सहन न कर सका। वह क्रोधसे मूर्च्छित हो उठा

Kaya nga, nang marinig ni Haring Rāvaṇa ang mabagsik na pananalita ng sugo, hindi niya ito natiis; nilamon siya ng bugso ng galit, na wari’y nahihilo sa tindi ng poot, at sinakmal siya ng pighati ng pagngangalit.

Verse 18

इ्धितज्ञास्ततो भर्तुश्न॒त्वारो रजनीचरा: । चतुर्ष्वज्रेषु जगृहुः शार्टूलमिव पक्षिण:

Wika ni Mārkaṇḍeya: Pagkaraan, apat na nilalang na gumagala sa gabi, bihasa sa pag-unawa sa hudyat ng kanilang panginoon, ang tumindig mula sa kanilang kinalalagyan at sinunggaban siya sa apat na biyas—gaya ng mga ibong dumadagit sa isang tigre.

Verse 19

तांस्तथाड्रेषु संसक्तानड्रदो रजनीचरान्‌ । आदायैव खमुत्पत्य प्रासादतलमाविशत्‌,अंगद इस प्रकार अपने अंगोंसे सटे हुए उन चारों राक्षसोंको लिये-दिये आकाशभमें उछलकर महलकी छतपर जा चढ़े

Sinabi ni Mārkaṇḍeya: Nang makita ni Aṅgada ang mga rākṣasa na gumagala sa gabi na mahigpit na nakakapit sa kanyang mga kamay at paa, hinawakan niya sila nang ganoon na nga, at sa isang pagtalon paitaas sa bukás na langit ay lumapag siya sa terasa ng bubong ng palasyo.

Verse 20

वेगेनोत्पततस्तस्य पेतुस्ते रजनीचरा: । भुवि सम्मभिन्नह्दया: प्रहारवरपीडिता:

Sinabi ni Mārkaṇḍeya: Nang siya’y tumalon nang may napakalakas na bilis, nayanig ang mga rākṣasa na gumagala sa gabi, napakalas, at bumagsak sa lupa. Nadurog ang kanilang mga dibdib at, sa bigat ng mga hampas, dumanas sila ng matinding kirot.

Verse 21

संसक्तो हर्म्यशिखरात्‌ तस्मात्‌ पुनरवापतत्‌ | लड्घयित्वा पुरीं लड़॒कां सुवेलस्य समीपत:,छतपर चढ़े हुए अंगद फिर उस महलके कँगूरेसे कूद पड़े और लंकापुरीको लाँधकर सुवेलपर्वतके समीप आ पहुँचे

Sinabi ni Mārkaṇḍeya: Pagkarating sa tuktok ng palasyo, muling tumalon si Aṅgada mula sa taas na iyon; nilundag niya ang buong lungsod ng Laṅkā at nakarating sa may Bundok Suvela.

Verse 22

कोसलेन्द्रमथागम्य सर्वमावेद्य वानर: । विशश्राम स तेजस्वी राघवेणाभिनन्दित:

Pagkaraan, nagtungo ang wanara na si Aṅgada sa panginoon ng Kosala (si Rāma) at isinalaysay ang lahat. Pinuri siya nang mainit ni Rāghava, at saka siya nagpahinga.

Verse 23

तत: सर्वाभिसारेण हरीणां वातरंहसाम्‌ | भेदयामास लड़्काया: प्राकारं रघुनन्दन:

Pagkatapos, si Rāma—ang ligaya ng angkan ni Raghu—ay nagpasugod nang sabay-sabay ang mga hukbo ng mga wanara na kasingbilis ng hangin, at nabasag ang pader-kuta ng Laṅkā.

Verse 24

विभीषणर्क्षाधिपती पुरस्कृत्याथ लक्ष्मण: । दक्षिणं नगरद्वारमवामृद्नाद्‌ दुरासदम्‌,नगरके दक्षिण द्वारमें प्रवेश करना बहुत कठिन था, परंतु लक्ष्मणने विभीषण और जाम्बवानको आगे करके उसे भी धूलमें मिला दिया

Sinabi ni Mārkaṇḍeya: Pagkaraan, si Lakṣmaṇa, na inilagay sa unahan si Vibhīṣaṇa at si Jāmbavān—panginoon ng mga oso—ay dinurog ang timog na tarangkahan ng lungsod, isang pasukang lubhang mahirap salakayin.

Verse 25

करभारुणपाण्डूनां हरीणां युद्धशालिनाम्‌ । कोटीशतसहस््रेण लड़कामभ्यपपत्‌ तदा,तत्पश्चात्‌ उन्होंने हथेलीके समान श्वेत और लाल रंगके युद्धकुशल वानरोंकी दस खरब सेनाके साथ लंकामें प्रवेश किया

Sinabi ni Mārkaṇḍeya: “Pagkaraan, sumalakay siya sa Laṅkā kasama ang napakalaking hukbo ng mga unggoy na bihasa sa digmaan—may mapuputi, may mapulang kayumanggi—na umaabot sa daan-daang libong koṭi ang bilang.”

Verse 26

प्रलम्बबाहूरुकरजड्घान्तरविलम्बिनाम्‌ | ऋक्षाणां धूम्रवर्णानां तिस््र: कोट्यो व्यवस्थिता:

Sinabi ni Mārkaṇḍeya: “Naroon ang tatlong koṭi ng mga oso, kulay-abong parang usok; ang mahahaba nilang bisig ay nakalaylay sa pagitan ng malalaking hita at matitibay na binti.”

Verse 27

उनके भुजा, ऊरु, हाथ और जंघा (पिंडली)--ये सभी अड् विशाल थे तथा अंगोंकी कान्ति धुएँके समान काली थी, ऐसे तीन करोड़ रीछ सैनिक भी उनके साथ लंकामें जाकर युद्धके लिये डटे हुए थे ।।

Sinabi ni Mārkaṇḍeya: Nang magsitalon, magsibagsak, at magbanggaan ang mga unggoy sa kaguluhan, umalimbukay ang alikabok na animo’y ulap at tinakpan ang liwanag ng araw; noon, hindi na makita ang araw.

Verse 28

शालिप्रसूनसदृशै: शिरीषकुसुमप्रभै: । तरुणादित्यसदृशै: शणगौरैश्व वानरै:

Sinabi ni Mārkaṇḍeya: “O hari, ang mga tanggulan ng Laṅkā ay nagmistulang kulay-kayumanggi sa lahat ng panig, sapagkat napuno ito ng mga unggoy—may kulay na gaya ng bulaklak ng palay, may ningning na tulad ng bulaklak ng śirīṣa, may pamumula na gaya ng sumisikat na araw, at may kaputian na tulad ng lino. Sa pagkakita sa kahanga-hangang tanawing ito sa paligid, ang mga rākṣasa ng Laṅkā—kasama ang mga babae at matatanda—ay nakatayo at nakatingin nang namamangha.”

Verse 29

प्राकारं ददृशुस्ते तु समन्‍्तात्‌ कपिलीकृतम्‌ | राक्षसा विस्मिता राजन्‌ सस्त्रीवृद्धा: समनन्‍्ततः

Sinabi ni Mārkaṇḍeya: “Ngunit nakita nila ang tanggulan sa paligid na naging kulay-kayumanggi, na wari’y ‘kulay-unggoy.’ O Hari, ang mga rākṣasa—kasama ang mga babae at matatanda—ay nakatindig sa bawat panig, namamangha habang pinagmamasdan ang tanawing iyon.”

Verse 30

बिभिदुस्ते मणिस्तम्भान्‌ कर्णान्‍्टशिखराणि च । भग्नोन्मथितश्‌ड्राणि यन्त्राणि च विचिक्षिपु:

Sinabi ni Mārkaṇḍeya: “Dinurog nila ang mga haliging may hiyas at ang matatayog na tuktok at mga parapet ng mga palasyo. Ang mga makinang pangkubkob at mga kagamitang pampukol—na wasak ang nakausling mga dulo at gumuho ang mga mekanismo—ay binunot at inihagis palayo.”

Verse 31

परिगृहा शतघ्नीश्व सचक्रा: सहुडोपला: । चिक्षिपुर्भुजवेगेन लड़कामध्ये महास्वना:,पहियोंवाली तोपों, शृंगों और गोलोंको ले-लेकर महान्‌ कोलाहल करते हुए वानर अपनी भुजाओंके वेगसे उन्हें लंकामें फेंकने लगे

Sinabi ni Mārkaṇḍeya: “Sinunggaban nila ang mga śataghnī at mga sandatang tila cakra, kasama ang mga bato at malalaking tipak. Sa gitna ng napakalakas na ingay, inihagis nila ang mga iyon sa lakas ng kanilang mga bisig tungo sa kaloob-looban ng Laṅkā.”

Verse 32

प्राकारस्थाक्ष ये केचिन्निशाचरगणास्तथा । प्रदुद्रुव॒ुस्ते शतश: कपिभि: समभिद्रुता:

Sinabi ni Mārkaṇḍeya: “Ang mga pangkat ng rākṣasa na gumagala sa gabi na nakapuwesto bilang mga bantay sa ibabaw ng tanggulan—daan-daan ang bilang—nang salakayin at itaboy ng mga unggoy, ay nagsitakas nang magulo.”

Verse 33

ततस्तु राजवचनादू राक्षसा: कामरूपिण: । निर्ययुर्विकृताकारा: सहस्रशतसड्घश:

Pagkaraan, sa utos ng hari, nagsilabas ang mga rākṣasa na nakapagpapalit-anyo. Sa pag-aangkin ng anyong nais nila, bumuhos sila mula sa lungsod sa mga pangkat na daan-daan at libu-libo, at ang kanilang mga anyo’y baluktot, kasindak-sindak, at nakapanghihilakbot.

Verse 34

शस्त्रवर्षाणि वर्षन्तो द्रावयित्वा वनौकस: । प्राकारं शो भयन्तस्ते पर॑ं विक्रममास्थिता:

Wika ni Mārkaṇḍeya: “Gaya ng ulang ng mga sandata ang kanilang ibinuhos, at itinaboy nila ang mga vānarang naninirahan sa gubat; at habang pinagniningning nila ang tanggulan sa kanilang pagpapamalas ng pakikidigma, inihayag nila ang sukdulang tindi ng kanilang kagitingan.”

Verse 35

स माषराशिसदृशैर्ब भूव क्षणदाचरै: । कृतो निर्वानरों भूय: प्राकारो भीमदर्शनै:,उड़दके ढेर-जैसे काले-कलूटे उन भयंकर निशाचरोंने लड़कर पुनः उस चहारदीवारीको वानरोंसे सूनी कर दिया

Wika ni Mārkaṇḍeya: “Ang mga nakatatakot na rākṣasang gumagala sa gabi, maiitim na parang bunton ng itim na munggo, ay nakipaglaban at muling ginawang walang vānar ang tanggulan—anupa’t ang kuta’y naging isang nakapanghihilakbot na tanawin.”

Verse 36

पेतु: शूलविभिन्नाज़ा बहवो वानरर्षभा: । स्तम्भतोरणभ ग्नाश्ष पेतुस्तत्र निशाचरा:

Wika ni Mārkaṇḍeya: “Maraming pinunong vānar, matitikas na parang toro, ang bumagsak sa lupa, punit-punit ang mga laman sa saksak ng sibat. Doon din, maraming rākṣasa ang nadurog sa hampas ng mga haligi at tarangkahan, at gumuho sa larangan ng digmaan.”

Verse 37

केशाकेश्यभवद्‌ युद्ध रक्षसां वानरै: सह । न्खैर्दन्तश्न वीराणां खादतां वै परस्परम्‌

Wika ni Mārkaṇḍeya: “Pagkaraan, ang labanan ng mga rākṣasa at mga vānar ay nauwi sa mabangis na paglalabanang nagkakahilahan ng buhok. Ang mga mandirigmang iyon, udyok ng poot, ay nagkakalmot at nagkakagatan gamit ang kuko at ngipin, bawat isa’y nagsisikap na pasukuin ang katunggali.”

Verse 38

निष्टनन्तो ह्युभयतस्तत्र वानरराक्षसा: । हता निपतिता भूमौ न मुज्चन्ति परस्परम्‌

Wika ni Mārkaṇḍeya: “Sa pag-ungal mula sa magkabilang panig, ang mga vānar at rākṣasa ay naglaban nang walang patid na bangis; anupa’t kahit napatay at bumagsak na sa lupa, hindi pa rin nila binibitawan ang isa’t isa.”

Verse 39

रामस्तु शरजालानि ववर्ष जलदो यथा । तानि लड़्कां समासाद्य जघ्नुस्तान्‌ रजनीचरान्‌

Wika ni Mārkaṇḍeya: Si Rāma ay nagsimulang magpaulan ng sunod-sunod na mga palaso, na wari’y ulap-ulan na nagbubuhos ng tubig. Pagsapit sa Laṅkā, ang mga palasong iyon ay tumama at pumatay sa mga rākṣasa na gumagala sa gabi na nakatindig doon, inagaw ang kanilang buhay.

Verse 40

सौमित्रिरपि नाराचैदढधन्वा जितक्लम: । आदिश्यादिश्य दुर्गस्थान्‌ पातयामास राक्षसान्‌

Si Lakṣmaṇa, anak ni Sumitrā, ang matatag na mamamana na nagwagi laban sa pagod at hirap, ay nag-utos at nagturo nang paulit-ulit, at sa pamamagitan ng mga palasong nārāca ay ibinagsak ang mga rākṣasa na nasa loob ng mga muog at kuta.

Verse 41

ततः प्रत्यवहारो<भूत्‌ सैन्यानां राघवाज्ञया । कृते विमर्दे लड़कायां लब्धलक्ष्यो जयोत्तर:

Pagkaraan, sa utos ni Rāghava, umurong ang mga hukbo. Matapos ang mabagsik na sagupaan sa Laṅkā, ang hukbong vānara—na natamo ang layunin at nakamit ang tagumpay—ay tumigil sa labanan at nagbalik patungo sa kampo.

Verse 284

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि रामोपाख्यानपर्वणि लड्काप्रवेशे चतुरशीत्यधिकद्वधिशततमो<5 ध्याय:

Sa gayon nagtatapos, sa Śrī Mahābhārata, sa loob ng Vana Parva, sa bahaging tinatawag na Rāmopākhyāna, ang ika-284 na kabanata, hinggil sa pagpasok sa Laṅkā.