Adhyaya 38

Verse 1

अकाल ३. पत्थरसे फोड़े हुए फलका भोजन करनेवाले। २. दाँतसे ही ओखलीका काम लेनेवाले अर्थात्‌ ओखलीमें कूटकर नहीं

Tinanong ni Janamejaya: “O pinakadakila sa mga Brahmin, sa anong dahilan nagmula ang banal na tawiran na tinatawag na Saptasārasvata? At sino ang kagalang-galang na pantas na si Maṅkaṇaka? Paano nakamit ng banal na iyon ang espirituwal na kaganapan, at anong disiplina o panata ang kanyang tinupad?”

Verse 2

कस्य वंशे समुत्पन्न: कि चाधीतं द्विजोत्तम । एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विधिवद्‌ द्विजसत्तम

Sinabi ni Janamejaya: “O pinakadakila sa mga Brahmin, saang angkan siya isinilang, at anong banal na kaalaman ang kanyang pinag-aralan? O pinakapanguna sa mga ‘dalawang ulit na isinilang,’ nais kong marinig ang lahat ng ito sa wastong ayos at ayon sa nararapat na paraan.”

Verse 3

वैशम्पायन उवाच राजन्‌ सप्त सरस्वत्यो याभिव्यप्तमिदं जगत्‌ । आहूता बलवद्धिह्िं तत्र तत्र सरस्वती

Wika ni Vaiśampāyana: O Hari, may pitong ilog na tinatawag na Sarasvatī na siyang lumalaganap sa buong daigdig. Saanman tawagin ng mga makapangyarihang rishi na puspos ng lakas ng pag-aayuno at pagninilay ang Sarasvatī, doon at doon siya nagpapakita—tumutugon sa kanilang panawagan.

Verse 4

सुप्रभा काउ्चनाक्षी च विशाला च मनोरमा । सरस्वती चौघवती सुरेणुर्विमलोदका,उन सबके नाम इस प्रकार हैं--सुप्रभा, कांचनाक्षी, विशाला, मनोरमा, सरस्वती, ओघवती, सुरेणु और विमलोदका

Wika ni Vaiśampāyana: “Ganito ang kanilang mga pangalan—Suprabhā, Kāñcanākṣī, Viśālā, Manoramā, Sarasvatī, Oghavatī, Sureṇu, at Vimalodakā.”

Verse 5

पितामहस्य महतो वर्तमाने महामखे । वितते यज्ञवाटे च संसिद्धिषु द्विजातिषु

Wika ni Vaiśampāyana: Nang panahong isinasagawa ng dakilang Lolo (Brahmā) ang isang maringal na paghahandog, at ang malawak na pook-yajña ay naihanda nang ganap, na may mga ganap na “dalawang-ulit na isinilang” na pari na naroon, umalingawngaw sa buong dako ang dalisay at walang kapintasang pagbigkas ng “puṇyāha” at ang dagundong ng mga mantra ng Veda; at ang lahat ng mga diyos ay abala, taimtim na nakikibahagi sa pagsasakatuparan ng mga gawaing ritwal ng paghahandog na iyon.

Verse 6

पुण्याहघोषैर्विमलैवेंदानां निनदैस्तथा । देवेषु चैव व्यग्रेषु तस्मिन्‌ यज्ञविधौ तदा

Wika ni Vaiśaṃpāyana: “Noon, habang isinasagawa ang ritwal ng yajña, umalingawngaw sa pook-handugan ang dalisay at walang kapintasang mga sigaw ng ‘puṇyāha’ at ang pag-ugong ng mga pagbigkas ng Veda. Ang mga diyos man, taimtim at abala, ay nakatuon sa mga gawain ng paghahandog na iyon.”

Verse 7

तत्र चैव महाराज दीक्षिते प्रपितामहे | यजतस्तस्य सत्रेण सर्वकामसमृद्धिना,महाराज! साक्षात्‌ ब्रह्माजीने उस यज्ञकी दीक्षा ली थी। उनके यज्ञ करते समय सबकी समस्त इच्छाएँ उस यज्ञद्वारा परिपूर्ण होती थीं

Wika ni Vaiśampāyana: “Doon, O Hari, nang tanggapin na ng Lolo ang dīkṣā (pagpapabanal at pagtatalaga), isinagawa niya ang isang dakilang satra na may kaloob na pagtupad sa bawat hangarin. Habang ginaganap niya ang ritwal na iyon, natugunan ang mga nais ng lahat sa pamamagitan ng kasaganaan na ibinunga ng paghahandog na iyon.”

Verse 8

मनसा चिन्तिता हार्था धर्मार्थकुशलैस्तदा । उपतिष्ठ न्ति राजेन्द्र द्विजातींस्तत्र तत्र ह

Sinabi ni Vaiśampāyana: O hari, noong panahong iyon, anumang bagay na maisip lamang sa isip ng mga bihasa sa dharma at artha ay agad na lumilitaw—sumisibol dito at doon na wari’y tinawag—sa harap ng mga dvija, ang mga “dalawang ulit na isinilang.”

Verse 9

जगुश्न तत्र गन्धर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणा: । वादित्राणि च दिव्यानि वादयामासुरञण्जसा,उस यज्ञमें गन्धर्व गीत गाते और अप्सराएँ नृत्य करती थीं। वहाँ दिव्य बाजे बजाये जा रहे थे

Sinabi ni Vaiśampāyana: Sa handog na yaon, umaawit ang mga Gandharva at sumasayaw ang mga pangkat ng Apsaras. Doon ay tinutugtog ang mga banal na instrumento ng musika nang tila walang kahirap-hirap, na lalo pang nagpalalim sa kabanalan at pagpapala ng seremonya.

Verse 10

तस्य यज्ञस्य सम्पत्त्या तुतुषुर्देवता अपि | विस्मयं परमं जग्मु: किमु मानुषयोनय:,उस यज्ञके वैभवसे देवता भी संतुष्ट थे और अत्यन्त आश्वर्यमें निमग्न हो रहे थे; फिर मनुष्योंकी तो बात ही क्या है?

Sinabi ni Vaiśampāyana: Dahil sa maringal na tagumpay ng handog na iyon, maging ang mga diyos ay lubos na nasiyahan at napamangha nang sukdulan; lalo pa kaya ang mga isinilang na tao.

Verse 11

वर्तमाने तथा यज्ञे पुष्करस्थे पितामहे | अब्र॒ुवन्नषयो राजन्नायं यज्ञों महागुण:

Sinabi ni Vaiśampāyana: Habang nagpapatuloy nang gayon ang handog, at nasa Puṣkara ang Pitāmaha (Dakilang Ninuno), sinabi ng mga rishi sa kanya: “O hari, ang handog na ito ay may dakilang kagalingan.”

Verse 12

तच्छुत्वा भगवान्‌ प्रीतः सस्माराथ सरस्वतीम्‌

Nang marinig ang mga salitang iyon, ang kagalang-galang ay natuwa, at sa kanyang galak ay inalaala si Sarasvatī—na wari’y tumatawag sa kapangyarihan ng kinasihang pananalita at wastong payo.

Verse 13

सुप्रभा नाम राजेन्द्र नाम्ना तत्र सरस्वती

Wika ni Vaiśampāyana: “O hari, naroon ang isang ilog na tinatawag na Sarasvatī, na kilala rin sa pangalang Suprabhā.”

Verse 14

तां दृष्टवा मुनयस्तुष्टास्त्वरायुक्तां सरस्वतीम्‌ । पितामहं मानयन्तीं क्रतुं ते बहु मेनिरे

Nang makita ng mga muni si Sarasvatī na dumarating nang nagmamadali, sila’y lubhang natuwa. At nang masaksihan nilang iginagalang niya ang Pitāmaha (ang Dakilang Ninuno), inakala nilang ang handog na yaon ay lalo pang naging marangal at mapalad—pinabigat ng wastong paggalang at tamang kaayusan.

Verse 15

राजेन्द्र! तब वहाँ सरस्वती सुप्रभा नामसे प्रकट हुईं। बड़ी उतावलीके साथ आकर ब्रह्माजीका सम्मान करती हुई सरस्वतीका दर्शन करके ऋषिगण बड़े प्रसन्न हुए और उन्होंने उस यज्ञको बहुत सम्मान दिया ।।

O hari, noon at doon ay nagpakita ang diyosang Sarasvatī, taglay ang pangalang Suprabhā. Mabilis siyang lumapit at nagbigay-galang kay Brahmā. Sa pagkakita kay Sarasvatī, napuspos ng tuwa ang mga rishi at lubos nilang pinarangalan ang handog na yaon. Kaya’t si Sarasvatī—pinakamainam sa mga ilog—ay lumitaw sa banal na tawiran ng Puṣkara alang-alang kay Brahmā at upang bigyang-kasiyahan ang marurunong na dakilang seer.

Verse 16

नैमिषे मुनयो राजन्‌ समागम्य समासते । तत्र चित्रा: कथा हासन वेदं प्रति जनेश्वर,राजन! जनेश्वर! नैमिषारण्यमें बहुत-से मुनि आकर रहते थे। वहाँ वेदके विषयमें विचित्र कथा-वार्ता होती रहती थी

Wika ni Vaiśampāyana: “O hari, sa Naimiṣa ay nagtitipon at naninirahan nang magkakasama ang mga rishi. Doon, O panginoon ng mga tao, walang humpay silang nagsasagawa ng sari-saring talakayang kahanga-hanga—kung minsan ay magaan at kaaya-aya—na nakasentro sa Veda.”

Verse 17

यत्र ते मुनयो ह्यासन्‌ नानास्वाध्यायवेदिन: । ते समागम्य मुनयः सस्मरुर्वे सरस्वतीम्‌

Doon, sa pook na tinitirhan ng mga rishi—na bihasa sa maraming sangay ng svādhyāya at pagbigkas ng Veda—nagtipon sila at taimtim na inalaala si Sarasvatī. Sa gitna ng mabibigat na pangyayari, itinatampok ng salaysay na ang tunay na patnubay ay hinahanap sa pag-aaral na kaisa ng debosyon, sa pag-anyaya muna sa diyosa ng pananalita at karunungan bago magpatuloy.

Verse 18

सा तु ध्याता महाराज ऋषिभ: सत्रयाजिभि: । समागतानां राजेन्द्र साहाय्यार्थ महात्मनाम्‌

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Ngunit siya, O dakilang hari, ay pinagnilayan ng mga rishi na nagsasagawa ng mga satra-yajña (mahahabang pagtitipong handog); at siya’y dumating na kasama nila, O panginoon ng mga hari, upang tumulong sa mga dakilang-loob na nagkatipon.”

Verse 19

नैमिषे काउ्चनाक्षी तु मुनीनां सत्रयाजिनाम्‌

Sinabi ni Vaiśampāyana: Sa Naimiṣa, si Kāñcanākṣī—na naroon sa gitna ng mga muni na nagsasagawa ng satra-yajña—ay naging saksi at naroroon, inilalagay ang salaysay sa banal na tagpuan ng isang mahabang ritong Vediko, kung saan pinangangalagaan ang masinop na pagsisiyasat at pag-alaala sa dharma.

Verse 20

गयस्य यजमानस्य गयेष्वेव महाक्रतुम्‌

Sinabi ni Vaiśampāyana: Si Haring Gaya, ang yajamāna (tagapagdaos ng handog), ay nagsasagawa ng isang dakilang ritwal sa Gaya mismo, sa lupain ng Gaya. Sa handog na iyon din ay inanyayahan si Sarasvatī—pinakamainam sa mga ilog. Ang Sarasvatī na dumating sa handog ng maharsing si Gaya, na mahigpit sa panata, ay tinatawag na “Viśālā” (ang Malawak).

Verse 21

आहूता सरितां श्रेष्ठा गययज्ञे सरस्वती । विशालां तु गयस्याहु#षय: संशितव्रता:

Sinabi ni Vaiśampāyana: Sa handog ni Haring Gaya, si Sarasvatī—pinakamainam sa mga ilog—ay inanyayahan ayon sa wastong ritwal. Ipinahahayag ng mga rishi na matatag sa panata na, kaugnay ni Gaya, ang Sarasvatī ring iyon ay nakikilala sa pangalang Viśālā.

Verse 22

सरित्‌ सा हिमवत्पारश्चात्‌ प्रख्रुता शीघ्रगामिनी । ओऔद्वालकेस्तथा यज्ञे यजतस्तस्य भारत

Sinabi ni Vaiśampāyana: Ang ilog na iyon, mabilis ang agos at rumaragasa mula sa malayong panig ng Himalaya, ay naroon—O Bhārata—sa handog ni Audvālaki habang isinasagawa niya ang ritwal.

Verse 23

भरतनन्दन! यज्ञपरायण उद्दालक ऋषिके यज्ञमें भी सरस्वतीका आवाहन किया गया। वे शीघ्रगामिनी सरस्वती हिमालयसे निकलकर उस यज्ञमें आयी थीं ।।

Wika ni Vaiśampāyana: “O inapo ni Bharata! Ang pantas na si Uddālaka—matatag sa paghahandog ng yajña—ay tumawag kay Sarasvatī kahit sa loob mismo ng ritwal. Si Sarasvatī na mabilis ang agos, na lumitaw mula sa Himalaya, ay dumating sa yajña. Noon, sa banal at masaganang lupain ng Hilagang Kosala, nagtipon mula sa lahat ng dako ang lupon ng mga muni. Doon, habang isinasagawa ang yajña, pinagmuni-munihan ng dakilang-loob na si Uddālaka ang diyosang Sarasvatī; at upang ganapin ang layon ng pantas, si Sarasvatī—pinakamainam sa mga ilog—ay dumating sa lupaing iyon.”

Verse 24

उद्दालकेन यजता पूर्व ध्याता सरस्वती । आजगाम सरिच्छेष्ठा तं देशं मुनिकारणात्‌

Wika ni Vaiśampāyana: “O Hari, habang isinasagawa ng pantas na si Uddālaka ang yajña, noon pa man ay pinagmuni-munihan na niya ang diyosang Sarasvatī. Upang matupad ang layon ng mga muni, si Sarasvatī—pinakamainam sa mga ilog—ay dumating sa lupaing iyon.”

Verse 25

पूज्यमाना मुनिगणैर्वल्कलाजिनसंवृतै: । मनोरमेति विख्याता सा हि तैर्मनसा कृता

Pinarangalan ng mga pangkat ng mga muni na nakabalot sa balat ng punò at balat ng usa, ang diyosang-ilog na si Sarasvatī ay sumikat sa pangalang “Manoramā,” sapagkat ang mga pantas na iyon ay nilikha ang tawag na iyon sa pamamagitan ng pagninilay sa loob ng isip.

Verse 26

सुरेणुरषभे द्वीपे पुण्ये राजर्षिसेविते । कुरोश्व यजमानस्य कुरुक्षेत्र महात्मन:

Wika ni Vaiśampāyana: “Sa banal na pulo na tinatawag na Sureṇu-Ṛṣabha, na dinadalaw ng mga haring-ṛṣi, naroon ang Kurukṣetra—ang sagradong kapatagan ni Kuru na dakila ang loob, na doon nagsagawa ng mga yajña.”

Verse 27

ओघवत्यपि राजेन्द्र वसिष्ठेन महात्मना

Wika ni Vaiśampāyana: “O hari, doon man ay ang mabilis na ilog ay nakilala sa pangalang Sureṇu. Nang si Dakṣa Prajāpati, habang nagsasagawa ng yajña sa Gaṅgādvāra, ay tumawag kay Sarasvatī, nakita siyang umaagos doon at sumikat sa pangalang Sureṇu. Gayundin, tinawag ng dakilang pantas na si Vasiṣṭha ang Sarasvatī na may banal na agos sa Kurukṣetra; at doon siya naging tanyag sa pangalang Oghavatī.”

Verse 28

समाहूता कुरुक्षेत्रे दिव्यतोया सरस्वती । दक्षेण यजता चापि गड्जाद्वारे सरस्वती

Wika ni Vaiśampāyana: Ang ilog na Sarasvatī—na ang mga tubig ay inilarawang kagila-gilalas at banal—ay tinawag at pinisan sa Kurukṣetra; at doon din siya tinawag ni Dakṣa habang nagsasagawa ng yajña, sa pook na tinatawag na Gaḍjādvāra.

Verse 29

विमलोदा भगवती ब्रह्मणा यजता पुन:

Wika ni Vaiśampāyana: Muli, ang kagalang-galang na diyosang si Vimalodā ay sinamba ni Brahmā, ang nagsasagawa ng yajña.

Verse 30

एकी भूतास्ततस्तास्तु तस्मिंस्तीर्थे समागता:

Wika ni Vaiśampāyana: Pagkaraan, nang sila’y magkaisa na wari’y iisang katawan, nagtipon ang mga babae roon sa banal na tawiran—sa tīrtha na iyon.

Verse 31

इति सप्तसरस्वत्यो नामतः परिकीर्तिता:

Wika ni Vaiśampāyana: “Sa gayon, ang pitong Sarasvatī ay naisaad na ayon sa kanilang mga pangalan.”

Verse 32

शृणु मड़कणकस्यापि कौमारब्रह्मचारिण:

Wika ni Vaiśampāyana: “Pakinggan din ninyo ang salaysay tungkol kay Maḍakaṇaka, na nag-ingat ng brahmacarya mula pa pagkabata.”

Verse 33

दृष्टवा यदृच्छया तत्र स्त्रियमंभसि भारत

Sinabi ni Vaiśaṃpāyana: “O Bhārata, o ligaya ng angkan ng Bharata, o dakilang hari—noong minsan, may isang babaeng walang kapintasan, ubod ng ganda at may maririkit na mata, na naliligo sa mga tubig ng Sarasvatī. Sa pag-ikot ng tadhana, napadako sa kaniya ang tingin ng pantas na si Maṅkaṇaka, at ang kaniyang binhi ay kusang dumulas at nahulog sa tubig.”

Verse 34

जायन्तीं रुचिरापाड़ीं दिग्वाससमनिन्दिताम्‌ | सरस्वत्यां महाराज चस्कन्दे वीर्यमम्भसि

Sinabi ni Vaiśampāyana: “O dakilang hari, noong minsan ay may isang dalagang walang kapintasan at maganda—si Jayantī—na kaakit-akit ang mga sulyap, na naliligo sa mga tubig ng Sarasvatī. Sa lakas ng tadhana, napadako sa kaniya ang tingin ng pantas na si Maṅkaṇaka, at ang kaniyang binhi ay nabuga nang di sinasadya at nahulog sa tubig.”

Verse 35

तद्‌ रेत: स तु जग्राह कलशे वै महातपा: । सप्तधा प्रविभागं तु कलशस्थं जगाम ह,महातपस्वी मुनिने उस वीर्यको एक कलशमें ले लिया। कलशमें स्थित होनेपर वह वीर्य सात भागोंमें विभक्त हो गया

Sinabi ni Vaiśaṃpāyana: “Tinipon ng dakilang asceta ang binhing iyon sa isang banga. Nang mapasaloob sa banga, ito’y nahati sa pitong magkakahiwalay na bahagi.”

Verse 36

तत्रर्षय: सप्त जाता जज्ञिरे मरुतां गणा: । वायुवेगो वायुबलो वायुहा वायुमण्डल:

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Doon, pitong rishi ang isinilang—mga nilalang na naging mga unang pangkat ng mga Marut. Ang kanilang mga pangalan ay Vāyuvega, Vāyubala, Vāyuhā, at Vāyumaṇḍala (at ayon sa pagpapatuloy ng salaysay: Vāyujvāla, Vāyuretā, at ang makapangyarihang Vāyucakra). Sa gayon lumitaw ang mga pinagmulan ng mga hukbo ng Marut, sagisag ng elementong lakas ng hangin na inihanay at dinisiplina.”

Verse 37

वायुज्वालो वायुरेता वायुचक्रश्न वीर्यवान्‌ । एवमेते समुत्पन्ना मरुतां जनयिष्णव:

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Si Vāyujvāla, si Vāyuretā, at ang makapangyarihang si Vāyucakra—sa gayong paraan sila isinilang, bilang mga pinagmulan na magbubunsod sa mga Marut.”

Verse 38

इदमत्यद्भुतं राजन्‌ शृण्वाशच्चर्यतरं भुवि । महर्षेश्वरितं यादृक्‌ त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्‌

Wika ni Vaiśampāyana: “O Hari, pakinggan mo ang salaysay na lubhang kagila-gilalas—higit pang kamangha-mangha kaysa alinman sa lupa. Dinggin mo ang pambihirang gawi ng dakilang rishi, na bantog sa tatlong daigdig.”

Verse 39

पुरा मड़कणक: सिद्धः कुशाग्रेणेति न: श्रुतम्‌ क्षत: किल करे राज॑स्तस्य शाकरसो5स्रवत्‌

Wika ni Vaiśampāyana: “Narinig namin, O Hari, na noong unang panahon ang ganap na rishi na si Maṅkaṇaka ay minsang natusok sa kamay ng dulo ng damong kuśa; at mula sa sugat na iyon, ayon sa salaysay, hindi dugo kundi katas ng madahong gulay ang umagos.”

Verse 40

स वै शाकरसं दृष्टवा हर्षाविष्ट: प्रनृत्तवान्‌ । ततस्तस्मिन्‌ प्रनृत्ते वै स्थावरं जड़मं च यत्‌

Nang makita niya ang matamis na katas na tila asukal, siya’y napuspos ng galak at nagsimulang sumayaw. At sa kanyang pagsayaw, maging ang mga bagay na di gumagalaw at tila walang buhay sa paligid ay wari’y nayanig—gayon kalakas ang paglaganap ng tuwang iyon.

Verse 41

ब्रह्मादिभि: सुरै राजन्नषिभिश्व॒ तपोधनै:,राजन! नरेश्वर! तब ब्रह्मा आदि देवताओं तथा तपोधन महर्षियोंने ऋषिके विषयमें महादेवजीसे निवेदन किया--'देव! आप ऐसा कोई उपाय करें, जिससे ये मुनि नृत्य न करें

Wika ni Vaiśampāyana: “O Hari, si Brahmā at ang iba pang mga diyos, kasama ang mga dakilang rishi na mayaman sa tapas, ay lumapit kay Mahādeva hinggil sa rishing iyon at nagsumamo: ‘O Panginoon, magtakda ng paraan upang tumigil sa pagsayaw ang mga ascetic na ito.’”

Verse 42

विज्ञप्तो वै महादेव ऋषेरथें नराधिप । नायं नृत्येद्‌ यथा देव तथा त्वं कर्तुमहसि

Wika ni Vaiśampāyana: “O Hari, pormal na inihain kay Mahādeva ang pagsusumamo para sa rishing iyon. Ang mga diyos na pinangungunahan ni Brahmā, kasama ang mga dakilang ascetic, ay nakiusap kay Śiva: ‘O Panginoon, mangyaring magtakda ng paraan upang ang muning ito’y hindi na sumayaw.’”

Verse 43

ततो देवो मुनि दृष्टवा हर्षाविष्टमतीव ह । सुराणां हितकामार्थ महादेवो5भ्यभाषत,मुनिको हर्षके आवेशसे अत्यन्त मतवाला हुआ देख महादेवजीने (ब्राह्मणका रूप धारण करके) देवताओंके हितके लिये उनसे इस प्रकार कहा--

Pagkaraan, si Mahādeva, nang makita ang banal na pantas na lubos na nalulunod sa galak, ay nagsalita sa kanya para sa kapakanan ng mga diyos—na may layuning tiyakin ang makabubuti para sa mga deva.

Verse 44

भो भो ब्राह्मण धर्मज्ञ किमर्थ नृत्यते भवान्‌ | हर्षस्थानं किमर्थ च तवेदमधिकं मुने

Sinabi ni Vaiśampāyana: “O Brahmin, nakaaalam ng dharma, bakit ka sumasayaw? At ano ang sanhi ng galak na ito mo, o pantas—bakit labis na labis ang iyong tuwa?”

Verse 45

ऋषिरुवाच कि न पश्यसि मे ब्रह्मन्‌ कराच्छाकरसं स्रुतम्‌

Sinabi ng pantas: “O Brahmin, hindi mo ba nakikita ang agos ng katas ng tubo na dumadaloy mula sa aking kamay?”

Verse 46

त॑ं प्रहस्याब्रवीद्‌ देवो मुनिं रागेण मोहितम्‌

Ngumiti ang banal na nilalang at kinausap ang pantas na nalinlang ng pagnanasa.

Verse 47

अहं न विस्मयं विप्र गच्छामीति प्रपश्य माम्‌ । यह सुनकर महादेवजी ठठाकर हँस पड़े और उन आसक्तिसे मोहित हुए मुनिसे बोले --'विप्रवर! मुझे तो यह देखकर विस्मय नहीं हो रहा है। मेरी ओर देखो” ।।

Sinabi ni Vaiśampāyana: “O brahmana, sa pagkakita nito, hindi ako nalulugmok sa pagkamangha. Tumingin ka sa akin.” Pagkasabi nito sa pinakadakilang pantas, kinausap ng marunong na si Mahādeva ang pantas na si Maṅkaṇaka; at pagkatapos, o hari, sinugatan ni Mahādeva ang dulo ng kanyang hinlalaki sa pamamagitan ng dulo ng kanyang daliri. Mula sa sugat na iyon ay nagsimulang malaglag ang abong puti na parang niyebe.

Verse 48

अड्गुल्यग्रेण राजेन्द्र स्वड्गुष्ठस्ताडितो5भवत्‌ । ततो भस्म क्षताद्‌ राजन्‌ निर्गतं हिमसंनिभम्‌

O Maharlikang Hari! Pagkasabi niyon, ang marunong na si Mahādeva ay ginamit ang dulo ng daliri upang sugatan ang sarili niyang hinlalaki. At mula sa sugat na iyon, O Hari, ay lumabas ang abong maputi na wari’y niyebe.

Verse 49

तद्‌ दृष्टवा व्रीडितो राजन्‌ स मुनि: पादयोर्गत: । मेने देवं महादेवमिदं चोवाच विस्मित:,राजन! यह देखकर मुनि लजा गये और महादेवजीके चरणोंमें गिर पड़े। उन्होंने महादेवजीको पहचान लिया और विस्मित होकर कहा--

O Hari! Nang makita iyon, ang pantas ay napahiya at nagpatirapa sa paanan (ng Panginoon). Nakilala niya ang banal na Mahādeva at, sa pagkamangha, ay nagsabi—

Verse 50

नान्यं देवादहं मन्ये रुद्रात्‌ू परतरं महत्‌ । सुरासुरस्य जगतो गतिस्त्वमसि शूलधृत्‌

«Panginoon! Wala akong kinikilalang diyos na higit na dakila kaysa kay Rudra. O Mahādeva na may tangan ng trisula, ikaw ang sukdulang kanlungan at huling hantungan ng buong daigdig—ng mga deva at mga asura».

Verse 51

त्वया सृष्टमिदं विश्व वदन्‍तीह मनीषिण: । त्वामेव सर्व व्रजति पुनरेव युगक्षये,“मनीषी पुरुष कहते हैं कि आपने ही इस सम्पूर्ण विश्वकी सृष्टि की है। प्रलयके समय यह सारा जगत्‌ आपमें ही विलीन हो जाता है

«Sinasabi ng mga pantas na ikaw ang lumikha ng buong sansinukob na ito. At sa pagwawakas ng yugto ng panahon, kapag dumating ang pagkalusaw, ang lahat ng umiiral ay muling bumabalik at nalulusaw sa iyo lamang».

Verse 52

देवैरपि न शक्‍्यस्त्वं परिज्ञातुं कुतो मया । त्वयि सर्वे सम दृश्यन्ते भावा ये जगति स्थिता:

«Kahit ang mga deva ay hindi ka kayang makilala ayon sa tunay mong anyo—paano pa ako? Sa iyo nakikita ang lahat ng kalagayan at lahat ng bagay na nananatili sa daigdig».

Verse 53

त्वामुपासन्त वरदं देवा ब्रह्मादयोडनघ । सर्वस्त्वमसि देवानां कर्ता कारयिता च ह

Sinabi ni Vaiśaṃpāyana: “O walang dungis, maging ang mga diyos—mula kay Brahmā—ay sumasamba sa iyo bilang Tagapagkaloob ng mga biyaya. Ikaw ang lahat para sa mga diyos: ikaw ang gumagawa, at ikaw rin ang nagpapagawa.”

Verse 54

(त्वं प्रभु: परमैश्वर्यादधिक॑ं भासि शड्कर । त्वयि ब्रह्मा च शक्रश्न लोकान्‌ संधार्य तिष्ठत: ।।

Sinabi ni Vaiśampāyana: “O Śaṅkara, ikaw ang Panginoon; sa iyong sukdulang paghahari, lalo kang nagliliwanag. Sa iyo nananatili sina Brahmā at Indra, na siyang sumasalo sa mga daigdig. O Maheśvara, ikaw ang ugat ng buong sansinukob, at sa iyo rin ito nagwawakas. O pinagmulan ng lahat, ang pitong daigdig na ito ay sumibol mula sa iyo at lumaganap sa kalawakan. O Panginoon ng lahat ng nilalang, sinasamba ka ng mga diyos sa lahat ng paraan; sapagkat ang buong daigdig—gumagalaw man o hindi—ay nilulukuban mo at ikaw ang salalayan nitong sangkap. Ipinagkakaloob mo ang pinakamataas na hantungan, ang langit, sa mga taong naghahangad ng pag-unlad, matapos timbangin ang kanilang mga gawa sa disiplina ng mapagnilay na yoga. O Mahādeva, O Maheśvara, hindi kailanman nasasayang ang iyong biyaya. Yamang sa mga paraang ibinibigay mo lamang ako nakagagawa, sa iyo ako kumakalinga, O Śambhu—laging naroroon, nananahan sa lahat ng dako.”

Verse 55

यदिदं चापलं देव कृतमेतत्‌ स्मयादिकम्‌ | ततः प्रसादयामि त्वां तपो मे न क्षरेदिति

Sinabi ni Vaiśampāyana: “O Panginoon, anumang kapusukan ang naipakita ko—ang pagpapamalas ng pagmamataas at iba pang tulad nito—ay nagawa sa kawalang-ingat. Kaya’t hinihiling kong mapalugod ka at manalangin na maging mahabagin ka sa akin, upang ang aking tapas (pagpapakasakit/mahigpit na disiplina) ay hindi mabawasan.”

Verse 56

ततो देव: प्रीतमनास्तमृषिं पुनरब्रवीत्‌ । तपस्ते वर्धतां विप्र मत्प्रसादात्‌ू सहस्नर्धा

Pagkaraan, ang diyos, na nalugod ang kalooban, ay muling nagsalita sa pantas: “O brahmin, sa aking biyaya, nawa’y lumago nang sanlibong ulit ang iyong tapas.”

Verse 57

आश्रमे चेह वत्स्यामि त्वया सार्थमहं सदा । सप्तसारस्वते चास्मिन्‌ यो मामर्चिष्यते नर:

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Dito sa ashram na ito, mananatili akong laging kasama mo. At sa banal na pook ng Pitong Sarasvatī na ito, ang sinumang sumamba sa akin ay walang ituturing na di-maabot—sa mundong ito man o sa susunod.”

Verse 58

न तस्य दुर्लभ किज्चिद्‌ भवितेह परत्र वा । सारस्वतं च ते लोक॑ गमिष्यन्ति न संशय:

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Para sa sinumang sumasamba roon, walang bagay na hindi maaabot—sa mundong ito man o sa kabilang-buhay. At tunay na mapupunta sila sa daigdig ng Sārasvata; walang alinlangan dito.”

Verse 59

एतन्मड्कणकस्यापि चरितं भूरितेजस: । स हि पुत्र: सुकन्यायामुत्पन्नो मातरिश्वना,यह महातेजस्वी मंकणक मुनिका चरित्र बताया गया है। वे वायुके औरस पुत्र थे। वायुदेवताने सुकन्याके गर्भसे उन्हें उत्पन्न किया था

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Ito rin ang salaysay tungkol sa makapangyarihan at maningning na pantas na si Maṅkaṇaka. Siya’y isinilang na anak sa sinapupunan ni Sukanyā, na inianak sa pamamagitan ni Mātariśvan (Vāyu).”

Verse 113

न दृश्यते सरिच्छेष्ठा यस्मादिह सरस्वती । राजन्‌! इस प्रकार जब पितामह ब्रह्मा पुष्करमें रहकर यज्ञ कर रहे थे

Sinabi ni Vaiśampāyana: “O Hari, ganito ang nangyari: nang ang Matandang Ama na si Brahmā ay naninirahan sa Puṣkara at nagsasagawa ng paghahandog, nagsalita sa kanya ang mga rishi: ‘Mapalad na Panginoon, ang iyong sakripisyo ay hindi pa ganap sa dakilang bisa, sapagkat dito’y hindi nakikita si Sarasvatī—ang pinakadakila sa mga ilog.’”

Verse 126

पितामहेन यजता आहूता पुष्करेषु वै । यह सुनकर भगवान ब्रह्माने प्रसन्नतापूर्वक सरस्वती देवीकी आराधना करके पुष्करमें यज्ञ करते समय उनका आवाहन किया

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Nang ang Matandang Ama na si Brahmā ay nagsasagawa ng sakripisyo sa Puṣkara, kanyang inanyayahan (tinawag) si Sarasvatī roon.”

Verse 183

आजगाम महाभागा तत्र पुण्या सरस्वती । महाराज! राजाधिराज! उन सत्रयाजी (ज्ञानयज्ञ करनेवाले) ऋषियोंके ध्यान लगानेपर महाभागा पुण्यसलिला सरस्वतीदेवी उन समागत महात्माओंकी सहायताके लिये वहाँ आयीं

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Pagkaraan, dumating doon ang mapalad at banal na ilog na si Sarasvatī. O dakilang hari, o hari ng mga hari! Nang ang mga rishi—mga nagsasagawa ng sattrayajña, ang sakripisyo ng kaalaman—ay nagtuon ng isip sa pagninilay, ang maringal na diyosang si Sarasvatī, na may banal na tubig, ay dumating sa mismong lugar na iyon upang tulungan ang nagkakatipong mga dakilang kaluluwa.”

Verse 193

आगता सरितां श्रेष्ठा तत्र भारत पूजिता । भारत! नैमिषारण्यतीर्थमें उन सत्रयाजी मुनियोंके समक्ष आयी हुई सरिताओंमें श्रेष्ठ सरस्वती कांचनाक्षी नामसे सम्मानित हुईं

Sinabi ni Vaiśampāyana: Doon, O Bhārata, ang pinakadakila sa mga ilog ay pinarangalan nang nararapat. Sa banal na tawiran ng Naimiṣāraṇya, sa harap ng mga pantas na abala sa mga handog na satra, ang pinakamahusay sa mga ilog—si Sarasvatī—ay iginalang sa bansag na “Kāñcanākṣī.”

Verse 263

आजगाम महाभागा सरिच्छेष्ठा सरस्वती । राजर्षियोंसे सेवित पुण्यमय ऋषभद्वीप तथा कुरुक्षेत्रमें जब महात्मा राजा कुरु यज्ञ कर रहे थे

Sinabi ni Vaiśampāyana: Dumating ang mapalad na Sarasvatī, ang pinakamahusay sa mga ilog, sa banal na lupain—Ṛṣabhadvīpa at Kurukṣetra—na dinadalaw ng mga rajarsi. Nang ang dakilang-hiningang Haring Kuru ay nagsasagawa ng handog na yajña roon, dumating si Sarasvatī sa pook na iyon; at doon siya nakilala sa pangalang Sureṇu.

Verse 283

सुरेणुरिति विख्याता प्रस्नुता शीघ्रगामिनी । गंगाद्वारमें यज्ञ करते समय दक्षप्रजापतिने जब सरस्वतीका स्मरण किया था

Sinabi ni Vaiśampāyana: Ang Sarasvatī na mabilis umagos, na bumubukal sa malakas na agos, ay nakilala roon sa pangalang Sureṇu. Gayundin, nang si Dakṣa Prajāpati ay naghahandog sa Gaṅgādvāra at inalaala si Sarasvatī, ang mabilis-umagos na ilog ay dumaloy din doon at sumikat sa pangalang Sureṇu. O pinuno ng mga hari! Sa gayon din, inanyayahan ni Maharsi Vasiṣṭha sa Kurukṣetra ang Sarasvatī na may banal na tubig; at siya’y naging tanyag sa pangalang Oghavatī.

Verse 296

समाहूता ययौ तत्र पुण्ये हैमवते गिरौ । ब्रह्माजीने एक बार फिर पुण्यमय हिमालयपर्वतपर यज्ञ किया था। उस समय उनके आवाहन करनेपर भगवती सरस्वतीने विमलोदका नामसे प्रसिद्ध होकर वहाँ पदार्पण किया था

Sinabi ni Vaiśampāyana: Nang siya’y tawagin, nagtungo siya roon—sa banal na bundok na Himavat. Isinasalaysay na minsan ay nagsagawa si Brahmā ng handog na yajña sa mapagpalang kabundukang Himalaya; at sa panawagan ni Brahmā, dumating doon ang Diyosa Sarasvatī at sumikat sa pangalang Vimalodakā.

Verse 303

सप्तसारस्वतं तीर्थ ततस्तु प्रथितं भुवि । फिर ये सातों सरस्वतियाँ एकत्र होकर उस तीर्थमें आयी थीं, इसीलिये इस भूतलपर 'सप्तसारस्वततीर्थके नामसे उसकी प्रसिद्धि हुई!

Sinabi ni Vaiśampāyana: Pagkaraan, ang banal na tawiran na iyon ay sumikat sa daigdig bilang “Saptasārasvata Tīrtha”, sapagkat pinaniniwalaang ang pitong sanga ng Sarasvatī ay nagtipon sa mismong sagradong pook na iyon.

Verse 313

सप्तसारस्वतं चैव तीर्थ पुण्यं तथा स्मृतम्‌ । इस प्रकार सात सरस्वती नदियोंका नामोल्लेखपूर्वक वर्णन किया गया है। इन्हींसे सप्तसारस्वत नामक परम पुण्यमय तीर्थका प्रादुर्भाव बताया गया है

Sinabi ni Vaiśaṃpāyana: “Ang banal na tawiran (tīrtha) na tinatawag na Saptasārasvata ay naaalala rin bilang lubhang mapagpala at may dakilang bisa ng kabutihan.” Sa ganitong diwa, matapos banggitin ang pitong agos ng Sarasvatī, ang kanilang kabanalan ay pinagsasama sa tanyag na pook-paglalakbay na tinatawag na Saptasārasvata—ipinapakita ang aral ng Mahābhārata na ang pag-alaala, paggalang, at wastong paglapit sa mga tīrtha ay tumutulong sa paglilinis ng kalooban kahit sa gitna ng marahas na salaysay ng digmaan.

Verse 326

आपगामवगाढस्य राजन प्रक्रीडितं महत्‌ । राजन! कुमारावस्थासे ही ब्रह्मचर्यव्रतका पालन तथा प्रतिदिन सरस्वती नदीमें स्नान करनेवाले मंकणक मुनिका महान्‌ लीलामय चरित्र सुनो

Sinabi ni Vaiśampāyana: “O Hari, pakinggan mo ang dakila at mapaglarong pangyayari tungkol sa pantas na si Maṅkaṇaka—kung paanong habang nakalubog sa agos ng ilog ay naglaro siya nang buong lakas; at kung paanong mula pa sa kanyang kabataan ay tinupad niya ang panatang brahmacarya at araw-araw na naliligo sa ilog Sarasvatī.” Itinatampok ng salaysay ang kapangyarihan ng disiplina at panata, at ang maselang aral na dapat ding supilin ang pagmamataas at labis na pag-uumapaw ng tuwa sa landas ng espiritu.

Verse 403

प्रनृत्तमुभयं वीर तेजसा तस्य मोहितम्‌ । वह शाकका रस देखकर मुनि हर्षके आवेशसे मतवाले हो नृत्य करने लगे। वीर! उनके नृत्यमें प्रवृत्त होते ही स्थावर और जंगम दोनों प्रकारके प्राणी उनके तेजसे मोहित होकर नाचने लगे

Sinabi ni Vaiśaṃpāyana: “O bayani, nang siya’y magsimulang sumayaw, ang dalawang uri ng nilalang—yaong nakapirmi at yaong gumagalaw—ay nalito at nabighani sa kanyang tejas, at nahila ring sumayaw.” Ipinahihiwatig ng talata na ang nakalalamang na kapangyarihan (tejas) ay kayang umakit sa daigdig, pansamantalang isantabi ang karaniwang pagpipigil, at pati ang kaayusan ng kalikasan ay tumutugon.

Verse 443

तपस्विनो धर्मपथे स्थितस्य द्विजसत्तम । “धर्मज्ञ ब्राह्मण! आप किसलिये नृत्य कर रहे हैं? मुने! आपके लिये अधिक हर्षका कौन-सा कारण उपस्थित हो गया है? द्विजश्रेष्ठू आप तो तपस्वी हैं

Sinabi ni Vaiśaṃpāyana: “O pinakamainam sa mga ‘dalawang-beses na isinilang,’ ikaw ay isang asceta na nakatindig sa landas ng dharma. O brāhmaṇa na nakaaalam ng dharma—bakit ka sumasayaw? O muni, anong pambihirang dahilan ng tuwa ang sumapit sa iyo? O pinakadakila sa mga brāhmaṇa, ikaw ay mapagtiis at laging matatag sa katuwiran; bakit ngayon ay tila nalalasing ka sa galak?”

Verse 452

य॑ं दृष्टवा सम्प्रनृत्तो वै हर्षण महता विभो । ऋषिने कहा--ब्रह्मन! क्या आप नहीं देखते कि मेरे हाथसे शाकका रस चू रहा है। प्रभो! उसीको देखकर मैं महान्‌ हर्षसे नाचने लगा हूँ

Sinabi ni Vaiśaṃpāyana: “O makapangyarihan, nang makita niya iyon, tunay ngang nagsimula siyang sumayaw, nilamon ng matinding galak.” Ipinahihiwatig ng linyang ito ang biglaang pag-alon ng tuwa sa pagkakita ng isang palatandaang inakalang mapalad o makahulugan, at kung paanong ang pagdama ay nakapagpapaliyab ng malalakas na tugong damdamin at asal kahit sa gitna ng tensiyon ng epiko.

Verse 533

त्वत्प्रसादात्‌ सुरा: सर्वे मोदन्‍्तीहाकुतो भया: । “अनघ! ब्रह्मा आदि देवता आप वरदायक प्रभुकी ही उपासना करते हैं। आप सर्वस्वरूप हैं। देवताओंके कर्ता और कारयिता भी आप ही हैं। आपके प्रसादसे ही सम्पूर्ण देवता यहाँ निर्भय हो आनन्दका अनुभव करते हैं

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Sa iyong biyaya, nagagalak dito ang lahat ng mga diyos—paano pa magkakaroon ng takot? O walang bahid-kasalanan, maging si Brahmā at ang mga sinaunang diyos ay sumasamba sa iyo lamang bilang Panginoong nagbibigay ng mga biyaya. Ikaw ang anyo ng lahat ng umiiral; ikaw ang lumilikha at ikaw rin ang nagpapakilos sa mga diyos. Sa iyong pabor, ang buong kapulungan ng mga diyos, napalaya sa pangamba, ay nakadarama ng kagalakan.”