Prakarana 13
धर्म-विजय की सीढ़ी: अहंकार-रावण का क्षय और भक्ति-आधारित राज्यधर्म की प्रतिष्ठा। इस सोपान में 'जय' केवल युद्ध-फल नहीं, अपितु तीर्थ-दर्शन, ऋषि-संतोष, दान, स्नान, प्रनाम—इनसे शुद्ध हुई चेतना का 'घर-लौटना' है। लंका-विजय के बाद राम का यह आकाश-मार्ग 'अंतर्मार्ग' भी है: दंडक → चित्रकूट → यमुना → गंगा → प्रयाग → बेनी (काशी) → अवध; यानी वैराग्य से लोक-कल्याण और मर्यादा तक।
รสหลักของลังกากาณฑ์คือวีรรส แต่วีรรสของตุลสีไม่ได้ขับเคลื่อนด้วยความโกรธ หากเป็นความกล้าหาญตามธรรมที่ผสานด้วยความเมตตา หลังการสังหารราวณะ น้ำเสียงของเรื่องราวหันสู่ศานติรสและภักติรสทันที การที่รามทอดพระเนตรทันฑกะ จิตรกูฏ ยมุนา คงคา ปรยาค เพนี และอวธ หมายถึงการเดินทางภายนอกพร้อมกับการชำระจิตใจภายในทีละน้อย ในช่วงหลังสงคราม ได้แก่ พรจากฤษี การบริจาคแด่พราหมณ์ การอาบน้ำที่ตรีเวนี เป็นการบรรจบกันของหน้าที่กษัตริย์และหน้าที่ภักติ ตุลสีทำให้สคุณลีลาเป็นเครื่องชี้นำสู่นิรฺคุณตัตว์ พระองค์เดียวกันคือชคทีศทรงทรงให้เกิดการนมัสการสถานที่จาริก ดังนั้นความรุ่งโรจน์ของสถานที่จาริกจึงขึ้นอยู่กับพระเจ้า ฉะนั้นโครงสร้างของลังกากาณฑ์เคลื่อนจากชัยชนะสู่ความถ่อมตน และที่นี่ความสูงส่งของโสปานจึงปรากฏชัด
Verses
เจาปาอี 120.1-5
तुरत बिमान तहाँ चलि आवा।दंडक बन जहँ परम सुहावा।।
कुंभजादि मुनिनायक नाना।गए रामु सब कें अस्थाना।।
सकल रिषिन्ह सन पाइ असीसा।चित्रकूट आए जगदीसा।।
तहँ करि मुनिन्ह केर संतोषा।चला बिमानु तहाँ ते चोखा।।
बहुरि राम जानकिहि देखाई।जमुना कलि मल हरनि सुहाई।।
पुनि देखी सुरसरी पुनीता।राम कहा प्रनाम करु सीता।।
तीरथपति पुनि देखु प्रयागा।निरखत जन्म कोटि अघ भागा।।
देखु परम पावनि पुनि बेनी।हरनि सोक हरि लोक निसेनी।।
पुनि देखु अवधपुरी अति पावनि।त्रिबिध ताप भव रोग नसावनि।।
turata bimāna tahā̃ cali āvā |daṇḍaka bana jahā̃ parama suhāvā ||
kuṁbhajādi muni-nāyaka nānā |gae rāmu saba keṁ asthānā ||
sakala ṛṣinhi sana pāi asīsā |citrakūṭa āe jagadīsā ||
tahā̃ kari munin̄hi kera santoṣā |calā bimānu tahā̃ te cōkhā ||
bahuri rāma jānakihi dekhāī |jamunā kali mala harani suhāī ||
puni dekhī surasarī punītā |rāma kahā pranāma karu sītā ||
tīrathapati puni dekhu prayāgā |nirakhata janma koṭi agha bhāgā ||
dekhu parama pāvani puni benī |harani soka hari loka nisēnī ||
puni dekhu avadhapurī ati pāvani |tribidha tāpa bhava roga nasāvani ||
ในทันใดรถบินก็บินไปยังที่นั้น คือป่าทันฑะกะอันงดงามยิ่ง พระรามเสด็จไปยังอาศรมหลายแห่งของพระอคัสตยะและฤาษีผู้เป็นหัวหน้าอื่นๆ เมื่อทรงรับพรจากพวกฤาษีทั้งปวงแล้ว องค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งโลกก็เสด็จมายังจิตรกูฏ ณ ที่นั่น เมื่อทรงทำให้ใจของพวกฤาษีชื่นบานแล้ว รถอันงดงามก็ออกเดินทางต่อไป อีกครั้งพระรามทรงแสดงแม่น้ำยมุนาอันงดงามแก่นางชานกี ซึ่งชำระล้างมลทินแห่งกาลยุค แล้วพระองค์ทรงแสดงแม่น้ำคงคาอันบริสุทธิ์ พระรามตรัสว่า นางสีดาจงถวายบังคม จงทอดพระเนตรพระยาคะองค์เจ้าแห่งสถานที่จาริก ด้วยการเห็นเพียงครั้งเดียว บาปแห่งการเกิดนับล้านชาติก็พลัดหายไป จงทอดพระเนตรตรีเวนีอันบริสุทธิ์ยิ่ง ผู้ขจัดความทุกข์และเป็นบันไดสู่ภพของพระหริ และบัดนี้จงทอดพระเนตรอโยธยาอันศักดิ์สิทธิ์ยิ่ง ผู้ทำลายความทุกข์ทรมานสามประการและโรคแห่งโลก
โทหา 120(क)-(ख)
सीता सहित अवध कहुँ कीन्ह कृपाल प्रनाम।सजल नयन तन पुलकित पुनि पुनि हरषित राम।।120(क)।।
पुनि प्रभु आइ त्रिबेनीं हरषित मज्जनु कीन्ह।कपिन्ह सहित बिप्रन्ह कहुँ दान बिबिध बिधि दीन्ह।।120(ख)।।
sītā sahita avadha kahũ kīnha kṛpāla pranāma |sajala nayana tana pulakita puni-puni haraṣita rāma ||120(ka)||
puni prabhu āi tribenī̃ haraṣita majjanu kīnha |kapin̄hi sahita bipran̄ha kahũ dāna bibidhi bidhi dīnha ||120(kha)||
ด้วยนางสีดาอยู่เคียงข้าง องค์ผู้ทรงความเมตตาทรงน้อมถวายบังคมต่ออโยธยา พระเนตรของพระองค์เปี่ยมด้วยน้ำพระเนตร พระวรกายทรงพระทัยระรื่น และพระรามทรงปลาบปลื้มซ้ำแล้วซ้ำเล่า แล้วพระผู้เป็นเจ้าเสด็จมายังตรีเวนีและทรงชื่นบาน ทรงสรงน้ำที่นั่น ด้วยพวกลิงอยู่เคียงข้าง พระองค์ทรงประทานของขวัญแก่พวกพราหมณ์ในหลายรูปแบบ
เจาปาอี 121.1-6
प्रभु हनुमंतहि कहा बुझाई।धरि बटु रूप अवधपुर जाई।।
भरतहि कुसल हमारि सुनाएहु।समाचार लै तुम्ह चलि आएहु।।
तुरत पवनसुत गवनत भयऊ।तब प्रभु भरद्वाज पहिं गयऊ।।
नाना बिधि मुनि पूजा कीन्ही।अस्तुति करि पुनि आसिष दीन्ही।।
मुनि पद बंदि जुगल कर जोरी।चढ़ि बिमान प्रभु चले बहोरी।।
इहाँ निषाद सुना प्रभु आए।नाव नाव कहँ लोग बोलाए।।
सुरसरि नाघि जान तब आयो।उतरेउ तट प्रभु आयसु पायो।।
तब सीताँ पूजी सुरसरी।बहु प्रकार पुनि चरनन्हि परी।।
दीन्हि असीस हरषि मन गंगा।सुंदरि तव अहिवात अभंगा।।
सुनत गुहा धायउ प्रेमाकुल।आयउ निकट परम सुख संकुल।।
प्रभुहि सहित बिलोकि बैदेही।परेउ अवनि तन सुधि नहिं तेही।।
प्रीति परम बिलोकि रघुराई।हरषि उठाइ लियो उर लाई।।
prabhu hanumantahi kahā bujhāī |dhari baṭu rūpa avadhapura jāī ||
bharatahi kusala hamāri sunāehu |samācāra lai tumha cali āehu ||
turata pavanasuta gavanata bhayaū |taba prabhu bharadvāja pahiṁ gayaū ||
nānā bidhi muni pūjā kīnhī |astuti kari puni āsiṣa dīnhī ||
muni pada bandi jugala kara jorī |caṛhi bimāna prabhu cale bahorī ||
ihāṁ niṣāda sunā prabhu āe |nāva nāva kahaṁ loga bolāe ||
surasari nāghi jāna taba āyo |utareu taṭa prabhu āyasu pāyo ||
taba sītāṁ pūjī surasarī |bahu prakāra puni carananhi parī ||
dīnhi asīsa haraṣi mana gaṅgā |sundari tava ahivāta abhaṅgā ||
sunata guhā dhāyau premākula |āyau nikaṭa parama sukha saṅkula ||
prabhuhi sahita biloki baidehī |pareu avani tana sudhi nahiṁ tehī ||
prīti parama biloki raghurāī |haraṣi uṭhāi liyo ura lāī ||
องค์พระเจ้าทรงตรัสสั่งหนุมานว่า จงจำรูปพรหมจารีหนุ่มแล้วเสด็จไปยังกรุงอยุธยา จงบอกภรตว่าพวกเราสบายดี แล้วรับข่าวของท่านกลับมาด้วยตนเอง บุตรแห่งลมเดินทางทันที แล้วองค์พระเจ้าเสด็จไปหาภรทวาช ฤาษีทรงบูชาด้วยวิธีต่างๆ สรรเสริญแล้วประทานพร องค์พระเจ้าทรงร่วมมือไหว้เท้าฤาษี แล้วขึ้นพาหนะเสด็จต่อไป ที่นั่นนิษาทได้ยินว่าองค์พระเจ้าเสด็จมา จึงร้องว่า เรือ เรือ เรียกคนของตน พาหนะข้ามแม่น้ำแห่งทวยเทพแล้วเสด็จมาถึง ตามพระบัญชาเสด็จลงที่ริมฝั่ง แล้วนางสีดาบูชาแม่น้ำแห่งทวยเทพด้วยวิธีต่างๆ และซบแทบเท้าครั้งแล้วครั้งเล่า พระคงคาประทานพรด้วยใจยินดีว่า ผู้งามเอ๋ย ขอความสุขในชีวิตสมรสของเจ้าจงมั่นคงไม่ขาดสาย คุหะได้ยินข่าวแล้ววิ่งมาด้วยความรักอุทัก มาใกล้เต็มไปด้วยความปีติสูงสุด เห็นนางไวเทหีกับองค์พระเจ้าแล้ว ท่านล้มลงแผ่นดิน ไม่รู้สึกถึงกาย องค์พระรามแห่งราคุรุเห็นความรักอันยิ่งใหญ่ ทรงยินดีชูท่านขึ้นกอดแนบพระอุระ
ฉันท์ 121.1-2
लियो हृदयँ लाइ कृपा निधान सुजान रायँ रमापती।बैठारि परम समीप बूझी कुसल सो कर बीनती।।
अब कुसल पद पंकज बिलोकि बिरंचि संकर सेब्य जे।सुख धाम पूरनकाम राम नमामि राम नमामि ते।।1।।
सब भाँति अधम निषाद सो हरि भरत ज्यों उर लाइयो।मतिमंद तुलसीदास सो प्रभु मोह बस बिसराइयो।।
यह रावनारि चरित्र पावन राम पद रतिप्रद सदा।कामादिहर बिग्यानकर सुर सिद्ध मुनि गावहिं मुदा।।2।।
liyo hṛdayaṁ lāi kṛpā nidhāna sujāna rāyaṁ ramāpatī |baiṭhāri parama samīpa būjhī kusala so kara bīnatī ||
aba kusala pada paṅkaja biloki birañci saṅkara sebya je |sukha dhāma pūranakāma rāma namāmi rāma namāmi te ||1||
saba bhāṁti adhama niṣāda so hari bharata jyoṁ ura lāiyo |matimanda tulasīdāsa so prabhu moha basa bisarāiyo ||
yaha rāvanāri caritra pāvana rāma pada ratiprada sadā |kāmādihara bigyānakara sura siddha muni gāvahiṁ mudā ||2||
พระราม องค์พระผู้เป็นนายของพระลักษมี ผู้ทรงปัญญา คลังแห่งความกรุณา ทรงกอดรัดเขาไว้กับพระหฤทัย ทรงให้เขานั่นอยู่ใกล้ชิดเคียงข้างและตรัสถามถึงความเป็นอยู่ และคุหะรับสั่งแล้วทูลคำขอ บัดนี้ข้าพระองค์สวัสดีแล้ว เพราะได้ทอดพระเนตรเห็นบัวบาทอันพระพรหมและพระศิวะทรงสักการะ โอ้พระราม แดนแห่งความสุข ผู้ทรงบำเร็จความปรารถนาทุกประการ ข้าพระองค์นมัสการพระองค์ ข้าพระองค์นมัสการพระองค์ แม้นิษาทจะต่ำต้อยทุกประการ พระหริทรงกอดรัดเขาไว้กับพระหฤทัยดังพระภรต ตุลสีทาสผู้โง่เขลา หลงใหลลืมพระผู้เป็นเจ้าเช่นนี้เสีย จริตาธิบายอันศักดิ์สิทธิ์แห่งพระราม ผู้ปราบราวณะนี้ ยังประทานภัทรติต่อพระบาทพระรามเสมอ ทำลายกามและกิเลสอื่นๆ และบังเกิดปัญญาแท้ และเทพ สิทธิ์ และมุนีทั้งหลายร้องสรรเสริญด้วยความยินดี
โทหา 121(क)-(ख)
समर बिजय रघुबीर के चरित जे सुनहिं सुजान।बिजय बिबेक बिभूति नित तिन्हहि देहिं भगवान।।121(क)।।
यह कलिकाल मलायतन मन करि देखु बिचार।श्रीरघुनाथ नाम तजि नाहिन आन अधार।।121(ख)।।
samara bijaya raghubīra ke carita je sunahiṁ sujāna |bijaya bibeka bibhūti nita tinhahi dehiṁ bhagavāna ||121(ka)||
yaha kalikāla malāyatana mana kari dekhu bicāra |śrīraghunātha nāma taji nāhina āna adhāra ||121(kha)||
ผู้มีปัญญาที่ฟังเรื่องราวแห่งองค์แห่งราคูและชัยชนะในสงครามของพระองค์ พระเจ้าผู้เป็นใหญ่ประทานชัยชนะ ปัญญาเฉลียวฉลาด และความรุ่งโรจน์แก่พวกเขาตลอดกาล ยุคกลิที่นี้เป็นที่อยู่แห่งความมอมแมม จงพินิจพิจารณาในใจแล้วพิจารณาดู นอกจากพระนามขององค์ผู้ทรงสรรเสริญแห่งราคูแล้ว ไม่มีที่พึ่งอื่นใด
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता: युद्धोत्तर यह तीर्थ-दर्शन/प्रणाम-खंड पढ़ने से 'कलि-मल' का क्षय, तीर्थ-स्मरण-फल, और गृहस्थ-धर्म में रहते हुए भी मन की शांति प्राप्त होती है; विशेषतः त्रिवेणी-स्नान, दान, और अवध-प्रणाम की भाव-प्रतिष्ठा से भव-रोग-शमन का पुण्य माना जाता है।
सामान्य जप-परंपरा में 'श्रीराम जय राम जय जय राम' या 'राम राम' नाम-संपुट लगाया जाता है; तीर्थ-प्रणाम प्रसंग में कुछ पाठ-परंपराएँ 'सीता राम' नाम-संपुट भी करती हैं (स्थानीय रीति अनुसार)।
Ask anything about Prakarana 13 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
