Prakarana 10
यह सोपान ‘अहंकार-वध’ और ‘माया-भेदन’ का द्वार है। साधक के भीतर का रावण (दशमुख—दश इंद्रियाँ/दश दिशाओं में फैला अहं) प्रभु-शरणागति के तेज से कटता है, पर बार-बार बढ़ता भी है—जब तक हृदय में राम-ध्यान स्थिर न हो। लंका-काण्ड का आध्यात्मिक प्रयोजन बाह्य युद्ध नहीं, अंतःकरण-रण है: क्रोध, मद, छल, और मायिक-बहुरूपता का नाश; तथा ‘राम-कृपा’ को निर्णायक कारण मानकर निर्भयता, धैर्य, और दास्य-भक्ति का परिपाक।
รสหลักของลังกากาณฑ์ตั้งอยู่บนรสวีระ แต่กระแสภายในหันไปสู่รสกรุณาและรสศานติ ในส่วนนี้ (โทหา 90, 99) คำขู่อันน่าเกรงขามของราวณะ คำตอบด้วยรอยยิ้มของพระราม และการละเล่นของมายาในรูปลักษณ์นานัปการ ล้วนทำให้บทละครสงครามเข้มข้นยิ่งขึ้น ตุลสีทาสไม่ให้ความกล้าหาญเป็นเพียงทักษะการรบ แต่ทรงให้เป็นรัศมีแห่งธรรม ซึ่งพระคุณของพระเจ้ายกขึ้นรถศึกไปข้างหน้า และมายาถูกตัดขาดในพริบตา เหมือนความมืดแตกสลายเมื่อดวงอาทิตย์ขึ้น การที่เศียรและแขนของราวณะงอกขึ้นใหม่ซ้ำแล้วซ้ำเล่าเป็นสัญลักษณ์ทางจิตวิญญาณ: การยึดมั่นในอารมณ์ทางประสาทสัมผัสทำให้ตัณหาเกิดใหม่ไม่สิ้นสุด ด้วยบทสนทนาระหว่างนางสีดากับนางตริชฎา เสียงโห่ร้องของสงครามภายนอกกลายเป็นการเคลื่อนไหวภายในของความกลัวและศรัทธา บทสรุปคือการสิ้นพระชนม์ของราวณะไม่ได้ถูกกำหนดโดยอาวุธเพียงอย่างเดียว แต่โดยลูกศรอันไม่พลาดของการทำสมาธิต่อพระราม
Verses
เจาปาอี 90.1-5
अस कहि रथ रघुनाथ चलावा।बिप्र चरन पंकज सिरु नावा।।
तब लंकेस क्रोध उर छावा।गर्जत तर्जत सन्मुख धावा।।
जीतेहु जे भट संजुग माहीं।सुनु तापस मैं तिन्ह सम नाहीं।।
रावन नाम जगत जस जाना।लोकप जाकें बंदीखाना।।
खर दूषन बिराध तुम्ह मारा।बधेहु ब्याध इव बालि बिचारा।।
निसिचर निकर सुभट संघारेहु।कुंभकरन घननादहि मारेहु।।
आजु बयरु सबु लेउँ निबाही।जौं रन भूप भाजि नहिं जाहीं।।
आजु करउँ खलु काल हवाले।परेहु कठिन रावन के पाले।।
सुनि दुर्बचन कालबस जाना।बिहँसि बचन कह कृपानिधाना।।
सत्य सत्य सब तव प्रभुताई।जल्पसि जनि देखाउ मनुसाई।।
asa kahi ratha raghunātha calāvā |bipra carana paṅkaja siru nāvā ||
taba laṅkesa krodha ura chāvā |garjata tarjata sanmukha dhāvā ||
jītehu je bhaṭa sañjuga māhīṁ |sunu tāpasa maiṁ tinha sama nāhīṁ ||
rāvana nāma jagata jasa jānā |lokapa jākeṁ bandīkhānā ||
khara dūṣana birādha tumha mārā |badhehu byādha iva bāli bicārā ||
nisicara nikara subhaṭa saṅghārehu |kumbhakarana ghananādahi mārehu ||
āju bayaru sabu leũ nibāhī |jauṁ rana bhūpa bhāji nahiṁ jāhīṁ ||
āju karaũ khalu kāla havāle |parehu kaṭhina rāvana ke pāle ||
suni durbacana kālabasa jānā |bihãsi bacana kaha kṛpānidhānā ||
satya satya saba tava prabhutāī |jalpasi jani dekhāu manusāī ||
กล่าวดังนี้แล้ว รคุนาถทรงขับราชรถออกไป หลังจากทรงก้มพระเศียรยังดอกบัวแห่งบาทพระพราหมณ์ ครั้นแล้วความโกรธเกรี้ยวกริ่วเต็มใจของเจ้าแห่งลงกา ทรงคำรามและข่มขู่ ทะยานเข้าปะทะหน้า จงฟัง โยคีเอ๋ย บรรดานักรบที่ท่านพิชิตในสงครามนั้น เราไม่เสมอเหมือนพวกเขา นามราวณะและชื่อเสียงของท่านรู้จักกันทั่วโลก ผู้ซึ่งเจ้าแห่งโลกทั้งหลายถูกจองจำอยู่ในคุกของท่าน ท่านสังหารขร ทูษณ และวิราธ และท่านฆ่าพาลีผู้น่าสงสารดุจนายพรานฆ่าเหยื่อ ท่านทำลายกองทัพรากษสและนักรบผู้กล้าหาญ และท่านสังหารกุมภกรรณและเมฆนาท วันนี้เราจะชำระความอาฆาตทุกประการ นอกจากท่าน มหาราชา จะหลบหนีจากสมรภูมิ วันนี้ ไอ้โจร เราจะมอบท่านแด่ยมทูต ท่านตกอยู่ในเงื้อมมืออันแข็งแกร่งของราวณะแล้ว ทรงได้ยินวาจาหยาบคาย และทรงทราบว่าเขาอยู่ในอำนาจแห่งมฤตยู องค์อวตาร คลังแห่งความเมตตา ทรงยิ้มและตรัสว่า จริง จริง ความยิ่งใหญ่ทั้งหมดของท่านเป็นจริง แต่อย่าอวดอ้าง และอย่าแสดงความเป็นชายชาติทหารเลย
ฉันท์ 90
जनि जल्पना करि सुजसु नासहि नीति सुनहि करहि छमा।संसार महँ पूरुष त्रिबिध पाटल रसाल पनस समा।।
एक सुमनप्रद एक सुमन फल एक फलइ केवल लागहीं।एक कहहिं कहहिं करहिं अपर एक करहिं कहत न बागहीं।।
jani jalpanā kari sujasu nāsahi nīti sunahi karahi chamā |saṁsāra mahã pūruṣa tribidha pāṭala rasāla panasa samā ||
eka sumanaprada eka sumana phala eka phalai kevala lāgahīṁ |eka kahahiṁ kahahiṁ karahiṁ apara eka karahiṁ kahata na bāgahīṁ ||
อย่าพูดจ้อไปทำลายชื่อเสียงอันดีงามของท่าน จงฟังคำตักเวลาแล้วให้อภัยแก่ข้า ในโลกนี้มีบุรุษสามประเภท เปรียบดังต้นปาตาล ต้นมะม่วง และต้นขนุน ต้นหนึ่งให้ดอกเพียงอย่างเดียว ต้นหนึ่งให้ทั้งดอกและผล ต้นหนึ่งให้ผลเพียงอย่างเดียว ฉันใดในหมู่บุรุษก็ฉันนั้น คนหนึ่งพูดเพียงอย่างเดียว อีกคนหนึ่งพูดและทำ อีกคนหนึ่งทำแต่ไม่พูดแม้สักคำ
โทหา 90
राम बचन सुनि बिहँसा मोहि सिखावत ग्यान।बयरु करत नहिं तब डरे अब लागे प्रिय प्रान।।90।।
rāma bacana suni bihãsā mohi sikhāvata gyāna |bayaru karata nahiṁ taba ḍare aba lāge priya prāna ||90||
ได้ยินถ้อยพระดำรัสของพระรามแล้ว ท้าวราวณะหัวเราะแล้วตรัสว่า ท่านกำลังสั่งสอนปัญญาแก่ข้า! ครั้งเมื่อท่านก่อศัตรูกับข้า ท่านมิได้หวาดเกรง บัดนี้ชีวิตของท่านจึงกลายเป็นที่รักยิ่งของท่าน
เจาปาอี 91.1-4
कहि दुर्बचन क्रुद्ध दसकंधर।कुलिस समान लाग छाँड़ै सर।।
नानाकार सिलीमुख धाए।दिसि अरु बिदिस गगन महि छाए।।
पावक सर छाँड़ेउ रघुबीरा।छन महुँ जरे निसाचर तीरा।।
छाड़िसि तीब्र सक्ति खिसिआई।बान संग प्रभु फेरि चलाई।।
कोटिक चक्र त्रिसूल पबारै।बिनु प्रयास प्रभु काटि निवारै।।
निफल होहिं रावन सर कैसें।खल के सकल मनोरथ जैसें।।
तब सत बान सारथी मारेसि।परेउ भूमि जय राम पुकारेसि।।
राम कृपा करि सूत उठावा।तब प्रभु परम क्रोध कहुँ पावा।।
kahi durbacana kruddha dasakandhara |kulisa samāna lāga chā̃ṛai sara ||
nānākāra silīmukha dhāe |disi aru bidisa gagana mahi chāe ||
pāvaka sara chā̃ṛeu raghubīrā |chana mahũ jare nisācara tīrā ||
chāṛisi tībra sakti khisiāī |bāna saṅga prabhu pheri calāī ||
koṭika cakra trisūla pabārai |binu prayāsa prabhu kāṭi nivārai ||
niphala hohiṁ rāvana sara kaiseṁ |khala ke sakala manoratha jaiseṁ ||
taba sata bāna sārathī māresi |pareu bhūmi jaya rāma pukāresi ||
rāma kṛpā kari sūta uṭhāvā |taba prabhu parama krodha kahũ pāvā ||
ทศกัณฐ์ผู้เกรี้ยวกราดกล่าววาจาหยาบคาย แล้วปล่อยลูกศรที่พุ่งเข้าใส่ดั่งสายฟ้าฟาด ลูกศรรูปทรงนานัปการพุ่งทะยานออกไป ปกคลุมทิศทั้งปวง ทั้งท้องฟ้าและแผ่นดิน วีรบุรุษแห่งราชวงศ์รฆุปล่อยศรเพลิงออกไป ในพริบตาเดียวศรของอสูรก็ถูกเผาผลาญสิ้น ทศกัณฐ์ผู้กระดากอายขว้างหอกอันดุร้าย พระองค์เปลี่ยนทิศทางด้วยศรแล้วส่งกลับเข้าใส่ ขว้างจักรและตรีศูลนับล้าน แต่องค์พระผู้เป็นเจ้าตัดทำลายได้โดยไม่ต้องอุตสาหะ ศรของทศกัณฐ์กลับไร้ผลเช่นไร ก็ดั่งความปรารถนาทั้งปวงของคนชั่วร้าย แล้วจึงยิงสารถีด้วยศรร้อยดอก สารถีล้มลงสู่พื้นดินร้องว่า "ชัยโฮ พระราม!" พระรามทรงพระกรุณาชุบสารถีขึ้น แล้วองค์พระผู้เป็นเจ้าก็ทรงพระพิโรธยิ่งนัก
ฉันท์ 91
भए क्रुद्ध जुद्ध बिरुद्ध रघुपति त्रोन सायक कसमसे।कोदंड धुनि अति चंड सुनि मनुजाद सब मारुत ग्रसे।।
मँदोदरी उर कंप कंपति कमठ भू भूधर त्रसे।चिक्करहिं दिग्गज दसन गहि महि देखि कौतुक सुर हँसे।।
bhae kruddha juddha biruddha raghupati trona sāyaka kasamase |kodaṇḍa dhuni ati caṇḍa suni manujāda saba māruta grase ||
mãdodarī ura kampa kampati kamaṭha bhū bhūdhara trase |cikkarahiṁ diggaja dasana gahi mahi dekhi kautuka sura hãse ||
พระรามทรงพิโรธในสงครามต่อศัตรู และลูกธนูในซองธนูสั่นไหวไม่สงบ เมื่อได้ยินเสียงคันธนูโกทัณฑะกึกก้องอย่างดุร้าย อสูรกินคนทั้งปวงก็หวาดกลัวราวกับถูกลมกลืนกิน หัวใจของมัณโฑธรีสั่นสะเทือน เต่า แผ่นดิน และภูเขาสั่นเทิ้มด้วยความหวาดกลัว ช้างทิพทิศทั้งแปดส่งเสียงร้องและเสียงงามุดในแผ่นดิน เทวดาเห็นเหตุการณ์นั้นก็หัวเราะ
โทหา 91
तानेउ चाप श्रवन लगि छाँड़े बिसिख कराल।राम मारगन गन चले लहलहात जनु ब्याल।।91।।
tāneu cāpa śravana lagi chā̃ṛe bisikha karāla |rāma māragana gana cale lahalahāta janu byāla ||91||
พระองค์ทรงดึงสายธนูจนถึงพระกรรณและทรงยิงลูกศรอันน่าสะพรึงกลัวและร้ายแรง ลูกศรของพระรามพุ่งออกเป็นกองทัพ บิดเบี้ยวราวกับงูพิษ
เจาปาอี 92.1-7
चले बान सपच्छ जनु उरगा।प्रथमहिं हतेउ सारथी तुरगा।।
रथ बिभंजि हति केतु पताका।गर्जा अति अंतर बल थाका।।
तुरत आन रथ चढ़ि खिसिआना।अस्त्र सस्त्र छाँड़ेसि बिधि नाना।।
बिफल होहिं सब उद्यम ताके।जिमि परद्रोह निरत मनसा के।।
तब रावन दस सूल चलावा।बाजि चारि महि मारि गिरावा।।
तुरग उठाइ कोपि रघुनायक।खैंचि सरासन छाँड़े सायक।।
रावन सिर सरोज बनचारी।चलि रघुबीर सिलीमुख धारी।।
दस दस बान भाल दस मारे।निसरि गए चले रुधिर पनारे।।
स्रवत रुधिर धायउ बलवाना।प्रभु पुनि कृत धनु सर संधाना।।
तीस तीर रघुबीर पबारे।भुजन्हि समेत सीस महि पारे।।
काटतहीं पुनि भए नबीने।राम बहोरि भुजा सिर छीने।।
प्रभु बहु बार बाहु सिर हए।कटत झटिति पुनि नूतन भए।।
पुनि पुनि प्रभु काटत भुज सीसा।अति कौतुकी कोसलाधीसा।।
रहे छाइ नभ सिर अरु बाहू।मानहुँ अमित केतु अरु राहू।।
cale bāna sapaccha janu uragā |prathamahĩ hateu sārathī turagā ||
ratha bibhaṃji hati ketu patākā |garjā ati antara bala thākā ||
turata āna ratha caṛhi khisiānā |astra sastra chāṃṛesi bidhi nānā ||
biphala hohiṃ saba udyama tāke |jimi paradroha nirata manasā ke ||
taba rāvaṇa dasa sūla calāvā |bāji cāri mahi māri girāvā ||
turaga uṭhāi kopi raghunāyaka |khaiṃci sarāsana chāṃṛe sāyaka ||
rāvaṇa sira saroja bana-cārī |cali raghubīra silīmukha dhārī ||
dasa-dasa bāna bhāla dasa māre |nisari gae cale rudhira panāre ||
sravata rudhira dhāyu balavānā |prabhu puni kṛta dhanu sara saṃdhānā ||
tīsa tīra raghubīra pabāre |bhujanhi sameta sīsa mahi pāre ||
kāṭatahĩ puni bhae nabīne |rāma bahori bhujā sira chīne ||
prabhu bahu bāra bāhu sira hae |kaṭata jhaṭiti puni nūtana bhae ||
puni-puni prabhu kāṭata bhuja sīsā |ati kautukī kosalādhīsā ||
rahe chāi nabha sira aru bāhū |mānahuṃ amita ketu aru rāhū ||
ลูกธนูพุ่งออกไปดังงูที่มีปีก และสังหารสารถีและม้าเป็นอันดับแรก ทำลายรถศึก ตัดเสาธงและธงลง ราวณะคำรามอย่างดัง แม้กำลังภายในได้เสื่อมลงแล้ว ทรงขึ้นรถศึกอีกคันทันทีด้วยความโกรธ แล้วปล่อยอาวุธและศรนานาชนิด ความพยายามทั้งหมดของเขาเป็นผลสูญ เหมือนแผนการของจิตใจที่มุ่งร้ายต่อผู้อื่นเสมอ แล้วราวณะปล่อยหอกสิบเล่ม ตีม้าสี่ตัวตกลงสู่พื้นดิน องค์พระรามผู้เป็นเจ้าแห่งราคุวงศ์ทรงยกม้าขึ้น แล้วทรงเหนี่ยวธนูด้วยความโกรธแล้วปล่อยลูกธนู พระเศียรของราวณะเหมือนดอกบัวที่เกิดในน้ำ และลูกธนูของวีรบุรุษแห่งราคุวงศ์พุ่งไปหาเหมือนผึ้ง ทรงยิงธนูสิบดอกเข้าที่พระเศียรทั้งสิบ ธนูทะลุผ่านไป และกระแสเลือดไหลพุ่งออกมา มหาอสูรผู้แข็งแกร่งพุ่งเข้ามาเมื่อเลือดไหลอาบ และองค์พระผู้เป็นเจ้าทรงคล้องธนูบนคันธนูอีกครั้ง วีรบุรุษแห่งราคุวงศ์ทรงยิงธนูสามสิบดอก ตัดพระเศียรและพระกรรณทั้งหลายตกลงสู่พื้นดิน ทันทีที่ถูกตัดก็เกิดขึ้นใหม่ และพระรามทรงตัดพระกรรณและพระเศียรอีกครั้ง องค์พระผู้เป็นเจ้าทรงตัดพระกรรณและพระเศียรหลายครั้ง และทันทีที่ถูกตัดก็เกิดขึ้นใหม่ทันที องค์พระผู้เป็นเจ้าทรงตัดพระกรรณและพระเศียรซ้ำแล้วซ้ำเล่า เพราะองค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งโกศลทรงพอพระทัยในการละเล่นเป็นอย่างยิ่ง ท้องฟ้าเต็มไปด้วยพระเศียรและพระกรรณ ดังเกตุและราหูนับไม่ถ้วน
ฉันท์ 92
जनु राहु केतु अनेक नभ पथ स्रवत सोनित धावहीं।रघुबीर तीर प्रचंड लागहिं भूमि गिरन न पावहीं।।
एक एक सर सिर निकर छेदे नभ उड़त इमि सोहहीं।जनु कोपि दिनकर कर निकर जहँ तहँ बिधुंतुद पोहहीं।।
janu rāhu ketu aneka nabha patha sravata sonita dhāvahīṃ |raghubīra tīra pracaṇḍa lāgahĩ bhūmi girana na pāvahīṃ ||
eka-eka sara sira nikara chede nabha uṛata imi sohahīṃ |janu kopi dinakara kara nikara jahāṃ-tahāṃ bidhuntuda pohahīṃ ||
ดุจราหูและเกตุนับไม่ถ้วนวิ่งไปตามทางฟ้า กระแสโลหิตไหลริน ถูกลูกศรอันดุเดือดของพระรฆุวีระ ท่านไม่อาจล้มลงสู่พื้นดินได้ หัวที่ถูกลูกศรทะลุทะลวงบินขึ้นสู่ท้องฟ้าสว่างไสว ดุจราหูผู้กริ้วบังแสงอาทิตย์ ผู้กลืนจันทร์เคลื่อนไปทั่วทิศา
โทหา 92
जिमि जिमि प्रभु हर तासु सिर तिमि तिमि होहिं अपार।सेवत बिषय बिबर्ध जिमि नित नित नूतन मार।।92।।
jimi jimi prabhu hara tāsu sira timi timi hohiṃ apāra |sevata biṣaya bibardha jimi nita nita nūtana māra ||92||
ยิ่งองค์พระเจ้าตัดศีรษะของเขาไปเท่าใด ศีรษะก็งอกขึ้นใหม่ไม่จำกัดเท่านั้น เหมือนดังที่การหมกมุ่นในอารมณ์ทั้งหลายยิ่งเพิ่มทวีความปรารถนา และวันแล้ววันเล่าก็เกิดขึ้นใหม่มิรู้จักจบสิ้น
เจาปาอี 93.1-4
दसमुख देखि सिरन्ह कै बाढ़ी।बिसरा मरन भई रिस गाढ़ी।।
गर्जेउ मूढ़ महा अभिमानी।धायउ दसहु सरासन तानी।।
समर भूमि दसकंधर कोप्यो।बरषि बान रघुपति रथ तोप्यो।।
दंड एक रथ देखि न परेऊ।जनु निहार महुँ दिनकर दुरेऊ।।
हाहाकार सुरन्ह जब कीन्हा।तब प्रभु कोपि कारमुक लीन्हा।।
सर निवारि रिपु के सिर काटे।ते दिसि बिदिस गगन महि पाटे।।
काटे सिर नभ मारग धावहिं।जय जय धुनि करि भय उपजावहिं।।
कहँ लछिमन सुग्रीव कपीसा।कहँ रघुबीर कोसलाधीसा।।
dasamukha dekhi siranha kai bāṛhī |bisarā marana bhaī risa gāṛhī ||
garjeu mūṛha mahā abhimānī |dhāyu dasahu sarāsana tānī ||
samara bhūmi dasakaṃdhara kopyo |baraṣi bāna raghupati ratha topyo ||
daṃḍa eka ratha dekhi na pareū |janu nihāra mahuṃ dinakara dureū ||
hāhākāra suranha jaba kīnhā |taba prabhu kopi kāramuka līnhā ||
sara nivāri ripu ke sira kāṭe |te disi bidisa gagana mahi pāṭe ||
kāṭe sira nabha māraga dhāvahĩ |jaya jaya dhuni kari bhaya upajāvahĩ ||
kahã lachimana sugrīva kapīsā |kahã raghubīra kosalādhīsā ||
เมื่อทศกัณฐ์เห็นว่าศีรษะของตนเพิ่มขึ้น ก็ลืมความตายเสียสิ้น และความโกรธก็พอกพูนขึ้น คนโง่เขลาผู้มีทิฐิมานะอย่างยิ่งคำรามเสียงกึกก้อง แล้วถลันเข้าใส่พร้อมกับธนูทั้งสิบที่ขึงตึง ในสมรภูมิทศกัณฐ์พิโรธ แล้วโปรยฝนลูกศรปกคลุมรถขององค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งราควงศ์ เป็นเวลาหนึ่งทัณฑ์ที่รถนั้นมองไม่เห็น ราวกับว่าพระอาทิตย์ทรงซ่อนตัวอยู่ในหมอก เมื่อทวยเทพร้องครวญคราง องค์พระผู้เป็นเจ้าก็ทรงพิโรธแล้วทรงหยิบธนูขึ้น ทรงต้านลูกศรแล้วตัดศีรษะของศัตรู ศีรษะเหล่านั้นก็ตกกระจัดกระจายไปทั่วทิศทาง ทั้งในท้องฟ้าและบนแผ่นดิน ศีรษะที่ถูกตัดขาดวิ่งไปตามเส้นทางบนท้องฟ้า ส่งเสียงชัยชนะและก่อให้เกิดความหวาดกลัว ลักษมณ์อยู่ที่ใด สุครีพมหาบริษัทวานรอยู่ที่ใด พระรามองค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งโกศลอยู่ที่ใด
ฉันท์ 93
कहँ रामु कहि सिर निकर धाए देखि मर्कट भजि चले।संधानि धनु रघुबंसमनि हँसि सरन्हि सिर बेधे भले।सिर मालिका कर कालिका गहि बृंद बृंदन्हि बहु मिलीं।करि रुधिर सरि मज्जनु मनहुँ संग्राम बट पूजन चलीं।।
kahã rāmu kahi sira nikara dhāe dekhi markaṭa bhaji cale |saṃdhāni dhanu raghubaṃsamaṇi haṃsi saranhi sira bedhe bhale ||
sira mālikā kara kālikā gahi bṛṃda-bṛṃdanhĩ bahu milīṃ |kari rudhira sari majjanu manahuṃ saṃgrāma baṭa pūjana calīṃ ||
ร้องเรียกว่าพระรามอยู่ที่ไหน หัวที่ถูกตัดพุ่งเข้ามา ฝูงวานรเห็นแล้วหนีไป แต่เจ้าแห่งราชวงศ์รฆุทรงยิ้ม ทรงนัดลูกศรกับคันธนูและทรงยิงทะลุศีรษะเหล่านั้นอย่างแม่นยำ ทรงถือพวงมาลัยศีรษะดุจพระกาลีทรงถือ หัวเหล่านั้นรวมกันเป็นกลุ่มมากมาย ดุจจะอาบน้ำในแม่น้ำโลหิต เสมือนไปบูชาต้นไทรในสนามรบ
โทหา 93
पुनि दसकंठ क्रुद्ध होइ छाँड़ी सक्ति प्रचंड।चली बिभीषन सन्मुख मनहुँ काल कर दंड।।93।।
puni dasakaṁṭha kruddha hoi chā̃ṛī sakti pracaṁḍa |calī bibhīṣana sanmukha manahũ kāla kara daṁḍa ||93||
ครั้นแล้วทศกัณฐ์ผู้กริ้วจัดทอดหอกอันดุเดือด มันพุ่งตรงสู่ท้าววิภีษณ์ ดุจไม้เท้าแห่งยมทูต อาวุธลงโทษของความตาย
เจาปาอี 94.1-4
आवत देखि सक्ति अति घोरा।प्रनतारति भंजन पन मोरा।।
तुरत बिभीषन पाछें मेला।सन्मुख राम सहेउ सोइ सेला।।
लागि सक्ति मुरुछा कछु भई।प्रभु कृत खेल सुरन्ह बिकलई।।
देखि बिभीषन प्रभु श्रम पायो।गहि कर गदा क्रुद्ध होइ धायो।।
रे कुभाग्य सठ मंद कुबुद्धे।तैं सुर नर मुनि नाग बिरुद्धे।।
सादर सिव कहुँ सीस चढ़ाए।एक एक के कोटिन्ह पाए।।
तेहि कारन खल अब लगि बाँच्यो।अब तव कालु सीस पर नाच्यो।।
राम बिमुख सठ चहसि संपदा।अस कहि हनेसि माझ उर गदा।।
āvata dekhi sakti ati ghorā |pranatārati bhañjana pana morā ||
turata bibhīṣana pācheṁ melā |sanmukha rāma saheu soi selā ||
lāgi sakti muruchā kachu bhaī |prabhu kṛta khela suranha bikalāī ||
dekhi bibhīṣana prabhu śrama pāyo |gahi kara gadā kruddha hoi dhāyo ||
re kubhāgya saṭha manda kubuddhe |taiṁ sura nara muni nāga biruddhe ||
sādara siva kahũ sīsa caṛhāe |eka eka ke koṭinha pāe ||
tehi kārana khala aba lagi bā̃cyo |aba tava kālu sīsa para nācyo ||
rāma bimukha saṭha cahasi saṁpadā |asa kahi hanesi mājha ura gadā ||
เมื่อเห็นหอกอันน่าสะพรึงกลัวมา พระองค์ตรัสว่าการทำลายทุกข์ของผู้ลี้ภัยเป็นคำปฏิญาณของเรา พระองค์ทรงดึงท้าววิภีษณ์ไว้ข้างหลัง และทรงรับหอกนั้นด้วยพระวรกาย หอกปักเข้า พระองค์ทรงหมดสติครู่หนึ่ง นี่เป็นพระเกมของพระองค์ เทวดาทั้งหลายตกใจกลัว เมื่อเห็นพระองค์ทรงเหนื่อยล้า ท้าววิภีษณ์ทรงคว้ากระบองและพุ่งเข้าด้วยความกริ้ว โอ้ผู้อัปโชคชั่วร้าย จิตใจบิดเบือน ท่านได้ตั้งตัวเป็นปฏิปักษ์ต่อเทวดา มนุษย์ ฤาษี และนาค ท่านเคยถวายพระเศียรพระศิวะด้วยความเคารพ ด้วยเหตุนี้ท่านจึงรอดมาจนบัดนี้ บัดนี้ความตายร่ายรำบนศีรษะของท่าน โอ้คนเขลาผู้หันหลังให้พระราม ท่านปรารถนาความรุ่งเรือง กล่าวดังนั้นแล้วทรงฟาดกระบองที่กลางอกของราวณ์
ฉันท์ 94
उर माझ गदा प्रहार घोर कठोर लागत महि पर्यो।दस बदन सोनित स्रवत पुनि संभारि धायो रिस भर्यो।द्वौ भिरे अतिबल मल्लजुद्ध बिरुद्ध एकु एकहि हनै।रघुबीर बल दर्पित बिभीषनु घालि नहिं ता कहुँ गनै।।
ura mājha gadā prahāra ghora kaṭhora lāgata mahi paryo |dasa badana sonita sravata puni saṁbhāri dhāyo risa bharyo ||
dvau bhire atibala mallajuddha biruddha eku ekahi hanai |raghubīra bala darpita bibhīṣanu ghāli nahiṁ tā kahũ ganai ||
กระบองฟาดลงกลางอกอย่างรุนแรงและทรหด ล้มลงสู่พื้นดิน เลือดไหลจากปากทั้งสิบ แต่สำรวมตัวขึ้นใหม่แล้วพุ่งเข้าใส่ด้วยความโกรธจัด ทั้งสองปะทะกันในการต่อสู้ปล้ำอย่างมหากำลัง ต่างฟาดฟันกันดั่งศัตรู แต่วิภีษณะผู้ทระนงในกำลังของวีรบุรุษแห่งราชวงศ์รคุ ได้ฟันเขาลง และมิได้นับถือเขาเลย
โทหา 94
उमा बिभीषनु रावनहि सन्मुख चितव कि काउ।सो अब भिरत काल ज्यों श्रीरघुबीर प्रभाउ।।94।।
um̐ā bibhīṣanu rāvanahi sanmukha citava ki kāu |so aba bhirata kāla jyoṁ śrīraghubīra prabhāu ||94||
โอ้พระอุมา ใครเลยจะนึกฝันได้ว่าท้าววิภีษณ์จะยืนเผชิญหน้ากับราวณ์ แต่บัดนี้ท่านประลองกันดุจความตาย นี่คืออำนาจอันยิ่งใหญ่ของพระรघุวีระ
เจาปาอี 95.1-4
देखा श्रमित बिभीषनु भारी।धायउ हनूमान गिरि धारी।।
रथ तुरंग सारथी निपाता।हृदय माझ तेहि मारेसि लाता।।
ठाढ़ रहा अति कंपित गाता।गयउ बिभीषनु जहँ जनत्राता।।
पुनि रावन कपि हतेउ पचारी।चलेउ गगन कपि पूँछ पसारी।।
गहिसि पूँछ कपि सहित उड़ाना।पुनि फिरि भिरेउ प्रबल हनुमाना।।
लरत अकास जुगल सम जोधा।एकहि एकु हनत करि क्रोधा।।
सोहहिं नभ छल बल बहु करहीं।कज्जल गिरि सुमेरु जनु लरहीं।।
बुधि बल निसिचर परइ न पार्यो।तब मारुत सुत प्रभु संभार्यो।।
dekhā śramita bibhīṣanu bhārī |dhāyu hanūmāna giri dhārī ||
ratha turaṅga sārathī nipātā |hṛdaya mājha tehi māresi lātā ||
ṭhāṛha rahā ati kampita gātā |gayau bibhīṣanu jahã janatrātā ||
puni rāvana kapi hateu pacārī |caleu gagana kapi pū̃cha pasārī ||
gahisi pū̃cha kapi sahita uṛānā |puni phiri bhireu prabala hanumānā ||
larata akāsa jugala sama jodhā |ekahi eku hanata kari krodhā ||
sohahiṁ nabha chala bala bahu karahīṁ |kajjala giri sumeru janu larahīṁ ||
budhi bala nisicara parai na pāryo |taba māruta-suta prabhu saṁbhāryo ||
หนุมานเห็นวิภีษณะอ่อนล้าอย่างยิ่ง จึงถือภูเขาพุ่งเข้าไป ทำลายรถม้าและสารถีล้มลง และเตะราวณะกลางอก ราวณะยืนนิ่งอยู่แต่กายสั่นสะท้าน วิภีษณะจึงเดินไปยังที่ผู้เป็นที่พึ่งแห่งภักดี แล้วราวณะท้าทายและตีพญาวานร วานรกางหางออกและขึ้นสู่ท้องฟ้า ราวณะจับหางและถูกยกขึ้นไปพร้อมกับวานร แล้วหนุมานผู้ทรงพลังหันกลับมาปะทะอีกครั้ง นักรบสองผู้ซึ่งเสมอกันต่อสู้กลางเวหา ต่างโจมตีกันด้วยความโกรธ ทั้งสองรุ่งโรจน์ในท้องฟ้า ใช้เล่ห์เพทุบายและพละกำลังมากมาย ดังภูเขาสีดำประดุจดินสอ และเขาพระสุเมรุกำลังต่อสู้กัน อสูรนั้นย่อมเอาชนะไม่ได้ด้วยปัญญาหรือกำลัง แล้วบุตรแห่งวายุจึงระลึกถึงองค์พระเจ้า
ฉันท์ 95
संभारि श्रीरघुबीर धीर पचारि कपि रावनु हन्यो।महि परत पुनि उठि लरत देवन्ह जुगल कहुँ जय जय भन्यो।।
हनुमंत संकट देखि मर्कट भालु क्रोधातुर चले।रन मत्त रावन सकल सुभट प्रचंड भुज बल दलमले।।
sambhāri śrīraghubīra dhīra pacāri kapi rāvanu hanyo |mahi parata puni uṭhi larata devanha jugala kahũ jaya jaya bhanyo ||
hanumanta saṅkaṭa dekhi markaṭa bhālu krodhātura cale |rana matta rāvana sakala subhaṭa pracaṇḍa bhuja bala dalamale ||
รำลึกถึงวีรบุรุษผู้รุ่งโรจน์แห่งราชวงศ์ราคุ พระหนุมานผู้มั่นคงตะโกนท้าทายแล้วฟาดทศกัณฐ์ ทศกัณฐ์ล้มลงสู่พื้นดินแล้วลุกขึ้นสู้ต่อไป เทวดาทั้งหลายจึงร้องว่า "ชัยชัย" แด่ทั้งสอง เมื่อเห็นพระหนุมานตกอยู่ในอันตราย ลิงและหมีทั้งหลายพากันพุ่งเข้ามาด้วยความโกรธ แต่ทศกัณฐ์ผู้มึนเมาในสงครามได้บดขยี้นักรบผู้กล้าทั้งปวงด้วยพลังแขนที่น่าเกรงขาม
โทหา 95
तब रघुबीर पचारे धाए कीस प्रचंड।कपि बल प्रबल देखि तेहिं कीन्ह प्रगट पाषंड।।95।।
taba raghubīra pacāre dhāe kīsa pracaṇḍa |kapi bala prabala dekhi tehiṁ kīnha pragaṭa pāṣaṇḍa ||95||
ครั้นนั้น พระรามทรงกระตุ้น ฝูงวานรผู้ดุร้ายพุ่งทะยานไปข้างหน้า ทอดพระเนตรเห็นกำลังอันมหาศาลของฝูงวานร ทศกัณฐ์จึงแสดงอิทธิเวทมนตร์คาถาและอุบายออกมา
เจาปาอี 96.1-4
अंतरधान भयउ छन एका।पुनि प्रगटे खल रूप अनेका।।
रघुपति कटक भालु कपि जेते।जहँ तहँ प्रगट दसानन तेते।।
देखे कपिन्ह अमित दससीसा।जहँ तहँ भजे भालु अरु कीसा।।
भागे बानर धरहिं न धीरा।त्राहि त्राहि लछिमन रघुबीरा।।
दहँ दिसि धावहिं कोटिन्ह रावन।गर्जहिं घोर कठोर भयावन।।
डरे सकल सुर चले पराई।जय कै आस तजहु अब भाई।।
सब सुर जिते एक दसकंधर।अब बहु भए तकहु गिरि कंदर।।
रहे बिरंचि संभु मुनि ग्यानी।जिन्ह जिन्ह प्रभु महिमा कछु जानी।।
antaradhāna bhayau chana ekā |puni pragaṭe khala rūpa anekā ||
raghupati kaṭaka bhālu kapi jete |jahã tahã pragaṭa dasānana tete ||
dekhe kapinha amita dasasīsā |jahã tahã bhaje bhālu aru kīsā ||
bhāge bānara dharahiṁ na dhīrā |trāhi trāhi lachimana raghubīrā ||
dahã disi dhāvahiṁ koṭinha rāvana |garjahiṁ ghora kaṭhora bhayāvana ||
ḍare sakala sura cale parāī |jaya kai āsa tajahu aba bhāī ||
saba sura jite eka dasakandhara |aba bahu bhae takahu giri kandara ||
rahe birañci sambhu muni gyānī |jinha jinha prabhu mahimā kachu jānī ||
ทรงอันตรธานไปชั่วขณะเดียว แล้วคนชั่วก็ปรากฏอีกในรูปกายมากมาย ในกองทัพของพระราฆุปติมีหมีและลิงมากเท่าใด ทศกัณฐ์ก็ปรากฏมากเท่านั้นทั่วทุกแห่ง ลิงเห็นทศกัณฐ์นับไม่ถ้วน หมีและลิงก็หนีไปทั่วทุกแห่ง ลิงวานรวิ่งหนีไม่อาจตั้งสติได้ ร้องว่า "ช่วยข้า ช่วยข้า ลักษมณ์ ช่วยข้า ราฆุพีระ!" ทศกัณฐ์นับโกฏิวิ่งไปทั้งสิบทิศ คำรามเสียงดังก้องน่าสะพรึงกลัว ทวยเทพทั้งปวงหวาดกลัวและหนีไป กล่าวว่า "จงสละความหวังในชัยชนะเถิดพี่น้องทั้งหลาย" "ทศกัณฐ์เพียงผู้เดียวก็พิชิตเทพทั้งปวงได้ บัดนี้กลับกลายเป็นอเนกประการ จงหาถ้ำในภูเขาเถิด" มีเพียงพระพรหม พระศังกร์ และฤาษีผู้รู้แจ้งที่ยังคงอยู่ คือผู้ที่รู้จักพระมหิมาขององค์พระภูมิเจ้าบ้าง
ฉันท์ 96
जाना प्रताप ते रहे निर्भय कपिन्ह रिपु माने फुरे।चले बिचलि मर्कट भालु सकल कृपाल पाहि भयातुरे।।
हनुमंत अंगद नील नल अतिबल लरत रन बाँकुरे।मर्दहिं दसानन कोटि कोटिन्ह कपट भू भट अंकुरे।।
jānā pratāpa te rahe nirbhaya kapinha ripu māne phure |cale bicali markaṭa bhālu sakala kṛpāla pāhi bhayāture ||
hanumanta aṅgada nīla nala atibala larata rana bā̃kure |mardahiṁ dasānana koṭi koṭinha kapaṭa bhū bhaṭa aṅkure ||
ผู้ที่รู้ถึงพระบารมีแห่งองค์พระเจ้ายังคงอยู่โดยไม่เกรงกลัว แต่พวกลิงเข้าใจว่าศัตรูเป็นของจริง ลิงและหมีทั้งหมดก็แตกพ่ายหนีไป ร้องด้วยความหวาดกลัวว่า ข้าแต่ผู้เมตตา โปรดช่วยข้าพเจ้าให้รอดด้วยเถิด หนุมาน อังคท นีล และนล ผู้แข็งแกร่งและเป็นนักรบผู้กล้าหาญ ยังคงต่อสู้ในสมรภูมิ และทำลายราวณะนับโกฏิๆ ชาติ ซึ่งเป็นนักรบแห่งมายาที่ผุดขึ้นจากแผ่นดินดั่งต้นหญ้า
โทหา 96
सुर बानर देखे बिकल हँस्यो कोसलाधीस।सजि सारंग एक सर हते सकल दससीस।।96।।
sura bānara dekhe bikala hãsyo kosalādhīsa |saji sāraṅga eka sara hate sakala dasasīsa ||96||
เทพและลิงทั้งหลายจ้องมองด้วยความทุกข์ใจ พระผู้เป็นเจ้าแห่งโกสละทรงยิ้ม พระองค์ทรงนำศรมาสู่ธนูและสังหารราวณะทั้งปวง
เจาปาอี 97.1-4
प्रभु छन महुँ माया सब काटी।जिमि रबि उएँ जाहिं तम फाटी।।
रावनु एकु देखि सुर हरषे।फिरे सुमन बहु प्रभु पर बरषे।।
भुज उठाइ रघुपति कपि फेरे।फिरे एक एकन्ह तब टेरे।।
प्रभु बलु पाइ भालु कपि धाए।तरल तमकि संजुग महि आए।।
अस्तुति करत देवतन्हि देखें।भयउँ एक मैं इन्ह के लेखें।।
सठहु सदा तुम्ह मोर मरायल।अस कहि कोपि गगन पर धायल।।
हाहाकार करत सुर भागे।खलहु जाहु कहँ मोरें आगे।।
देखि बिकल सुर अंगद धायो।कूदि चरन गहि भूमि गिरायो।।
prabhu chana mahũ māyā saba kāṭī |jimi rabi uẽ jāhiṁ tama phāṭī ||
rāvanu eku dekhi sura haraṣe |phire sumana bahu prabhu para baraṣe ||
bhuja uṭhāi raghupati kapi phere |phire eka ekanha taba ṭere ||
prabhu balu pāi bhālu kapi dhāe |tarala tamaki sañjuga mahi āe ||
astuti karata devatanhi dekheṁ |bhayaũ eka maiṁ inha ke lekheṁ ||
saṭhahu sadā tumha mora marāyala |asa kahi kopi gagana para dhāyala ||
hāhākāra karata sura bhāge |khalahu jāhu kahã moreṁ āge ||
dekhi bikala sura aṅgada dhāyo |kūdi carana gahi bhūmi girāyo ||
ในชั่วขณะ พระผู้เป็นเจ้าทรงตัดมายาทั้งปวงออก เหมือนความมืดมิดที่ถูกฉีกขาดเมื่อดวงอาทิตย์ขึ้น เมื่อเห็นว่าเหลือราวณะเพียงผู้เดียว ทวยเทพทั้งหลายก็ชื่นชมยินดี แล้วหวนกลับมาโปรยดอกไม้นานาพันธุ์ลงบนพระผู้เป็นเจ้า พระเจ้าแห่งราชวงศ์ราฆุทรงยกพระกรรณและทรงหันวานรทั้งหลายกลับ แล้วพวกเขาก็รวมพลังกัน ร้องเรียกกันทีละผู้ทีละคน ได้รับพละกำลังจากพระผู้เป็นเจ้า หมีและวานรทั้งหลายก็พุ่งไปข้างหน้า ด้วยใจกระตือรือร้นและการกระโดด พวกเขาก็กลับเข้าสู่สมรภูมิอีกครั้ง เมื่อเห็นทวยเทพทั้งหลายสรรเสริญสดุดี ราวณะจึงกล่าวว่า ในการนับถือของพวกเขา เราได้ลดเหลือเพียงผู้เดียว พวกโง่เง่า เจ้าทั้งหลายย่อมเป็นเหยื่อให้เราสังหารเสมอมา กล่าวดังนี้แล้ว ทรงพิโรธและกระโดดขึ้นสู่ท้องฟ้า ทวยเทพทั้งหลายหนีไปด้วยเสียงร้องตื่นตระหนก พวกต่ำช้า เจ้าจะไปที่ใด เมื่อเราอยู่ตรงหน้าเจ้า เมื่อเห็นทวยเทพในสภาพย่ำแย่ องคัทก็พุ่งไปข้างหน้า กระโดดขึ้น คว้าเท้าของราวณะและเหวี่ยงลงสู่พื้นดิน
ฉันท์ 97
गहि भूमि पार्यो लात मार्यो बालिसुत प्रभु पहिं गयो।संभारि उठि दसकंठ घोर कठोर रव गर्जत भयो।।
करि दाप चाप चढ़ाइ दस संधानि सर बहु बरषई।किए सकल भट घायल भयाकुल देखि निज बल हरषई।।
gahi bhūmi pāryo lāta māryo bālisuta prabhu pahiṁ gayo |sambhāri uṭhi dasakaṇṭha ghora kaṭhora rava garjata bhayo ||
kari dāpa cāpa caṛhāi dasa sandhāni sara bahu baraṣaī |kie sakala bhaṭa ghāyala bhayākula dekhi nija bala haraṣaī ||
องค์ทาดา บุตรแห่งพาลี จับตัวทศกัณฐ์กดลงบนพื้นดิน เตะด้วยเท้าแล้วกลับไปยังองค์พระผู้เป็นเจ้า ทศกัณฐ์ผู้มีสิบเศียรลุกขึ้นตั้งหลักได้แล้วคำรามด้วยเสียงอันน่าสะพรึงกลัวและหยาบกร้าน ด้วยความหยิ่งยโส เขาขึงคันธนู ขึ้นศรสิบดอก แล้วโปรยฝนศรจำนวนมาก ทำให้บรรดานักรบทั้งหมดบาดเจ็บและหวาดกลัว เขายินดีในพละกำลังของตนเมื่อเห็นเช่นนั้น
โทหา 97
तब रघुपति रावन के सीस भुजा सर चाप।काटे बहुत बढ़े पुनि जिमि तीरथ कर पाप।।97।।
taba raghupati rāvana ke sīsa bhujā sara cāpa |kāṭe bahuta baṛhe puni jimi tīratha kara pāpa ||97||
ครั้งนั้นพระผู้เป็นเจ้าแห่งราชวงศ์ราฆุทรงตัดศีรษะ แขน ธนูและศรของราวณะ แต่กลับงอกขึ้นมาใหม่มากยิ่งกว่าเดิม เช่นเดียวกับบาปที่เพิ่มพูนขึ้นที่สถานที่ศักดิ์สิทธิ์
เจาปาอี 98.1-8
सिर भुज बाढ़ि देखि रिपु केरी।भालु कपिन्ह रिस भई घनेरी।।
मरत न मूढ़ कटेउ भुज सीसा।धाए कोपि भालु भट कीसा।।
बालितनय मारुति नल नीला।बानरराज दुबिद बलसीला।।
बिटप महीधर करहिं प्रहारा।सोइ गिरि तरु गहि कपिन्ह सो मारा।।
एक नखन्हि रिपु बपुष बिदारी।भअगि चलहिं एक लातन्ह मारी।।
तब नल नील सिरन्हि चढ़ि गयऊ।नखन्हि लिलार बिदारत भयऊ।।
रुधिर देखि बिषाद उर भारी।तिन्हहि धरन कहुँ भुजा पसारी।।
गहे न जाहिं करन्हि पर फिरहीं।जनु जुग मधुप कमल बन चरहीं।।
कोपि कूदि द्वौ धरेसि बहोरी।महि पटकत भजे भुजा मरोरी।।
पुनि सकोप दस धनु कर लीन्हे।सरन्हि मारि घायल कपि कीन्हे।।
हनुमदादि मुरुछित करि बंदर।पाइ प्रदोष हरष दसकंधर।।
मुरुछित देखि सकल कपि बीरा।जामवंत धायउ रनधीरा।।
संग भालु भूधर तरु धारी।मारन लगे पचारि पचारी।।
भयउ क्रुद्ध रावन बलवाना।गहि पद महि पटकइ भट नाना।।
देखि भालुपति निज दल घाता।कोपि माझ उर मारेसि लाता।।
sira bhuja bāṛhi dekhi ripu kerī |bhālu kapinha risa bhaī ghanerī ||
marata na mūṛha kaṭeu bhuja sīsā |dhāe kopi bhālu bhaṭa kīsā ||
bālitanaya māruti nala nīlā |bānararāja dubida balasīlā ||
biṭapa mahīdhara karahiṁ prahārā |soi giri taru gahi kapinha so mārā ||
eka nakhanhi ripu bapuṣa bidārī |bhaagi calahiṁ eka lātanha mārī ||
taba nala nīla siranhi caṛhi gayaū |nakhanhi lilāra bidārata bhayaū ||
rudhira dekhi biṣāda ura bhārī |tinhahi dharana kahũ bhujā pasārī ||
gahe na jāhiṁ karanhi para phirahīṁ |janu juga madhupa kamala bana carahīṁ ||
kopi kūdi dvau dharesi bahorī |mahi paṭakata bhaje bhujā marorī ||
puni sakopa dasa dhanu kara līnhe |saranhi māri ghāyala kapi kīnhe ||
hanumadādi muruchita kari bandara |pāi pradoṣa haraṣa dasakandhara ||
muruchita dekhi sakala kapi bīrā |jāmavanta dhāyau ranadhīrā ||
saṅga bhālu bhūdhara taru dhārī |mārana lage pacāri pacārī ||
bhayau kruddha rāvana balavānā |gahi pada mahi paṭakai bhaṭa nānā ||
dekhi bhālupati nija dala ghātā |kopi mājha ura māresi lātā ||
เมื่อเห็นศีรษะและแขนของศัตรูเพิ่มพูนขึ้น หมีและลิงทั้งหลายก็บังเกิดความโกรธอย่างยิ่ง พวกเขาร้องว่า ไอ้โง่นี่ตายไม่ลง แม้แขนและศีรษะถูกตัดไปแล้ว และนักรบหมีและลิงก็พุ่งเข้าใส่เขาด้วยความโกรธ องคดะบุตรพาลี หนุมานบุตรแห่งลม นละและนีละ สุครีวะกษัตริย์แห่งลิง และทวิวิทผู้มีกำลังมหาศาล ตีเขาด้วยต้นไม้และภูเขา แต่เขาก็ฉวยภูเขาและต้นไม้นั้นนั่นแหละแล้วตีลิงทั้งหลาย บางคนก็ฉีกร่างของศัตรูด้วยเล็บ บางคนก็เตะเขาแล้ววิ่งหนีไป ครั้นแล้วนละและนีละปีนขึ้นไปบนศีรษะของเขา และเริ่มฉีกหน้าผากของเขาด้วยเล็บ เมื่อเห็นเลือด เขาก็เป็นทุกข์อย่างยิ่งในใจ และเหยียดแขนออกไปจะจับพวกเขา พวกเขาจับไม่ได้ แต่วิ่งไปมาบนมือของเขา ราวกับผึ้งสองตัวกำลังท่องไปบนแปลงบัว ครั้นแล้วด้วยความโกรธเขากระโดดและจับทั้งสองได้ แต่ขณะที่เขาจะทุบพวกเขาลงบนพื้นดิน พวกเขาก็บิดแขนของเขาแล้วหลบหนีไป ครั้นแล้วด้วยความโกรธเขาหยิบธนูสิบคันในมือ และยิงลิงทั้งหลายด้วยลูกศร ทำให้พวกเขาบาดเจ็บ หลังจากทำให้หนุมานและลิงอื่นๆ สลบไป ทศกัณฐ์ก็ยินดีเมื่อถึงเวลาโพล้เพล้ เมื่อเห็นวีรชนลิงทั้งหมดสลบไป ชามพานผู้มั่นคงในสงครามก็พุ่งเข้าไปข้างหน้า พร้อมกับเขามาซึ่งหมีทั้งหลาย ถือภูเขาและต้นไม้ และเริ่มตีราวณะท้าทายเขาซ้ำแล้วซ้ำเล่า ราวณะผู้มีกำลังมหาศาลก็บังเกิดความโกรธ และจับนักรบหลายคนที่เท้า แล้วทุบพวกเขาลงบนพื้นดิน เมื่อเห็นการทำลายล้างกองทัพของตน ราชาแห่งหมีก็โกรธและเตะเขาเต็มกลางอก
ฉันท์ 98
उर लात घात प्रचंड लागत बिकल रथ ते महि परा।गहि भालु बीसहुँ कर मनहुँ कमलन्हि बसे निसि मधुकरा।।
मुरुछित बिलोकि बहोरि पद हति भालुपति प्रभु पहिं गयौ।निसि जानि स्यंदन घालि तेहि तब सूत जतनु करत भयो।।
ura lāta ghāta pracaṇḍa lāgata bikala ratha te mahi parā |gahi bhālu bīsahũ kara manahũ kamalanhi base nisi madhukarā ||
muruchita biloki bahori pada hati bhālupati prabhu pahiṁ gayau |nisi jāni syandana ghāli tehi taba sūta jatanu karata bhayo ||
เมื่อลูกเตะอันรุนแรงปะทะเข้าที่อก เขาก็ตกจากรถลงสู่พื้นดินด้วยความย่อยแย่ ยังจับหมีไว้ในมือทั้งยี่สิบข้าง ดังผึ้งที่อาศัยอยู่ในดอกบัวยามราตรี ทรงเห็นว่าเขาสลบไสล พระเจ้าหมีจึงเตะเขาด้วยเท้าอีกครั้งแล้วเสด็จไปยังองค์พระผู้เป็นเจ้า ครั้นรู้ว่าราตรีมาถึง สารถีจึงวางเขาไว้ในรถแล้วตั้งใจดูแลรักษา
โทหา 98
मुरुछा बिगत भालु कपि सब आए प्रभु पास।निसिचर सकल रावनहि घेरि रहे अति त्रास।।98।।
muruchā bigata bhālu kapi saba āe prabhu pāsa |niśicara sakala rāvanahi gheri rahe ati trāsa ||98||
เมื่อหมดสติไปแล้ว หมีและวานรทั้งหมดมาเฝ้าพระองค์ และอสูรทั้งปวงที่หวาดกลัวยิ่งนักยืนล้อมราวณ์ไว้
เจาปาอี 99.1-7
तेही निसि सीता पहिं जाई।त्रिजटा कहि सब कथा सुनाई।।
सिर भुज बाढ़ि सुनत रिपु केरी।सीता उर भइ त्रास घनेरी।।
मुख मलीन उपजी मन चिंता।त्रिजटा सन बोली तब सीता।।
होइहि कहा कहसि किन माता।केहि बिधि मरिहि बिस्व दुखदाता।।
रघुपति सर सिर कटेहुँ न मरई।बिधि बिपरीत चरित सब करई।।
मोर अभाग्य जिआवत ओही।जेहिं हौ हरि पद कमल बिछोही।।
जेहिं कृत कपट कनक मृग झूठा।अजहुँ सो दैव मोहि पर रूठा।।
जेहिं बिधि मोहि दुख दुसह सहाए।लछिमन कहुँ कटु बचन कहाए।।
रघुपति बिरह सबिष सर भारी।तकि तकि मार बार बहु मारी।।
ऐसेहुँ दुख जो राख मम प्राना।सोइ बिधि ताहि जिआव न आना।।
बहु बिधि कर बिलाप जानकी।करि करि सुरति कृपानिधान की।।
कह त्रिजटा सुनु राजकुमारी।उर सर लागत मरइ सुरारी।।
प्रभु ताते उर हतइ न तेही।एहि के हृदयँ बसति बैदेही।।
tehī nisi sītā pahiṃ jāī |trijaṭā kahi saba kathā sunāī ||
sira bhuj bāṛhi sunata ripu kerī |sītā ura bhai trāsa ghanerī ||
mukha malīna upajī mana ciṃtā |trijaṭā sana bolī taba sītā ||
hoihi kahā kahasi kina mātā |kehi bidhi marihi bisva dukhadātā ||
raghupati sara sira kaṭehuṃ na maraī |bidhi biparīta carita saba karaī ||
mora abhāgya jiāvat ohī |jehiṃ hau hari pada kamala bichohī ||
jehiṃ kṛta kapaṭa kanaka mṛga jhūṭhā |ajahuṃ so daiva mohi para rūṭhā ||
jehiṃ bidhi mohi dukha dusaha sahāe |lachimana kahuṃ kaṭu bacana kahāe ||
raghupati biraha sabiṣa sara bhārī |taki taki māra bāra bahu mārī ||
aisehuṃ dukha jo rākha mama prānā |soi bidhi tāhi jiāva na ānā ||
bahu bidhi kara bilāpa jānakī |kari kari surati kṛpānidhāna kī ||
kaha trijaṭā sunu rājakumārī |ura sara lāgata marai surārī ||
prabhu tāte ura hatai na tehī |ehi ke hṛdayaṃ basati baidehī ||
ในคืนนั้น ตริชฎาได้ไปยังสีตาและเล่าเรื่องทั้งหมดให้ฟัง เมื่อได้ยินว่าศีรษะและแขนของศัตรูงอกขึ้นใหม่ ความกลัวอย่างยิ่งได้เกิดขึ้นในใจของสีตา ใบหน้าของนางซีดเซียว ความกังวลได้บังเกิดในใจ แล้วสีตาจึงกล่าวกับตริชฎา จะเป็นอย่างไร มารดาจงบอกข้า ผู้เป็นทุกข์แก่โลกทั้งผองจะตายด้วยวิธีใด แม้เมื่อศีรษะของเขาถูกตัดด้วยลูกศรของรคุปติ ก็ไม่ตาย พรหมลิขิตที่ผันแปรได้กระทำสิ่งนี้ทั้งหมด โชคร้ายของข้าที่ทำให้เขามีชีวิตอยู่นั้น โชคร้ายเดียวกันที่ทำให้ข้าพลัดจากบัวบาทแห่งพระหริ พรหมลิขิตที่สร้างกวางทองลวงนั้น ยังโกรธข้าอยู่จนบัดนี้ พรหมลิขิตที่ทำให้ข้าต้องทนทุกข์ที่ไม่อาจทนได้ และทำให้ข้าพูดคำกระด้างกับลักษมณะ ด้วยลูกศรอาบยาพิษหนักแห่งการพลัดพรากจากรคุปติ ความรักได้ยิงข้าซ้ำแล้วซ้ำเล่า โดยเล็งเป้าทุกครั้ง พรหมลิขิตที่รักษาลมหายใจของข้าแม้ในทุกข์เช่นนี้ พรหมลิขิตนั้นแล ไม่ใช่อื่น ที่ทำให้เขามีชีวิตอยู่ ชานกีได้คร่ำครวญด้วยประการต่างๆ ระลึกถึงคลังแห่งความเมตตาซ้ำแล้วซ้ำเล่า ตริชฎากล่าวว่า จงฟัง พระธิดากษัตริย์ ศัตรูของเทพจะตายเมื่อลูกศรถูกหัวใจ เพราะเหตุนั้นพระเจ้าจึงไม่ยิงที่หัวใจของเขา เพราะในหัวใจของเขามีไวเทหีสถิตอยู่
ฉันท์ 99
एहि के हृदयँ बस जानकी जानकी उर मम बास है।मम उदर भुअन अनेक लागत बान सब कर नास है।।
सुनि बचन हरष बिषाद मन अति देखि पुनि त्रिजटाँ कहा।अब मरिहि रिपु एहि बिधि सुनहि सुंदरि तजहि संसय महा।।
ehi ke hṛdayaṃ basa jānakī jānakī ura mama bāsa hai |mama udara bhuana aneka lāgata bāna saba kara nāsa hai ||
suni bacana haraṣa biṣāda mana ati dekhi puni trijaṭāṃ kahā |aba marihi ripu ehi bidhi sunahi suṃdarī tajahi saṃsaya mahā ||
นางชานกีสถิตในหัวใจของเขา และในหัวใจของนางชานกีมีที่ประทับของข้า ภายในข้ามีโลกมากมาย เมื่อศรของข้าปะทะ ทุกสิ่งถูกทำลาย เมื่อได้ยินคำเหล่านี้ จิตใจของนางสีดาเต็มไปด้วยความยินดีและความโศกปนเป และตริชฎาได้กล่าวอีกว่า บัดนี้ศัตรูจะตาย จงฟังเช่นนั้นเจ้าผู้งาม และจงละทิ้งความสงสัยอันใหญ่หลวงของเจ้าเสีย
โทหา 99
काटत सिर होइहि बिकल छुटि जाइहि तव ध्यान।तब रावनहि हृदय महुँ मरिहहिं रामु सुजान।।99।।
kāṭata sira hoihi bikala chuṭi jāihi tava dhyāna |taba rāvanahi hṛdaya mahuṃ marihahiṃ rāmu sujāna ||99||
เมื่อศีรษะของเขาถูกตัดขาด เขาจะสับสนวุ่นวาย และการทำสมาธิต่อเจ้าจะหลุดลอยไป ขณะนั้นพระรามผู้ทรงปัญญาจะสังหารทศกัณฐ์ในหัวใจของเขานั่นเอง
Frequently Asked Questions
परम्परागत मान्यता में लंका-काण्ड के इस युद्ध-खण्ड का पाठ ‘भय-नाश’, ‘दुर्बुद्धि-क्षय’, और ‘माया-भ्रम’ के कटने में सहायक माना जाता है, विशेषतः दोहा 96 के भाव (माया-काटी) और दोहा 99 के निष्कर्ष (रावण का हृदय में राम से मरण) को ‘विवेक-जागरण’ का फल कहा जाता है।
सामान्य सत्संग-परम्परा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ नाम-जप को समपुट रूप में जोड़ा जाता है; कुछ परम्पराएँ संकट-निवारण हेतु ‘राम रक्षा’ भाव से ‘जय जय रघुवीर समर्थ’ का आवर्तन भी करती हैं (स्थानीय/संप्रदायानुसार भेद)।
Ask anything about Prakarana 10 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
