Sarga 101
भरतस्य धर्मनिश्चयः · Bharata Affirms Lineage-Dharma and Urges Rama’s Coronation
अयोध्याकाण्ड
ในสรรคนี้ ภรตะตอบถ้อยคำของพระรามด้วยการตำหนิตนเองว่า หากตนรับราชสมบัติทั้งที่พี่ชายผู้เป็นบุตรคนโตยังทรงพระชนม์อยู่ ย่อมเป็นการตกจากธรรมะ เขายกกฎมรดกอันมั่นคงของราชวงศ์อิกษวากุว่า เมื่อบุตรคนโตยังดำรงอยู่ บุตรผู้น้องย่อมไม่ควรขึ้นเป็นพระราชา ด้วยเหตุนี้ภรตะจึงวิงวอนให้พระรามเสด็จกลับไปยังอโยธยาผู้รุ่งเรืองพร้อมกับตน และทรงรับพิธีอภิเษกเพื่อความผาสุกของราชวงศ์ ภรตะอธิบายหลักธรรมแห่งการปกครองว่า บางคนเห็นพระราชาเป็นเพียงมนุษย์ แต่สำหรับเขา พระราชาย่อมเป็นดุจ “ทิพย์” เมื่อทรงประพฤติและทรงรัฐศิลป์สอดคล้องกับธรรมะและสูงเกินสามัญ แล้วบทสนทนาหันสู่ความอาลัย ภรตะเล่าว่าเมื่อเขาอยู่แคว้นเกกยะ และพระรามเสด็จเข้าป่าพร้อมสีตาและลักษมณะแล้ว พระเจ้าทศรถผู้ประกอบยัญพิธีและเป็นที่เคารพของผู้ทรงธรรม ได้เสด็จสู่สวรรค์ด้วยความโศกเศร้าอย่างท่วมท้นทันทีหลังการจากไปของพระราม ภรตะจึงเชิญพระรามให้ทรงลุกขึ้นประกอบการหลั่งน้ำอุทิศ (ตัรปณะ) แด่พระบิดา เพราะเครื่องบูชาที่บุตรอันเป็นที่รักถวาย ย่อมเป็นผลไม่เสื่อมในโลกของบรรพชน สรรคนี้ลงท้ายด้วยการเน้นว่า จิตสุดท้ายของทศรถยึดมั่นอยู่ที่พระราม—ความตายถูกพรรณนาเป็นที่สุดแห่งความโศกและความอาวรณ์
Shlokas
Verse 1
रामस्य वचनं श्रुत्वा भरतः प्रत्युवाच ह ।किं मे धर्माद्विहीनस्य राजधर्मः करिष्यति ॥१॥
ครั้นได้สดับพระวาจาของพระรามแล้ว พระภรตะทูลตอบว่า “เมื่อข้าพเจ้าขาดจากธรรมแล้ว ราชธรรมจักมีประโยชน์อันใดแก่ข้าพเจ้าเล่า?”
Verse 2
शाश्वतोऽयं सदा धर्मः स्थितोऽस्मासु नरर्षभ ।ज्येष्ठेे पुत्रे स्थिते राजा न कनीयान् भवेन्नृपः ॥२॥
โอ้บุรุษประเสริฐ ธรรมอันเป็นนิรันดร์นี้ตั้งมั่นในวงศ์เราเสมอว่า เมื่อโอรสองค์ใหญ่ยังอยู่ โอรสผู้น้อยย่อมมิอาจเป็นพระราชาได้
Verse 3
स समृद्धां मया सार्धमयोध्यां गच्छ राघव ।अभिषेचयचात्मानं कुलस्यास्य भवाय नः ॥३॥
ฉะนั้น โอ้ราฆวะ จงกลับไปกับข้าพเจ้ายังอโยธยาผู้รุ่งเรือง และทรงรับพิธีอภิเษกเถิด เพื่อความเจริญแห่งราชวงศ์นี้และพวกเราทั้งปวง
Verse 4
राजानं मानुषं प्राहु र्देवत्वे सम्मतो मम ।यस्य धर्मार्थसहितं वृत्तमाहुरमानुषम् ॥४॥
ผู้คนกล่าวว่าพระราชาเป็นมนุษย์ แต่สำหรับข้าพเจ้า พระองค์ทรงเป็นดุจเทวะ เพราะพระจริยวัตรอันประกอบด้วยธรรมและอรรถนั้น เขากล่าวกันว่าเกินกว่ามาตรามนุษย์
Verse 5
केकयस्थे च मयि तु त्वयि चारण्य माश्रिते ।दिवमार्यो गतो राजा यायजूकः सतां मतः ॥५॥
เมื่อข้าพเจ้าอยู่ ณ แคว้นเกกยะ และพระองค์ทรงพำนักพึ่งพาในพงไพร พระราชาผู้ประเสริฐ—ผู้ยินดีในยัญพิธีและเป็นที่นับถือของสัตบุรุษ—ก็เสด็จไปสู่สวรรค์แล้ว
Verse 6
निष्क्रान्तमात्रे भवति ससीते सहलक्ष्मणे ।दुःखशोकाभिभूतस्तु राजा त्रिदिवमभ्यगात् ॥६॥
โอ้รามะ ครั้นเมื่อท่านเพิ่งเสด็จออกไปพร้อมด้วยนางสีดาและพระลักษมณ์ พระราชาผู้ถูกความทุกข์โศกครอบงำก็เสด็จสู่สวรรค์ของเหล่าเทพ
Verse 7
उत्तिष्ठ पुरुषव्याघ्र क्रियतामुदकं पितुः ।अहं चायं च शत्रुघ्नः पूर्वमेव कृतोदकौ ॥७॥
จงลุกขึ้นเถิด บุรุษพยัคฆ์ จงกระทำอุทกะบูชา (การหลั่งน้ำอุทิศ) แด่พระบิดา เราและพระศัตรุฆนะได้กระทำอุทกะไว้ก่อนแล้ว
Verse 8
प्रियेण किल दत्तं हि पितृलोकेषु राघव ।अक्षय्यं भवतीत्याहुर्भवांश्चैव पितुः प्रियः ॥८॥
โอ้ ราฆวะ เขากล่าวกันว่า ในโลกแห่งบรรพชน ทานที่ผู้เป็นที่รักถวายย่อมเป็นอักขัยยะ คือไม่เสื่อมสูญ และท่านเองก็เป็นที่รักยิ่งของพระบิดา
Verse 9
त्वामेव शोचंस्तव दर्शनेप्सुस्त्वय्येव सक्तामनिवर्त्य बुद्धिम् ।त्वया विहीन स्तव शोकमग्नस्त्वां संस्मरन्नस्तमितः पिता ते ॥९॥
พระองค์ทรงโศกถึงแต่ท่าน ปรารถนาจะได้เห็นท่าน ไม่อาจหันพระทัยจากท่านได้ ครั้นปราศจากท่าน ทรงจมอยู่ในห้วงโศก และเมื่อทรงระลึกถึงท่านอยู่นั้น พระบิดาของท่านก็เสด็จดับไป
Frequently Asked Questions
The dilemma is succession versus righteousness: Bharata argues that accepting the throne while the eldest (Rāma) lives violates the dynasty’s enduring rule and renders royal duty meaningless for one ‘devoid of dharma.’ His action is a principled refusal of power coupled with an insistence on lawful coronation.
Legitimate governance is measured by conformity to dharma, not by opportunity or coercion. Bharata’s view that the king is ‘divine’ only insofar as conduct and statecraft align with righteousness frames political authority as an ethical vocation accountable to tradition, ritual duty, and public trust.
Ayodhyā is presented as the rightful seat of consecrated rule; Kekaya marks Bharata’s absence during the crisis; the forest signifies exile as a legal-moral condition. Culturally, the sarga highlights udaka offerings and the concept of pitṛloka, stressing that rites performed by a beloved son are considered imperishable.
Ask anything about Sarga 101 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
