Adhyaya 95
Agastya–Lopāmudrā: Marriage, Austerity, and Conditions for Conjugal Union (लोमशकथितम्)
Upa-parva: Tīrtha-yātrā Upaparvan (Lomāśa’s Pilgrimage Narratives; Agastya–Lopāmudrā Episode Context)
Lomāśa recounts how Agastya, desiring household life for progeny, approaches the Vidarbha king and requests Lopāmudrā (1–2). The king is stunned and unable either to refuse or to consent freely, fearing the consequences of opposing a powerful ṛṣi (3–4). Seeing her father’s distress, Lopāmudrā intervenes and asks to be given to Agastya, presenting the act as protective of her father and consistent with duty (5–6). The king then gives her in proper form (7). After marriage, Agastya instructs her to abandon luxurious garments and ornaments; she complies, adopting ascetic attire and matching observances (8–10). They proceed to Gaṅgādvāra, where Agastya undertakes severe tapas with Lopāmudrā’s supportive participation; mutual esteem develops through service, purity, and restraint (11–13). When Agastya invites conjugal union, Lopāmudrā responds with deference but sets explicit conditions: she seeks a dignified setting and adornment comparable to her former royal life, and implies a timely approach aligned with her season (14–18, 22). Agastya notes his lack of wealth; Lopāmudrā argues that his tapas grants capacity to obtain resources, while also stating she does not wish to diminish his dharma or austerity (19–23). Agastya accepts her position and departs to secure what is required, instructing her to remain (24).
Chapter Arc: वनवास के तप्त दिनों में पाण्डव लोमश के साथ पुण्यतीर्थों की शरण लेते हैं—गोमती के तट पर स्नान, अभिषेक और दान से यात्रा का नया चरण आरम्भ होता है। → तीर्थ-तीर्थ की क्रमिक यात्रा में वे देव, पितृ और ब्राह्मणों का बार-बार तर्पण करते हुए अनेक विशिष्ट स्थलों (कन्यातीर्थ, अश्वतीर्थ, गवांतीर्थ, कालकोयट्या, वृषप्रस्थ, गिरावुष्य आदि) की महिमा सुनते-समझते आगे बढ़ते हैं; युधिष्ठिर के भीतर ‘किस तीर्थ में कौन-सा फल?’ का जिज्ञासु दबाव बढ़ता जाता है। → लोमश गय-क्षेत्र और ‘गययज्ञ’ की अद्भुत कथा उठाते हैं—राजर्षि गय की यज्ञ-दक्षिणा इतनी असंख्य बताई जाती है कि उसकी गणना बालुकणों, ताराओं और वर्षा-धाराओं के समान असम्भव ठहरती है; तीर्थ की महिमा चरम पर पहुँचती है। → गय के पवित्र कर्मों का वर्णन सुनकर युधिष्ठिर का तीर्थ-विश्वास दृढ़ होता है और यात्रा का उद्देश्य—शुद्धि, पुण्य-संचय, तथा धर्म-स्थैर्य—स्पष्ट हो उठता है। → गय-क्षेत्र के दृश्य-वैभव और वहाँ के विशेष तीर्थ-चिह्नों (गयशिर, नदी-तट, अक्षयवट, महादेव का नित्य सान्निध्य) की ओर कथा संकेत करती है—अगले अध्याय में पाण्डवों का वहाँ ठहराव और व्रत-ग्रहण विस्तार पाता है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल २३ श्लोक हैं) हि आय न (0) हि २ 7 पञ्चनवतितमो< ध्याय: पाण्डवोंका नैमिषारण्य आदि तीर्थोमें जाकर प्रयाग तथा गयातीर्थमें जाना और गय राजाके महान् यज्ञोंकी महिमा सुनना वैशग्पायन उवाच ते तथा सहिता वीरा वसन्तस्तत्र तत्र ह | क्रमेण पृथिवीपाल नैमिषारण्यमागता:
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา เหล่าวีรปาณฑพทั้งหลายอยู่ร่วมกันดังนั้น พำนักไปตามที่ต่าง ๆ แล้วโดยลำดับก็ถึงป่าอันศักดิ์สิทธิ์นามว่าไนมิษารัณยะ”
Verse 2
ततसस््तीर्थेषु पुण्येषु गोमत्या: पाण्डवा नृप । कृताभिषेका: प्रददुर्गाश्च॒ वित्त च भारत,भरतनन्दन! नरेश्वर! तदनन्तर गोमतीके पुण्य तीर्थोमें स्नान करके पाण्डवोंने वहाँ गोदान और धनदान किया
ครั้นแล้ว ข้าแต่พระราชา เหล่าปาณฑพได้อาบน้ำและประกอบพิธีชำระล้างตามธรรมเนียม ณ ตีรถะอันศักดิ์สิทธิ์แห่งแม่น้ำโคมตี แล้วถวายทาน ณ ที่นั้น—ทั้งโคและทรัพย์สิน โอ้ภารตะ
Verse 3
तत्र देवान् पितृन् विप्रांस्तर्पयित्वा पुन: पुनः । कन्यातीर्थे5श्वतीर्थे च गवां तीर्थेच भारत । कालकोयट्यां वृषप्रस्थे गिरावुष्य च पाण्डवा:
ณ ที่นั้น พวกเขาถวายตัรปณะให้เทพเจ้า ปิตฤ และพราหมณ์ครั้งแล้วครั้งเล่าให้พึงพอ โอ้ภารตะ; เหล่าปาณฑพพำนัก ณ ตีรถะที่เรียกว่า กัญญาตีรถะ อัศวตีรถะ และคะวางตีรถะ อีกทั้ง ณ กาลโกฏี และบนภูเขานามว่า วฤษภรัสถะ
Verse 4
बाहुदायां महीपाल चक्र: सर्वेडभिषेचनम् । प्रयागे देवयजने देवानां पृथिवीपते
ข้าแต่มหีปาล เหล่าปาณฑพทั้งปวงได้ประกอบอภิเษกสรง ณ แม่น้ำพาหุทา; แล้ว ข้าแต่ผู้เป็นเจ้าแห่งแผ่นดิน เขาทั้งหลายไปยังประยาคะ อันเป็นยัชญภูมิของเทพเจ้า และสรง ณ สังฆมแห่งคงคาและยมุนา
Verse 5
ऊषुराप्लुत्य गात्राणि तपश्चातस्थुरुत्तमम् । गड्ायमुनयोश्रैव संगमे सत्यसंगरा:
เมื่อสรงน้ำชำระกายให้ผ่องสดแล้ว เขาทั้งหลายตั้งมั่นในตบะอันประเสริฐ; โอ้ภารตะ ผู้มั่นคงในสัจจะเหล่านั้นพำนัก ณ สังฆมแห่งคงคาและยมุนา
Verse 6
विपाप्मानो महात्मानो वित्रेभ्य: प्रददुर्वसु । तपस्विजनजुष्टां च ततो वेदीं प्रजापते:
มหาบุรุษผู้ปราศจากบาปเหล่านั้นได้ถวายทรัพย์แก่พราหมณ์ ณ ฝั่งตรีเวณีสังฆม; ครั้นแล้ว ปาณฑพทั้งหลายไปพร้อมพราหมณ์สู่เวทีของปรชาปติ อันเป็นสถานที่ที่เหล่าฤๅษีผู้บำเพ็ญตบะมาชุมนุม และพำนักอยู่ที่นั่นด้วยตบะอันเคร่งครัด ทั้งยังบำรุงพราหมณ์ผู้เป็นทวิชะอยู่เสมอด้วยเครื่องบูชาจากป่า—หัวเผือกหัวมัน รากไม้ ผลไม้ และพืชพรรณป่า
Verse 7
जग्मु: पाण्डुसुता राजन् ब्राह्मणैः सह भारत । तत्र ते न््यवसन् वीरास्तपश्चातस्थुरुत्तमम्
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา โอ ภารตะ บุตรแห่งปาณฑุพร้อมด้วยพราหมณ์ทั้งหลายได้เดินทางต่อไป ณ ที่นั้นเหล่าวีรบุรุษพี่น้องได้พำนัก และยังบำเพ็ญตบะอันสูงสุดด้วย”
Verse 8
ततो महीधरं जम्मुर्थर्मज्षेनाभिसंस्कृतम्
แล้วผู้รู้ธรรมได้ประกอบพิธีชำระและปรุงแต่งโดยถูกต้อง จัดทำก้อนใหญ่รูปผลชมพู่ดุจภูผา และสถาปนาขึ้นตามครรลองพิธี
Verse 9
नगो गयशिरो यत्र पुण्या चैव महानदी
ณ ที่นั้นมีภูเขานามว่า ‘คยศิระ’ และที่นั่นเองมีแม่น้ำใหญ่ศักดิ์สิทธิ์ไหลผ่าน
Verse 10
दिव्यं पवित्रकूटं च पवित्रं धरणीधरम्
ที่นั่นยังมีภูเขาลูกที่สองนามว่า ‘ปวิตรกูฏ’—เป็นภูผาทิพย์ บริสุทธิ์ และเป็นผู้ทรงแผ่นดินอันศักดิ์สิทธิ์ ฤๅษีมหาบุรุษทั้งหลายพากันสถิตและบำเพ็ญเพียร ยอดเขานั้นชำระให้บริสุทธิ์ และเป็นมหาตีรถะอันให้บุญยิ่ง ที่นั่นเองมีพรหมสโรวรอันประเสริฐ ซึ่งครั้งหนึ่งภควานอคัสตยะได้เสด็จมาเพื่อพบไววัสวตยม
Verse 11
ऋषिजुष्टं सुपुण्यं तत् तीर्थ ब्रह्मसरोत्तमम् । अगस्त्यो भगवान् यत्र गतो वैवस्वतं प्रति
ตีรถะนั้นเป็นที่ซึ่งฤๅษีทั้งหลายสถิตและสรรเสริญ เป็นสถานอันให้บุญยิ่ง ที่นั่นมีพรหมสโรวรอันยอดเยี่ยม ซึ่งภควานอคัสตยะเคยไปเฝ้าไววัสวตยม
Verse 12
उवास च स्वयं तत्र धर्मराज: सनातन: । सर्वासां सरितां चैव समुद्भेदो विशाम्पते
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—ณ ที่นั้นเอง ธรรมราชผู้เป็นนิรันดร์ คือยุธิษฐิระ ได้พำนักด้วยตนเอง โอ้เจ้าแห่งมนุษย์! สถานที่นั้นยังเลื่องชื่อว่าเป็นต้นกำเนิดแห่งสรรพสายน้ำทั้งปวง
Verse 13
क्योंकि सनातन धर्मराज वहाँ स्वयं निवास करते हैं। राजन! वहाँ सम्पूर्ण नदियोंका प्राकट्य हुआ है ।। यत्र संनिहितो नित्यं महादेव: पिनाकधृक् । तत्र ते पाण्डवा वीराश्षातुर्मास्यैस्तदेजिरे
ณ สถานที่ซึ่งมหาเทพผู้ทรงคันศรปินากะสถิตอยู่เป็นนิตย์ ที่นั่นเองเหล่าวีรปาณฑพได้ประกอบวัตรจาตุรมาสยะตามพระบัญญัติ
Verse 14
अक्षये देवयजने अक्षयं यत्र वै फलम्,देवताओंकी वह यज्ञभूमि अक्षय है और वहाँ किये हुए प्रत्येक सत्कर्मका फल अक्षय होता है
นี่คือภูมิศักดิ์สิทธิ์สำหรับบูชาเทพอันไม่เสื่อมสูญ และกุศลกรรมใดๆ ที่กระทำ ณ ที่นั้น ย่อมให้ผลอันไม่เสื่อมสูญเช่นกัน
Verse 15
ते तु तत्रोपवासांस्तु चक्रु्निश्चितमानसा: । ब्राह्मणास्तत्र शतश: समाजग्मुस्तपोधना:,अविचल चित्तवाले पाण्डवोंने उस तीर्थमें कई उपवास किये। उस समय वहाँ सैकड़ों तपस्वी ब्राह्मण पधारे
ด้วยจิตแน่วแน่ พวกเขาได้ถืออุโบสถ (อุปวาส) หลายครั้ง ณ ที่นั้น ครั้นกาลนั้นเอง พราหมณ์ผู้มั่งคั่งด้วยตบะนับร้อยก็พากันมาชุมนุม
Verse 16
चातुर्मास्येनायजन्त आर्षेण विधिना तदा । तत्र विद्यातपोवृद्धा ब्राह्मणा वेदपारगा: । कथां प्रचक्रिरे पुण्यां सदसिस्था महात्मनाम्
ครั้งนั้นพวกเขาได้ประกอบยัญจาตุรมาสยะตามพิธีที่ฤๅษีกำหนด ณ ที่นั้นพราหมณ์ผู้เจริญด้วยวิทยาและตบะ ผู้ชำนาญในพระเวท ได้นั่งในสภาแล้วเริ่มเล่าเรื่องอันเป็นบุญกุศลของมหาตมะทั้งหลายแก่กันและกัน
Verse 17
तत्र विद्याव्रतस्नात: कौमारं व्रतमास्थित: । शमठो5कथयद् राजजन्नामूर्तरयसं गयम्
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—ณ ที่นั้นมีพราหมณ์ผู้ทรงวิทยานามว่า ศมฐะ ครั้นสำเร็จวัตรแห่งการศึกษาและอาบน้ำสฺนาตกแล้ว ก็ทรงตั้งมั่นในพรหมจรรย์ตลอดชีวิต คือกุมารวัตร. ข้าแต่พระราชา ศมฐะจึงเล่าเรื่องมหาราชคยะ โอรสแห่งอมูรตรยะ เป็นแบบอย่างแห่งวินัยและจารีตธรรม ดังนี้.
Verse 18
शमठ उवाच अमूर्तरयस: पुत्रो गयो राजर्षिसत्तम: । पुण्यानि यस्य कर्माणि तानि मे शूणु भारत
ศมฐะกล่าวว่า—“โอ ภารตะ! คยะ โอรสแห่งอมูรตรยะ เป็นยอดแห่งราชฤๅษีทั้งหลาย. กรรมอันเป็นบุญของเขา จงฟังจากเราเถิด.”
Verse 19
शमठ बोले--भरतनन्दन युधिष्ठिर! अमूर्तरयाके पुत्र गय राजर्षियोंमें श्रेष्ठ थे। उनके कर्म बड़े ही पवित्र एवं पावन थे। मैं उनका वर्णन करता हूँ, सुनो-- ।।
ศมฐะกล่าวว่า—“โอ ยุธิษฐิระ ผู้เป็นความชื่นใจแห่งวงศ์ภารตะ จงฟังถ้อยคำของเรา. คยะ โอรสแห่งอมูรตรยา เป็นยอดแห่งราชฤๅษี. เราจักพรรณนากรรมอันเป็นบุญของเขา—จงตั้งใจฟัง. ข้าแต่พระราชา ที่นี่เขาได้ประกอบมหายัญอันยิ่งใหญ่ มีอาหารตระเตรียมอย่างล้นเหลือ และแจกทักษิณาอย่างมากมาย. ในพิธีนั้นปรากฏ ‘ภูเขาแห่งอาหาร’ เป็นร้อยเป็นพัน.”
Verse 20
घृतकुल्याश्व दध्नश्न नद्यो बहुशतास्तथा । व्यज्जनानां प्रवाहाश्न महार्हाणां सहस्रश:
มีธารเนยใสเป็นร้อย ๆ และสายน้ำแห่งนมเปรี้ยวไหลเป็นนทีนับร้อย; อีกทั้งกระแสแห่งอาหารโอชะอันล้ำค่าไหลบ่ามาเป็นพัน ๆ ประการ.
Verse 21
अहन्यहनि चाप्येवं याचतां सम्प्रदीयते । अन्ये च ब्राह्मणा राजन् भुज्जतेऊन्नं सुसंस्कृतम्
ด้วยประการฉะนี้ ในแต่ละวันผู้มาขอรับก็ได้รับอาหารและทานอยู่เสมอ. และข้าแต่พระราชา พราหมณ์อื่น ๆ ก็ได้บริโภคอาหารที่ปรุงอย่างประณีต ณ ที่นั้น.
Verse 22
तत्र वै दक्षिणाकाले ब्रह्म॒घोषो दिवं गत: । नच प्रज्ञायते किंचिद् ब्रह्मशब्देन भारत
ณที่นั้น ครั้นถึงกาลแจกทักษิณา เสียงสวดเวทอันศักดิ์สิทธิ์ก็ก้องขึ้นไปถึงสวรรค์. โอ ภารตะ! ท่ามกลางกัมปนาทแห่งพระเวทนั้น หาได้ยินเสียงอื่นใดไม่—มีแต่เสียงพรหม (พระเวท) ครอบงำทั่วทั้งสิ้น.
Verse 23
पुण्येन चरता राजन् भूर्दिश: खं नभस्तथा | आपूर्णमासीच्छब्देन तदप्यासीन्महाद्भुतम्
ข้าแต่พระราชา! เมื่อพิธีอันเป็นบุญนั้นดำเนินไป เสียงมงคลก็แผ่ซ่านจนแผ่นดิน ทิศทั้งปวง ฟ้าและสวรรค์เต็มไปทั่วทุกด้าน. นั่นก็เป็นมหัศจรรย์ยิ่งนัก.
Verse 24
यत्र सम गाथा गायन्ति मनुष्या भरतर्षभ । अन्नपानै: शुभैस्तृप्ता देशे देशे सुवर्चस:
โอ วีรบุรุษผู้ประเสริฐแห่งภารตะ! ณ ที่นั้นผู้คนพากันขับกาธาเดียวไม่ขาดปากว่า “ในยัญนี้ บุรุษผู้รุ่งเรืองจากแคว้นแล้วแคว้นเล่า ได้อิ่มเอมด้วยอาหารและน้ำดื่มอันเลิศ.”
Verse 25
गयस्य यज्ञे के त्वद्य प्राणिनो भोक्तुमीप्सव: । तत्र भोजनशिष्टस्य पर्वता: पठचविंशति:
ในยัญของพระคยะ ผู้คนพากันถามไถ่ไม่หยุดว่า “วันนี้ยังมีสัตว์มีชีวิตผู้ใดปรารถนาจะกินอีกหรือ?” กระนั้นก็ตาม หลังการเลี้ยงดูแล้ว ยังเหลืออาหารเป็นกองดุจภูเขาถึงยี่สิบห้ากอง.
Verse 26
न तत् पूर्वे जनाश्नक्रुर्न करिष्यन्ति चापरे । गयो यदकरोद् यज्ञे राजर्षिरमितद्युति:
สิ่งที่พระคยะ ราชฤๅษีผู้มีรัศมีหาประมาณมิได้ ได้กระทำในยัญนั้น ชนก่อนหาได้ทำไม่ และชนภายหลังก็มิอาจทำได้.
Verse 27
“अमिततेजस्वी राजर्षि गयने अपने यज्ञमें जो व्यय किया था, वह पहलेके राजाओंने भी नहीं किया था और भविष्यमें भी कोई दूसरे कर सकेंगे, ऐसा सम्भव नहीं है ।।
ศมฐะกล่าวว่า “พระราชฤๅษีกยะ ผู้รุ่งเรืองด้วยเดชอันหาประมาณมิได้ ได้ทรงใช้ทรัพย์และถวายเครื่องบูชาในยัญพิธีของพระองค์มากมาย ถึงกับกษัตริย์ในกาลก่อนก็ไม่เคยกระทำ และในกาลภายหน้าก็แทบไม่มีผู้ใดเสมอได้. เพราะเมื่อกยะได้ถวายหวิษยะจนเทพทั้งปวงอิ่มเอมบริบูรณ์แล้ว เทพเหล่านั้นจะรับหวิษยะที่ผู้อื่นถวายอีกได้อย่างไร?”
Verse 28
सिकता वा यथा लोके यथा वा दिवि तारका: । यथा वा वर्षतो धारा असंख्येया: सम केनचित् । तथा गणयितुं शक््या गययज्ञे न दक्षिणा:
ศมฐะกล่าวว่า “ดังเม็ดทรายในโลก ดุจดวงดาวในนภา และดุจสายธารน้ำที่หลั่งลงยามฝนตก ซึ่งไม่มีผู้ใดนับได้ฉันใด ทานดักษิณาที่ถวายในยัญพิธี ณ คยา ก็ไม่มีผู้ใดคำนวณได้ฉันนั้น”
Verse 29
एवंविधा: सुबहवस्तस्य यज्ञा महीपते: । बभूवुरस्य सरस: समीपे कुरुनन्दन,कुरुनन्दन! महाराज गयके ऐसे ही बहुत-से यज्ञ इस ब्रह्मसरोवरके समीप सम्पन्न हुए हैं
โอ้กุรุนันทนะ! ยัญพิธีทำนองนี้ของพระมหาราชกยะมีอยู่เป็นอันมาก และล้วนสำเร็จลง ณ ใกล้สระศักดิ์สิทธิ์นั้น
Verse 73
संतर्पयन्त: सततं वन्येन हविषा द्विजान् | उन पापरहित महात्माओंने (त्रिवेणीतटपर) ब्राह्मणोंको धन दान किया। भरतनन्दन! तत्पश्चात् पाण्डव ब्राह्मणोंके साथ ब्रह्माजीकी वेदीपर गये
ไวศัมปายนะกล่าวว่า ปาณฑพทั้งหลายยังคงบำรุงเหล่าทวิชะอยู่เสมอด้วยหวิษยะจากป่า. มหาบุรุษผู้ปราศจากบาปเหล่านั้นได้ถวายทรัพย์เป็นทานแก่พราหมณ์ผู้พำนัก ณ ฝั่งตรีเวณี. โอ้ภรตนันทนะ! ต่อจากนั้น ปาณฑพพร้อมพราหมณ์ได้ไปยังแท่นบูชาของพระพรหม ซึ่งเหล่าตบัสวีคอยปรนนิบัติ. ณ ที่นั้น วีรชนเหล่านั้นพำนักด้วยการบำเพ็ญตบะอันประเสริฐ และยังคงทำให้พราหมณ์ทั้งหลายพอใจอยู่เนืองนิตย์ด้วยหวิษยะจากป่า—หัวเผือกหัวมัน รากไม้ ผลไม้ และสิ่งอื่นๆ
Verse 83
राजर्षिणा पुण्यकृता गयेनानुपमझ्ुते । अनुपम तेजस्वी जनमेजय! प्रयागसे चलकर पाण्डव पुण्यात्मा एवं धर्मज्ञ राजर्षि गयके द्वारा यज्ञ करके शुद्ध किये हुए उत्तम पर्वतसे उपलक्षित गयातीर्थमें गये
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “โอ้ชนเมชยะผู้มีเดชอันหาที่เปรียบมิได้! เมื่อปาณฑพออกเดินทางจากประยาคแล้ว ก็ไปยังคยา-ตีรถะ อันโดดเด่นด้วยภูเขาอันประเสริฐ ซึ่งได้รับการชำระให้บริสุทธิ์และศักดิ์สิทธิ์ด้วยยัญพิธีของพระราชฤๅษีกยะ ผู้ทรงบุญและรู้แจ้งธรรม”
Verse 95
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां गययज्ञक थने पञ्चनवतितमो<ध्याय:
ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ ภาควนปर्वะ ในตอนตถียาตราปर्वะ กล่าวถึงการจาริกสู่สถานศักดิ์สิทธิ์ตามคำบอกเล่าของโลมศะ ในเรื่องยัญพิธีที่คยา บทที่เก้าสิบห้าจึงสิ้นสุดลง
Verse 96
वानीरमालिनी रम्या नदी पुलिनशोभिता । जहाँ गयशिर नामक पर्वत और बेंतकी पंक्तियोंसे घिरी हुई रमणीय महानदी है, जो अपने दोनों तटोंसे विशेष शोभा पाती है
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “ที่นั่นมีมหานทีอันรื่นรมย์ ประดับด้วยพวงกกและงามด้วยหาดทรายริมฝั่ง ที่นั่นมีภูเขานามว่า ‘คยศิระ’ และสายน้ำอันน่าชมซึ่งถูกโอบล้อมด้วยแนวลำอ้อ/หวาย ยิ่งทอประกายงามเป็นพิเศษด้วยฝั่งทั้งสอง”
Verse 136
ऋषियज्ञेन महता यत्राक्षयवटो महान् । पिनाकपाणि भगवान् महादेव उस तीर्थमें नित्य निवास करते हैं। वहाँ वीर पाण्डवोंने उन दिनों चातुर्मास्यव्रत ग्रहण करके महान् ऋषियज्ञ अर्थात् वेदादि सतशास्त्रोंके स्वाध्यायद्वारा भगवान्की आराधना की। वहीं महान् अक्षयवट है
ไวศัมปายนะกล่าวว่า ณ ท่าศักดิ์สิทธิ์นั้น มีอักษยวฏะอันยิ่งใหญ่—ต้นไทร ‘ไม่เสื่อมสูญ’—และเป็นที่ประกอบฤๅษิยัญอันมหึมา ที่นั่นพระมหาเทวะผู้ทรงคันศรปิณากะประทับอยู่เป็นนิตย์ ครั้งนั้นเหล่าวีรปาณฑพได้สมาทานจาตุรมาสยวรต และบูชาพระเป็นเจ้าด้วยฤๅษิยัญอันยิ่งใหญ่ คือการสวาธยายะ—การศึกษาและสาธยายพระเวทและศาสตราอันสัตย์—ถือเป็นเครื่องบูชาอันบริสุทธิ์
Frequently Asked Questions
The Vidarbha king faces a conflict between paternal attachment and royal autonomy versus the perceived obligation to comply with a powerful ṛṣi’s request; Lopāmudrā then reframes the crisis by consenting to prevent harm and preserve dharmic order.
The chapter models role-integrity: ascetic power is not portrayed as license for disorder, and household aims are legitimate when pursued with restraint, mutual regard, and explicit conditions that protect dharma rather than undermine it.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the meta-function is exemplificatory—using a sage-household narrative to illustrate how dharma is negotiated across sovereignty, ascetic authority, and marital life.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.