Adhyaya 142
Dhanañjaya-viraha-śoka and the Resolve to Enter Gandhamādana (धनंजय-विरह-शोकः गन्धमादन-प्रवेश-संकल्पश्च)
Upa-parva: Gandhamādana-gamana / Dhanañjaya-didarśanānvēṣaṇa Episode (Search toward Mount Gandhamādana)
Yudhiṣṭhira addresses Bhīma, the twins (Nakula and Sahadeva), and Draupadī, countering mutual discouragement by asserting continuity of being and survival in hardship, using their forest life as evidence of endurance. He then discloses an intense, bodily-felt grief at not seeing Arjuna (Dhanañjaya/Phalguna), repeatedly praising Arjuna’s martial competence, ethical restraint, protective disposition toward the surrendered, and his role as the Pāṇḍavas’ refuge and prosperity-bringer in earlier times. The discourse transitions from lament to strategy: the group will proceed toward Mount Gandhamādana, linked with Viśālā Badarī and the Nara-Nārāyaṇa āśrama, and toward Kubera’s lotus-lake guarded by rākṣasas. Entry into that region is presented as conditional upon tapas and moral fitness—rejecting cruelty, greed, and agitation—thereby making disciplined conduct a prerequisite for geographic and narrative progression. The chapter closes with a collective commitment to regulated living (niyatātman, mitāhāra) and armed readiness while seeking Arjuna’s traces.
Chapter Arc: गन्धमादन-प्रवेश की तैयारी के बीच युधिष्ठिर का मन अर्जुन के न दिखने से जल उठता है—पाँच वर्ष बीत गये, फिर भी धनंजय का सान्निध्य नहीं। → युधिष्ठिर भीम से कहते हैं कि दुर्बलता और क्लेश के बावजूद अर्जुन-दर्शन की उत्कट चाह उन्हें असंभव-सा मार्ग भी अपनाने को बाध्य करती है; प्रतीक्षा की आग भीतर-भीतर तूलराशि को भस्म करने वाले अनल-सी देह को दहकाती है। → युधिष्ठिर अर्जुन के गुणों का स्मरण कर उसे ‘शरणागत-वत्सल’, ‘रण में शत्रु-प्रमर्दक’, ‘सबका आश्रय’ और ‘सुखावह’ बताकर अपने हृदय की पीड़ा को चरम पर ले आते हैं—जिस वीर पर सबका भरोसा है, वही दृष्टि से दूर है। → समाधान के रूप में वे संयम और मिताहार का व्रत लेकर गन्धमादन पर्वत में प्रवेश का निश्चय करते हैं—कुबेर-नलिनी और राक्षस-सेवित रम्य प्रदेश की ओर बढ़ने का संकल्प। → गन्धमादन के भीतर कौन-से विघ्न (राक्षस, वन्य पशु, दैवी परीक्षा) प्रतीक्षा कर रहे हैं और क्या वहाँ अर्जुन का संकेत मिलेगा—यह अनकहा रह जाता है।
Shlokas
Verse 1
हि >> न (0) है एकचत्वारिंशर्दाधिकशततमो< ध्याय: युधिष्ठिरका भीमसेनसे अर्जुनको न देखनेके कारण मानसिक चिन्ता प्रकट करना एवं उनके गुणोंका स्मरण करते हुए गन्धमादन पर्वतपर जानेका दृढ़ निश्चय करना युधिछिर उवाच भीमसेन यमौ चोभौ पाञज्चालि च निबोधत । नास्ति भूतस्य नाशो वै पश्यतास्मान् वनेचरान्
ยุธิษฐิระกล่าวว่า—“ภีมเสนะ เจ้าฝาแฝดทั้งสอง และปาญจาลี จงตั้งใจฟัง. สิ่งที่เกิดขึ้นแล้วหาได้สูญสิ้นไม่; กรรมที่ทำไว้ก่อนย่อมไม่ดับไปหากยังมิได้เสวยผล. จงดูเราเถิด—แม้เกิดเป็นราชกุมาร ก็ยังต้องระหกระเหินจากพนาสณฑ์สู่พนาสณฑ์ ด้วยแรงผลกรรมเหล่านั้นเอง.”
Verse 2
दुर्बला: क्लेशिता: स्मेति यद् ब्रुवामेतरेतरम् । अशक्येडपि व्रजामो यद् धनंजयदिदृक्षया
ยุธิษฐิระกล่าวว่า—“แม้เราจะอ่อนแรงและถูกความทุกข์บีบคั้น เราก็ยังกล่าวถ้อยคำปลุกใจแก่กันและกัน; และแม้หนทางจะดูเป็นไปไม่ได้ เราก็ยังคงก้าวต่อไป ด้วยความปรารถนาจะได้เห็นธนัญชัย (อรชุน). เหตุมีเพียงประการเดียว—ในดวงใจของเราทุกคนมีความใคร่เห็นอรชุนอย่างแรงกล้า.”
Verse 3
तन्मे दहति गात्राणि तूलराशिमिवानल: । यच्च वीरं न पश्यामि धनंजयमुपान्तिकात्
ความกังวลนี้แผดเผากายของข้าดุจไฟเผากองปุยฝ้าย; แม้เพียรพยายามเพียงใด ข้าก็ยังไม่เห็นวีรบุรุษธนัญชัย (อรชุน) อยู่ใกล้กายเลย
Verse 4
तस्य दर्शनतृष्णं मां सानुजं वनमास्थितम् । याज्ञसेन्या: परामर्श: स च वीर दहत्युत
ด้วยความกระหายใคร่ได้เห็นเขา ข้าจึงมาสู่ป่านี้พร้อมน้องชายทั้งหลาย; และโอ้วีรบุรุษ ความทรงจำถึงยาชญเสนี (เทราปที)—ที่นางถูกล่วงเกินอย่างอัปยศ—ยิ่งเผาไหม้ข้าให้ร้อนรุ่มกว่าเดิม
Verse 5
नकुलात् पूर्वजं पार्थ न पश्याम्यमितौजसम् | अजेयमुग्रधन्वानं तेन तप्ये वृकोदर
โอ้ปารถะ ข้าไม่เห็นอรชุน—พี่ของนกุล ผู้มีกำลังหาประมาณมิได้ ผู้มิอาจปราบได้ และผู้ทรงคันศรอันน่าสะพรึง—เพราะไม่เห็นเขา โอ้วฤโกทร ข้าจึงร้อนรุ่มด้วยความทุกข์
Verse 6
तीर्थानि चैव रम्याणि वनानि च सरांसि च । चरामि सह युष्माभिस्तस्य दर्शनकाड्क्षया,अर्जुनको देखनेकी ही अभिलाषासे मैं तुमलोगोंके साथ विभिन्न तीर्थोर्में, रमणीय वनोंमें और सुन्दर सरोवरोंके तटपर विचर रहा हूँ
ด้วยความปรารถนาเพียงเพื่อได้เห็นอรชุน ข้าจึงพเนจรร่วมกับพวกท่าน ไปตามท่าข้ามศักดิ์สิทธิ์ ป่าอันรื่นรมย์ และริมฝั่งสระน้ำงามทั้งหลาย
Verse 7
पज्चवर्षाण्यहं वीरं सत्यसंधं धनंजयम् । यन्न पश्यामि बीभत्सुं तेन तप्ये वृकोदर
โอ้วฤโกทร ห้าปีแล้วที่ข้าไม่ได้เห็นวีรบุรุษธนัญชัย—บีภัตสุ อรชุน—ผู้มั่นคงในสัตย์ปฏิญาณ; เพราะพรากจากการได้เห็นเขา ข้าจึงร้อนรุ่มด้วยความทุกข์
Verse 8
त॑ वै श्याम गुडाकेशं सिंहविक्रान्तगामिनम् | न पश्यामि महाबाहुं तेन तप्ये वृकोदर
ยุธิษฐิระกล่าวว่า— “โอ วฤโกทรา เรามิได้เห็นอรชุนผู้ผิวคล้ำ—คุฑาเกศะ—ผู้ย่างก้าวองอาจดุจสิงห์ ผู้มีพาหุอันยิ่งใหญ่; ด้วยเหตุนั้นเราจึงถูกความทุกข์เผาผลาญอยู่”
Verse 9
कृतास्त्र निपुणं युद्धे5प्रतिमानं धनुष्मताम् । न पश्यामि कुरुश्रेष्ठ तेन तप्ये वृकोदर
ยุธิษฐิระกล่าวว่า— “โอผู้ประเสริฐแห่งวงศ์กุรุ โอ วฤโกทรา เรามิได้เห็นอรชุน ผู้ชำนาญศัสตราวุธ เชี่ยวชาญศึก และไร้ผู้เสมอในหมู่นักธนู; ด้วยเหตุนั้นเราจึงระทมทุกข์”
Verse 10
चरन्तमरिसंघेषु काले क्रुद्धमिवान्तकम् । प्रभिन्नमिव मातडुं सिंहस्कन्ध॑ं धनंजयम्
ยุธิษฐิระกล่าวว่า— “ธนัญชัย ผู้เคลื่อนไปท่ามกลางหมู่ศัตรูดุจความตายเองเมื่อกาลพิโรธ ผู้มีบ่ากว้างดุจสิงห์ และงามสง่าดุจพญาช้างตกมันที่มีน้ำมันไหล—เรายังมิได้พบวีรบุรุษนั้นเลย; ข้อนี้ทำให้เราระทมยิ่งนัก”
Verse 11
यः स शक्रादनवरो वीर्येण द्रविणेन च । यमयो: पूर्वज: पार्थ: श्वेताश्वोडमितविक्रम:
ยุธิษฐิระกล่าวว่า— “โอ วฤโกทรา ปารถะผู้นั้น—มิได้ด้อยกว่าเทวราชศักระ (อินทรา) ทั้งในเดชานุภาพและทรัพย์สมบัติ เป็นพี่ของฝาแฝด รถศึกเทียมม้าขาว วีรกรรมหาประมาณมิได้ เป็นนักธนูดุดันและผู้มิอาจพิชิต—เราถูกพรากจากการได้เห็นวีรบุรุษผู้เลิศนั้น คืออรชุน ด้วยเหตุนั้นเราจึงทุกข์หนัก ราวถูกไฟแห่งความกังวลเผาผลาญ”
Verse 12
दुःखेन महताविष्टस्तं न पश्यामि फाल्गुनम् । अजेयमुग्रधन्वानं तेन तप्ये वृकोदर
ยุธิษฐิระกล่าวว่า— “เราถูกความโศกใหญ่ครอบงำ จึงมิได้เห็นฟาลคุนะ—ผู้มิอาจพิชิต เป็นนักธนูดุดัน โอ วฤโกทรา ด้วยเหตุนั้นเราจึงระทมอยู่”
Verse 13
सततं य: क्षमाशील: क्षिप्पमाणो5प्यणीयसा । ऋजुमार्गप्रपन्नस्य शर्मदाताभयस्य च
ยุธิษฐิระกล่าวว่า “ผู้ใดอดทนอยู่เสมอ แม้ถูกคนต่ำต้อยเยาะเย้ยก็ยังทนได้ ผู้ใดให้ที่พึ่งแก่ผู้มาด้วยทางตรง มอบความร่มเย็นและความไร้ภัย—ผู้นั้นเอง โอ้อรชุน ครั้นมีผู้ใดอาศัยทางคด ใช้เล่ห์กลและอุบายคิดทำร้ายเขา ผู้นั้นย่อมเป็นดุจกาลและพิษ อันน่าสะพรึงต่อผู้รุกราน—แม้ผู้รุกรานจะเป็นอินทร์ผู้ทรงวัชระก็ตาม”
Verse 14
सतु जिद्दाप्रवृत्तस्य माययाभिजिघांसत: । अपि वज्रधरस्यापि भवेत् कालविषोपम:
ยุธิษฐิระกล่าวว่า “แต่ต่อผู้ที่มุ่งร้าย มีใจเป็นศัตรู และคิดสังหารด้วยมายาและเล่ห์กล เขาย่อมเป็นดุจกาลและพิษ—น่าหวาดหวั่นแม้แก่อินทร์ผู้ทรงวัชระเอง”
Verse 15
शत्रोरपि प्रपन्नस्य सोडनृशंस: प्रतापवान् । दाताभयस्य बीभत्सुरमितात्मा महाबल:
ยุธิษฐิระกล่าวว่า “แม้ศัตรูจะมาขอพึ่งพิง เขาผู้ทรงเดชก็ไม่โหดร้าย หากกลับเมตตาและประทานความไร้ภัย ผู้นั้นคืออรชุนผู้มีกำลังยิ่ง ผู้สำรวมตนหาประมาณมิได้ เป็นที่พึ่งของพวกเรา”
Verse 16
सर्वेषामाश्रयो<स्माकं रणे<४रीणां प्रमर्दिता । आहर्ता सर्वरत्नानां सर्वेषां न: सुखावह:
ยุธิษฐิระกล่าวว่า “เขาเป็นที่พึ่งของพวกเราทุกคน เป็นผู้บดขยี้ศัตรูในสนามรบ เป็นผู้นำมาซึ่งรัตนะทั้งปวง และเป็นผู้นำความสุขมาสู่พวกเราทั้งหมด”
Verse 17
रत्नानि यस्य वीर्येण दिव्यान्यासन् पुरा मम | बहूनि बहुजातीनि यानि प्राप्त: सुयोधन:,जिसके पराक्रमसे हमारे पास पहले अनेक प्रकारकी असंख्य रत्नराशि संचित हो गयी थी, जिसे सुयोधनने ले लिया
ยุธิษฐิระกล่าวว่า “ด้วยวีรภาพของเขา ครั้งก่อนรัตนะทิพย์นานาประเภทเป็นอันมากได้มาถึงมือเรา—รัตนะเหล่านั้นเอง บัดนี้สุโยธนะได้ครอบครองไปแล้ว”
Verse 18
यस्य बाहुबलाद वीर सभा चासीत् पुरा मम | सर्वरत्नमयी ख्याता त्रिषु लोकेषु पाण्डव,वीर भीमसेन! जिसके बाहुबलसे पहले मेरे अधिकारमें सम्पूर्ण रत्नोंकी बनी हुई त्रिभुवनविख्यात सभा थी
โอ้ยอดวีรบุรุษ โอ้ภีมเสนะแห่งปาณฑพ! ด้วยกำลังแขนของเขา ในกาลก่อน ศาลาสภาอันเลื่องชื่อนั้นเคยอยู่ใต้บังคับบัญชาของเรา—ประหนึ่งสร้างด้วยรัตนะนานาชนิด—โด่งดังไปทั่วสามโลก
Verse 19
वासुदेवसमं वीर्ये कार्तवीर्यसमं युधि । अजेयममितं युद्धे तं न पश्यामि फाल्गुनम्
ในเดชานุภาพเขาเสมอวาสุเทวะ และในศึกสงครามเขาเสมอการ์ตวีรยะ อันมิอาจพิชิตได้; ในสนามรบแม้มีเพียงผู้เดียวก็ประหนึ่งไร้ขอบเขต—แต่ยอดวีรบุรุษฟาลคุนะ (อรชุน) นั้น เรามิได้พบเห็นมาหลายวันแล้ว
Verse 20
संकर्षणं महावीर्य त्वां च भीमापराजितम् । अनुयात: स्ववीर्येण वासुदेवं च शत्रुहा
โอ้ภีมเสนา ผู้สังหารศัตรู! อรชุนอาศัยเดชของตนเอง ย่อมสามารถทัดเทียมกำลังกับสังกรษณะ (พระพลราม) ผู้ทรงมหาวีรยศ กับท่านภีมผู้มิอาจปราบ และกับวาสุเทวะ (พระศรีกฤษณะ) ได้ด้วย
Verse 21
यस्य बाहुबले तुल्य: प्रभावे च पुरंदर: । जवे वायुर्मुखे सोम: क्रोधे मृत्यु: सनातन:
โอ้ผู้มีแขนอันเกรียงไกร! ผู้ซึ่งกำลังแขนและบารมีเสมอปุรันทร (พระอินทร์) ผู้ซึ่งความเร็วดุจลม ใบหน้าดุจโสมะ (จันทรา) และในความพิโรธมีมฤตยูอันเป็นนิรันดร์สถิตอยู่—ด้วยความใคร่จะได้เห็นอรชุนผู้เป็นนรश्रेष्ठนั้น พวกเราทั้งหมดจะเข้าสู่หุบเขาแห่งเขาคันธมาทนะในวันนี้
Verse 22
ते वयं त॑ नरव्याप्रं सर्वे वीर दिदृक्षव: । प्रवेक्ष्यामो महाबाहो पर्वतं गन्धमादनम्
โอ้ผู้มีแขนอันเกรียงไกร! ด้วยความปรารถนาจะได้เห็น “พยัคฆ์ท่ามกลางมนุษย์” คืออรชุนผู้เป็นวีรบุรุษ พวกเราทั้งหมดจะเข้าสู่เขาคันธมาทนะ (สู่หุบเขาของมัน) ในวันนี้
Verse 23
विशाला बदरी यत्र नरनारायणाश्रम: । त॑ सदाध्युषितं यक्षैद्रेक्ष्यामो गिरिमुत्तमम्
ยุธิษฐิระกล่าวว่า “ที่นั่นมีต้นพุทราใหญ่ (บทะรี) และอาศรมของนร-นารายณะ เราจักได้เห็นภูผาอันประเสริฐนั้น ซึ่งยักษ์ทั้งหลายพำนักอยู่เนืองนิตย์—คือเขาคันธมาทนะด้วย”
Verse 24
कुबेरनलिनीं रम्यां राक्षसैरभिसेविताम् । पद्धिरेव गमिष्यामस्तप्यमाना महत् तप:
เราจักไปด้วยเท้าเท่านั้น อดทนต่อการบำเพ็ญตบะอันใหญ่หลวง ไปยังสระบัวอันงดงามของกุเบระ ซึ่งเหล่ารากษสคอยเฝ้าและสถิตอยู่
Verse 25
न च यानवता शक्यो गन्तुं देशो वृकोदर । न नृशंसेन लुब्धेन नाप्रशान्तेन भारत
โอ วฤโกทร! แดนนั้นไปถึงไม่ได้ด้วยพาหนะใด ๆ และโอ ภารตะ! ผู้โหดร้าย โลภ และใจไม่สงบ ก็ย่อมไปไม่ถึงเช่นกัน
Verse 26
तत्र सर्वे गमिष्यामो भीमार्जुनगवेषिण: । सायुधा बद्धनिस्त्रिंशा: सार्ध विप्रैर्महाव्रतै:
ที่นั่นเราทุกคนจักไป เพื่อเสาะหาภีมะและอรชุน—พร้อมอาวุธ คาดดาบไว้ที่เอว—ร่วมกับพราหมณ์ผู้ทรงมหาวรตเหล่านี้
Verse 27
मक्षिकादंशमशकानू् सिंहान् व्याप्रान् सरीसूपान् | प्राप्रोत्यनियत: पार्थ नियतस्तान् न पश्यति
โอ ปารถะ! ผู้ไร้วินัยเมื่อไปที่นั่นย่อมประสบแมลงวัน เหลือบ ยุง สิงโต เสือ และงูเลื้อยคลานทั้งหลาย; แต่ผู้สำรวมอยู่ในระเบียบวินัย ย่อมไม่เห็นสัตว์เหล่านั้นแม้แต่เงา
Verse 28
ते वयं नियतात्मान: पर्वतं गन्धमादनम् । प्रवेक्ष्यामो मिताहारा धनंजयदिदृक्षव:,अतः हमलोग भी अर्जुनको देखनेकी इच्छासे अपने मनको संयममें रखकर स्वल्पाहार करते हुए गन्धमादनकी पर्वतमालाओंमें प्रवेश करेंगे
ครั้งนั้นพวกเราด้วย—ผู้สำรวมตนและดำรงชีพด้วยอาหารเพียงน้อย—จักเข้าสู่ภูเขาคันธมาทนะ ด้วยความปรารถนาจะได้พบธนัญชัย (อรชุน)
Verse 141
इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशती र्थयात्रायां गन्धमादनप्रवेशे एकचत्वारिंशदधिकशततमो<ध्याय:
ดังนี้ ในมหาภารตะอันศักดิ์สิทธิ์ ภาควนปรวะ ตอนตีรถยาตราปรวะ ในคำบอกเล่าการจาริกของฤๅษีโลมศะ ณ ตอนเข้าสู่คันธมาทนะ จบบทที่หนึ่งร้อยสี่สิบเอ็ด
Frequently Asked Questions
How to respond to separation-induced despair without collapsing into inaction: Yudhiṣṭhira must balance grief and dependence on Arjuna with responsible leadership, converting emotion into a disciplined, ethically constrained plan.
Endurance and purposeful action are compatible when governed by restraint: access to difficult or “guarded” goals—literal and symbolic—requires tapas-like self-regulation, calmness, and rejection of cruelty and greed.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter’s meta-function is practical-ethical—linking narrative movement to moral qualification—positioning disciplined conduct as the implicit ‘fruit’ enabling progress in the exile itinerary.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.