Adhyaya 107
गान्धारीपुत्रोत्पत्तिः — The Birth of Gāndhārī’s Hundred Sons (and Yuyutsu); Omens and Counsel on Succession
Upa-parva: Kuru-vaṃśa-sambhava (Birth and Lineage of the Kuru Heirs)
Vaiśaṃpāyana recounts to Janamejaya the parallel emergence of the Kuru heirs: Dhṛtarāṣṭra’s hundred sons through Gāndhārī, and Pāṇḍu’s five sons through divine agencies for dynastic continuity. Janamejaya asks for procedural details—how the hundred were born, the time involved, the birth of a son from a vaiśyā, and the circumstances of Gāndhārī’s marriage and conduct. The narrative explains that Gāndhārī, having pleased Vyāsa, receives a boon for one hundred sons. After carrying a prolonged pregnancy (two years) and hearing of Kuntī’s son’s birth, she miscarries a solid mass of flesh. Vyāsa intervenes with an incubation protocol: one hundred jars filled with ghee and cooling water, into which the mass is divided into thumb-sized embryos, guarded and later opened at the appointed time. In sequence, the Kauravas are born, with Duryodhana emerging as the first among them, while Yudhiṣṭhira is identified as elder by birth order among the cousins. At Duryodhana’s birth, Dhṛtarāṣṭra convenes brāhmaṇas, Bhīṣma, and Vidura to ask about kingship succession. Ominous signs occur; advisers warn that the child will become a cause of dynastic ruin and recommend renunciation for collective welfare, illustrating a policy aphorism about sacrificing the lesser for the greater good. Dhṛtarāṣṭra declines due to attachment. The chapter closes by noting the near-simultaneous birth of the hundred sons and one daughter (Duḥśalā), and the birth of Yuyutsu in the same year from a vaiśyā attendant.
Chapter Arc: वैशम्पायन जनमेजय को एक प्राचीन, तपोबल-सम्पन्न ब्राह्मण माण्डव्य की कथा सुनाते हैं—जो आश्रम-द्वार पर वृक्ष के नीचे ऊर्ध्वबाहु मौनव्रत धारण कर कठोर तप में स्थित है। → दीर्घकाल तप करते हुए माण्डव्य के आश्रम पर दस्यु आ पहुँचते हैं; उसी समय उनका पीछा करते राज-रक्षक सैनिक मार्ग पूछते हैं। तपोधन माण्डव्य न ‘साधु’ कहते हैं, न ‘असाधु’—मौन में रहते हैं; यह मौन आगे चलकर उनके लिए विपत्ति का बीज बनता है। → राज-व्यवस्था के दण्ड-तंत्र में माण्डव्य पर दस्युओं से संलिप्तता का संदेह बैठता है और उन्हें शूल पर चढ़ा दिया जाता है; पर धर्मात्मा ब्रह्मर्षि दीर्घकाल तक शूलस्थ, निराहार रहकर भी मरते नहीं—यह अन्याय और तपोबल का तीव्रतम टकराव है। → माण्डव्य के तपोबल से विचलित मुनिगण रात्रि में शकुन-रूप धारण कर आते हैं और पूछते हैं कि ऐसा महादुःख किस पाप के कारण प्राप्त हुआ; कथा का केंद्र अब बाह्य दण्ड से हटकर ‘कारण’ और ‘दोष’ की खोज की ओर मुड़ता है। → मुनियों का प्रश्न—“ब्रह्मन्, आपने कौन-सा पाप किया है कि शूल पर यह दुःखभय प्राप्त हुआ?”—अगले प्रसंग में माण्डव्य के उत्तर और धर्म-न्याय की कसौटी का संकेत देकर अध्याय को अधर में छोड़ देता है।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत आदिपर्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें विचित्रवीरयके पुत्रोंकी उत्पत्तिविषयक एक सौ पॉचवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १०५ ॥। अपन ह< बक। है २ >> षर्डाधिकशततमोब< ध्याय: महर्षि माण्डव्यका शूलीपर चढ़ाया जाना जनमेजय उवाच कि कृतं कर्म धर्मेण येन शापमुपेयिवान् । कस्य शापाच्च ब्रह्म॒र्षे: शूद्रयोनावजायत
ชนเมชัยตรัสถามว่า— “ข้าแต่พราหมณ์ ธรรมราชได้กระทำกรรมอันใดจึงต้องรับคำสาป? และด้วยคำสาปของพรหมฤๅษีผู้ใดเล่า เขาจึงบังเกิดในครรภ์แห่งศูทร?”
Verse 2
वैशम्पायन उवाच बभूव ब्राह्मण: कश्रिन्माण्डव्य इति विश्रुत: । धृतिमान् सर्वधर्मज्ञ: सत्ये तपसि च स्थित:
ไวศัมปายนกล่าวว่า— “ข้าแต่พระราชา กาลก่อนมีพราหมณ์ผู้หนึ่งมีนามเลื่องลือว่า มาณฑวยะ เป็นผู้มั่นคง อรรถรู้ธรรมทั้งปวง และตั้งมั่นในสัจจะกับตบะ”
Verse 3
स आश्रमपदद्धारि वृक्षमूले महातपा: । ऊर्ध्वबाहुर्महायोगी तस्थौ मौनव्रतान्वित:
ท่านมหาตบสวีนั้น ณ ประตูอาศรม ใต้โคนไม้ ยกแขนทั้งสองขึ้นเหนือศีรษะ ทรงมุนีวัตรแห่งความเงียบ ยืนนิ่งประกอบตบะอันเคร่งครัด; มาณฑวยะเป็นมหาโยคี
Verse 4
तस्य कालेन महता तस्मिंस्तपसि वर्ततः । तमाश्रममनुप्राप्ता दस्यवो लोप्न्रहारिण:,उस कठोर तपस्यामें लगे हुए महर्षिके बहुत दिन व्यतीत हो गये। एक दिन उनके आश्रमपर चोरीका माल लिये हुए बहुत-से लुटेरे आये
เมื่อฤๅษีผู้นั้นบำเพ็ญตบะอันเคร่งครัดอยู่เป็นเวลายาวนาน ครั้นกาลล่วงไปมากแล้ว พวกโจรจำนวนหนึ่งซึ่งหอบหิ้วทรัพย์ที่ลักมาได้ก็พากันมาถึงอาศรมแห่งนั้น
Verse 5
अनुसार्यमाणा बहुभी रक्षिभिर्भरतर्षभ । ते तस्यावसथे लोप्नं दस्यथव: कुरुसत्तम
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “โอ้ผู้ประเสริฐในหมู่ภารตะ เหล่าทหารรักษาการณ์จำนวนมากกำลังไล่ติดตามพวกโจรเหล่านั้นอยู่ โอ้ผู้เลิศในหมู่กุรุ โอ้ชนเมชยะ พวกดัสยูผู้หวาดกลัวได้นำทรัพย์ที่ลักมาไปวางไว้ ณ อาศรมของมหาฤๅษี แล้วหลบซ่อนอยู่ใกล้ ๆ ก่อนที่กองกำลังพิทักษ์ของพระราชาจะมาถึง ครั้นพวกมันซ่อนตัวแล้ว กองทหารรักษาการณ์ก็มาถึงที่นั้นโดยเร็ว เมื่อเห็นฤๅษีผู้มั่งคั่งด้วยตบะกำลังตั้งมั่นในสมาธิ พวกผู้ไล่ตามจึงถามว่า ‘โอ้ทวิชผู้ประเสริฐ โปรดบอกเถิด—พวกโจรหนีไปทางใด? เราจะจับทางนั้นแล้วไล่ตามโดยเร็ว’”
Verse 6
निधाय च भयाल्लीनास्तत्रैवानागते बले | तेषु लीनेष्वथो शीघ्र ततस्तद् रक्षिणां बलम्
ด้วยความหวาดกลัว พวกมันจึงวางทรัพย์ที่ลักมาไว้ ณ อาศรมนั้นและหลบซ่อนอยู่ที่นั่นเอง ก่อนที่กองกำลังของพระราชาจะมาถึง ครั้นพวกมันซ่อนตัวแล้ว กองทหารรักษาการณ์ก็รีบมาถึงสถานที่นั้นโดยเร็ว โอ้ชนเมชยะ
Verse 7
आजगाम ततोड<पश्यंस्तमृषिं तस्करानुगा: । तमपृच्छंस्ततो राजंस्तथावृत्तं तपोधनम्
ครั้นแล้วพวกผู้ไล่ตามโจรก็มาถึงและเห็นฤๅษีผู้นั้น จากนั้น โอ้พระราชา พวกเขาจึงซักถามฤๅษีผู้มั่งคั่งด้วยตบะถึงเหตุการณ์ที่เกิดขึ้น โอ้ชนเมชยะ
Verse 8
कतमेन पथा याता दस्यवो द्विजसत्तम | तेन गच्छामहे ब्रह्मन् यथा शीघ्रतरं वयम्
“โอ้ทวิชผู้ประเสริฐ พวกดัสยูไปทางใด? โอ้พราหมณ์ เราจะไปตามทางนั้น เพื่อให้พวกเราไปได้โดยเร็วที่สุด”
Verse 9
तथा तु रक्षिणां तेषां ब्रुवतां स तपोधन: । न किंचिद् वचन राजन्नब्रवीत् साध्वसाधु वा,राजन! उन रक्षकोंके इस प्रकार पूछनेपर तपस्याके धनी उन महर्षिने भला-बुरा कुछ भी नहीं कहा
ครั้นเหล่าทหารยามกล่าวแก่ท่านดังนั้น ฤๅษีผู้มั่งคั่งด้วยตบะนั้น ข้าแต่พระราชา มิได้เอื้อนเอ่ยถ้อยคำใดเลย—มิได้ทั้งเห็นชอบหรือประณาม—ทรงไว้ซึ่งความสงัดเงียบ
Verse 10
ततस्ते राजपुरुषा विचिन्वानास्तमाश्रमम् | ददृशुस्तत्र लीनांस्तांश्लौरांस्तद् द्रव्यमेव च,तब उन राजपुरुषोंने उस आश्रममें ही चोरोंको खोजना आरम्भ किया और वहीं छिपे हुए चोरों तथा चोरीके मालको भी देख लिया
แล้วข้าราชบุรุษของพระราชาได้ค้นหาไปทั่วอาศรม และได้พบโจรที่ซ่อนอยู่ ณ ที่นั้น พร้อมทั้งทรัพย์สินที่ถูกลักไปด้วย
Verse 11
ततः शड्का समभवद्ू रक्षिणां त॑ मुनि प्रति । संयम्यैनं ततो राज्ञे दस्यूंश्वैव न््यवेदयन्
บัดนั้นความสงสัยบังเกิดในใจเหล่าทหารยามต่อฤๅษีนั้น เขาจึงจับกุมไว้แล้วนำไปเฝ้าพระราชา กราบทูลเรื่องทั้งหมด และส่งมอบเหล่าโจรด้วย
Verse 12
तं॑ राजा सह तैश्लौरैरन्वशाद् वध्यतामिति । स रक्षिभिस्तैरज्ञात: शूले प्रोतो महातपा:
พระราชาทรงมีพระบัญชาให้ประหารเขาพร้อมกับเหล่าโจรนั้น ทหารยามมิได้รู้ว่าเป็นมหาตบสวี จึงเอาขึ้นเสียบไว้บนหลักแหลม (ชูล)
Verse 13
ततस्ते शूलमारोप्य त॑ मुनि रक्षिणस्तदा | प्रतिजग्मुर्महीपालं धनान्यादाय तान्यथ,इस प्रकार वे रक्षक माण्डव्य मुनिको शूलीपर चढ़ाकर वह सारा धन साथ ले राजाके पास लौट गये
ดังนั้นเหล่าทหารยามจึงนำฤๅษีขึ้นเสียบไว้บนชูล แล้วถือเอาทรัพย์สินทั้งหมดกลับไปเฝ้าพระราชา
Verse 14
शूलस्थ: स तु धर्मात्मा कालेन महता ततः । निराहारो<पि विप्रर्षिमरणं नाभ्यपद्यत,धर्मात्मा ब्रह्मर्षि माण्डव्य दीर्घकालतक उस शूलके अग्रभागपर बैठे रहे। वहाँ भोजन न मिलनेपर भी उनकी मृत्यु नहीं हुई
เมื่อถูกตรึงอยู่บนปลายหลักนั้น ฤๅษีผู้มีธรรมจิตก็ยังคงอยู่ ณ ที่นั้นเป็นเวลายาวนานยิ่ง แม้ปราศจากอาหาร พรหมฤๅษีก็มิได้ยอมพ่ายแก่ความตาย—ด้วยเดชแห่งตบะและความมั่นคงในธรรมของท่าน
Verse 15
धारयामास च प्राणानृषींश्व॒ समुपानयत् । शूलाग्रे तप्यमानेन तपस्तेन महात्मना
ท่านยังคงประคองลมหายใจไว้ และเพียงด้วยการระลึกก็ทรงเชื้อเชิญเหล่าฤๅษีให้มาสู่สำนักของท่าน ครั้นเห็นมหาตมะนั้นบำเพ็ญตบะอันรุนแรงอยู่บนปลายหลัก เหล่าตบัสวินทั้งหลายก็ทั้งสะทกสะท้านและยำเกรง; ครั้นยามราตรีพวกเขาจึงแปลงเป็นนกบินมาชุมนุม ณ ที่นั้น และสำแดงเดชตามกำลังของตน แล้วซักถามพราหมณ์ผู้ประเสริฐ คือฤๅษีมานฑพยะ
Verse 16
संतापं परमं जग्मुर्मुन॒यस्तपसान्विता: । ते रात्रौ शकुना भूत्वा संनिपत्य तु भारत । दर्शयन्तो यथाशक्ति तमपृच्छन् द्विजोत्तमम्
เหล่ามุนีผู้ประกอบด้วยตบะถูกความร้อนรุ่มอันยิ่งใหญ่ครอบงำ โอ้ภารตะ ครั้นยามราตรีพวกเขาแปลงเป็นนกแล้วมาชุมนุม ณ ที่นั้น และสำแดงตนตามกำลังเดชของแต่ละตน แล้วจึงซักถามทวิชผู้ประเสริฐนั้น
Verse 17
श्रोतुमिच्छामहे ब्रह्मन् कि पापं कृतवानसि । येनेह समनुप्राप्तं शूले दुःखभयं महत्,“ब्रह्म! हम सुनना चाहते हैं कि आपने कौन-सा पाप किया है, जिससे यहाँ शूलपर बैठनेका यह महान् कष्ट आपको प्राप्त हुआ है?”
ข้าแต่พราหมณ์ เราปรารถนาจะฟังว่า ท่านได้กระทำบาปสิ่งใด จึงมาประสบทุกข์และความหวาดหวั่นอันใหญ่หลวงนี้ ณ ที่นี่ ด้วยการนั่งอยู่บนหลักนั้น
Verse 106
इति श्रीमहा भारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि अणीमाण्डव्योपाख्याने षडधिकशततमो<ध्याय:
ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ ภายในอาทิปรวะ ตอนสัมภวปรวะ ว่าด้วยอุปาขยานแห่งอณีมานฑพยะ บทที่หนึ่งร้อยหกได้สิ้นสุดลง
Frequently Asked Questions
A governance dilemma: whether a ruler should renounce a single heir predicted (by omens and counsel) to endanger the dynasty, balancing paternal attachment against the precautionary protection of the realm and lineage.
The chapter articulates proportional-sacrifice reasoning in public ethics: preserving larger social units may require relinquishing smaller attachments, and ignoring qualified counsel can convert private emotion into systemic harm.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-function is causal framing—showing how boons, omens, and rejected counsel become explanatory premises for later political breakdown within the epic’s dharma inquiry.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.