Adhyaya 10

Sutra 1

कर्मोदकमार्गमुचितं रुन्धतः कुर्वतोऽनुचितं वा पूर्वः साहसदण्डः सेतुकूपपुण्यस्थानचैत्यदेवायतनानि च परभूमौ निवेशयतः ॥ कZ_०३.१०.०१ ॥

ผู้ใดกีดขวางทางน้ำเพื่อการงาน (ชลประทาน/ระบายน้ำ) ที่ถูกต้อง หรือทำทางน้ำที่ไม่ถูกต้อง ให้ปรับสาหสะแบบที่หนึ่ง (ต่ำสุด); และผู้ที่ไปตั้งเขื่อน บ่อ/บ่อน้ำ สถานที่กุศล/ศักดิ์สิทธิ์ ไจตยะ (อนุสรณ์) หรือเทวสถานบนที่ดินของผู้อื่น ก็ให้ปรับเช่นเดียวกัน

Sutra 2

पूर्वानुवृत्तं धर्मसेतुमाधानं विक्रयं वा नयतो नाययतो वा मध्यमः साहसदण्डः श्रोतृऋणामुत्तमः अन्यत्र भग्नोत्सृष्टात् ॥ कZ_०३.१०.०२ ॥

ผู้ใดเบี่ยงเบนหรือไม่ฟื้นฟู ‘ธรรมเสตุ’ (คันกั้นน้ำ/ข้อตกลงสิทธิใช้น้ำที่ชอบด้วยกฎหมายและเป็นที่ยอมรับโดยสาธารณะ) ซึ่งตั้งมั่นและเป็นจารีตเดิม และผู้ใดนำไปจำนำหรือขายโดยมิชอบ ให้ปรับโทษสาหสระดับกลาง; แต่หากเป็นกรณีเกี่ยวกับที่ดินศฺโรตริยะ (ที่ดินพระราชทานพิเศษ) ให้ปรับโทษสูงสุด—เว้นแต่โครงสร้างนั้นชำรุดพังหรือถูกทอดทิ้งแล้ว।

Sutra 3

स्वाम्यभावे ग्रामाः पुण्यशीला वा प्रतिकुर्युः ॥ कZ_०३.१०.०३ ॥

เมื่อไม่มีเจ้าของ ให้หมู่บ้านต่าง ๆ (ในฐานะองค์กรร่วม) หรือผู้มีศรัทธา/ผู้ทำกุศล รับหน้าที่ชดเชยตอบแทน (บำรุงรักษา/ซ่อมแซม/ชดใช้ค่าเสียหาย) ดำเนินการแทน।

Sutra 4

पथिप्रमाणं दुर्गनिवेशे व्याख्यातम् ॥ कZ_०३.१०.०४ ॥

มาตรฐานการวัดของถนนได้อธิบายไว้แล้วในหมวดว่าด้วยการตั้งป้อม/การวางผังป้อม (ดุรคนิเวศ)۔

Sutra 5

क्षुद्रपशुमनुष्यपथं रुन्धतो द्वादशपणो दण्डः महापशुपथं चतुर्विंशतिपणः हस्तिक्षेत्रपथं चतुष्पञ्चाशत्पणः सेतुवनपथं षट्शतः श्मशानग्रामपथं द्विशतः द्रोणमुखपथं पञ्चशतः स्थानीयराष्ट्रविवीतपथं साहस्रः ॥ कZ_०३.१०.०५ ॥

การกีดขวางทางสำหรับสัตว์เล็กและคน ปรับ 12 ปณะ; ทางสำหรับสัตว์ใหญ่ ปรับ 24; ทางช้าง/ทางไปยังเขตนา (หลวง) ปรับ 54; ทางเขื่อน/ทางป่า ปรับ 600; ทางป่าช้าหรือทางหมู่บ้าน ปรับ 200; ทางโดรณมุข ปรับ 500; และทางของศูนย์เขต (สถานียะ), มณฑล/รัฐ (ราษฺฏฺร) หรือเขตชายแดน (วิวีต) ปรับ 1,000 (ปณะ)।

Sutra 6

अतिकर्षणे चैषां दण्डचतुर्था दण्डाः ॥ कZ_०३.१०.०६ ॥

หากพวกเขาล้ำเกินขอบเขตที่อนุญาต (atikarṣaṇa) โทษคือค่าปรับชั้นที่สี่ (daṇḍacaturtha)

Sutra 7

कर्षणे पूर्वोक्ताः ॥ कZ_०३.१०.०७ ॥

สำหรับการไถ/เพาะปลูก (ทั่วไป) ให้ใช้บทลงโทษ/กฎเกณฑ์ตามที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว

Sutra 8

क्षेत्रिकस्याक्षिपतः क्षेत्रमुपवासस्य वा त्यजतो बीजकाले द्वादशपणो दण्डः अन्यत्र दोषोपनिपाताविषह्येभ्यः ॥ कZ_०३.१०.०८ ॥

หากผู้เพาะปลูกไม่หว่าน/ไม่ปลูก (ละเลยนา) หรือผู้เช่าที่ถือครองโดยแลกกับการบริการ/การเลี้ยงดูละทิ้งนาในฤดูหว่านเมล็ด ให้ปรับสิบสองปณะ—เว้นแต่ถูกขัดขวางด้วยภัยพิบัติที่หลีกเลี่ยงไม่ได้หรือเคราะห์ร้ายรุนแรงเกินต้านทาน

Sutra 9

करदाः करदेष्वाधानं विक्रयं वा कुर्युः ब्रह्मदेयिका ब्रह्मदेयिकेषु ॥ कZ_०३.१०.०९ ॥

ผู้ถือสิทธิ์คะระดะ (karada) จะจำนำ/วางประกันหรือขายได้เฉพาะในหมู่ผู้ถือสิทธิ์คะระดะด้วยกัน; ผู้ถือสิทธิ์พรหมเทยะ (brahmadeya) (ที่ดินพรหมเทยะ) เฉพาะในหมู่ผู้ถือสิทธิ์พรหมเทยะด้วยกัน

Sutra 10

अन्यथा पूर्वः साहसदण्डः ॥ कZ_०३.१०.१० ॥

มิฉะนั้น (หากทำฝ่าฝืนกฎ) ให้ใช้ค่าปรับสาหสะ (sāhasa) ที่กล่าวไว้ก่อนหน้า/ที่ใช้บังคับ

Sutra 11

करदस्य वाकरदग्रामं प्रविशतः ॥ कZ_०३.१०.११ ॥

ในกรณีที่ผู้ถือสิทธิ์คะระดะ (หรือผู้ไม่ใช่คะระดะ) เข้าไปในหมู่บ้านที่ไม่ใช่คะระดะ…

Sutra 12

करदं तु प्रविशतः सर्वद्रव्येषु प्राकाम्यं स्यात् अन्यत्रागारात् ॥ कZ_०३.१०.१२ ॥

แต่เมื่อผู้เป็นกรท (ผู้เสียภาษี) เข้าไปในหมู่บ้านเช่นนั้น เขาย่อมมีสิทธิทำการซื้อขาย/จัดหาสิ่งจำเป็นได้อย่างเสรีในสินค้าทุกชนิด—ยกเว้นเรื่องบ้านเรือน/ที่อยู่อาศัย

Sutra 13

तदप्यस्मै दद्यात् ॥ कZ_०३.१०.१३ ॥

แม้สิ่งนั้นด้วย (คือที่พัก/ที่อยู่อาศัย) ก็ควรจัดให้แก่เขา

Sutra 14

अनादेयमकृषतोऽन्यः पञ्चवर्षाण्युपभुज्य प्रयासनिष्क्रयेण दद्यात् ॥ कZ_०३.१०.१४ ॥

หากสิ่งใดโดยปกติไม่อาจโอนกันได้ และเจ้าของไม่เพาะปลูก/ทำไร่ทำสวน ผู้อื่นอาจใช้ประโยชน์ได้เป็นเวลา 5 ปี แล้วจึงต้องชำระให้เสร็จโดยจ่ายค่าชดเชยตามแรงงาน/ความพยายามที่ได้ลงไป

Sutra 15

अकरदाः परत्र वसन्तो भोगमुपजीवेयुः ॥ कZ_०३.१०.१५ ॥

ผู้ที่ไม่ใช่กรท แม้อาศัยอยู่ที่อื่น ก็อาจเลี้ยงชีพได้ด้วยการเสวย/ใช้ประโยชน์จากผลผลิต/ประโยชน์ที่ตนมีสิทธิ

Sutra 16

ग्रामार्थेन ग्रामिकं व्रजन्तमुपवासाः पर्यायेणानुगच्छेयुः ॥ कZ_०३.१०.१६ ॥

เมื่อหัวหน้าหมู่บ้านออกไปทำธุระของหมู่บ้าน ชาวบ้านผู้เป็นเจ้าบ้านเรือน (อุปวาสาฯ) พึงติดตามไปโดยผลัดเวร

Sutra 17

अननुगच्छन्तः पणार्धपणिकं योजनं दद्युः ॥ कZ_०३.१०.१७ ॥

ผู้ที่ไม่ไปติดตาม/ร่วมเดินทางตามที่กำหนด ต้องเสียค่าปรับหนึ่งปณะครึ่งต่อหนึ่งโยชนะของการเดินทาง.

Sutra 18

ग्रामिकस्य ग्रामादस्तेनपारदारिकं निरस्यतश्चतुर्विंशतिपणो दण्डः ग्रामस्योत्तमः ॥ कZ_०३.१०.१८ ॥

หากหัวหน้าหมู่บ้านขับไล่โจรหรือผู้ล่วงประเวณีออกจากหมู่บ้าน ผู้ที่ฝ่าฝืน/ขัดขืนการขับไล่นั้นต้องรับโทษปรับระดับหมู่บ้านสูงสุด คือยี่สิบสี่ปณะ.

Sutra 19

निरस्तस्य प्रवेशो ह्यभिगमेन व्याख्यातः ॥ कZ_०३.१०.१९ ॥

การกลับเข้าไปของผู้ที่ถูกขับไล่ ให้พิจารณาตามกฎว่าด้วย ‘อภิคมะ’ (การเข้าไป/การเข้าถึง) คือเป็นความผิดฐานเข้าถึงโดยไม่ได้รับอนุญาต.

Sutra 20

स्तम्भैः समन्ततो ग्रामाद्धनुःशतापकृष्टमुपसालं कारयेत् ॥ कZ_०३.१०.२० ॥

รอบหมู่บ้าน ในระยะห่างหนึ่งร้อยคันธนู ให้สร้างรั้ว/แนวล้อมรอบชั้นนอก (อุปสาละ) ด้วยเสา.

Sutra 21

पशुप्रचारार्थं विवीतमालवनेनोपजीवेयुः ॥ कZ_०३.१०.२१ ॥

เพื่อการเลี้ยงสัตว์และการปล่อยให้หากิน ให้ประชาชนใช้ทุ่งหญ้าที่กำหนดไว้ (วิวีตะ) ร่วมกับแนวป่าหรือดงไม้ที่ติดกัน (อาลวะนะ).

Sutra 22

विवीतं भक्षयित्वापसृतानामुष्ट्रमहिषाणां पादिकं रूपं गृह्णीयुः गवाश्वखराणां चार्धपादिकं क्षुद्रपशूनां षोडशभागिकम् ॥ कZ_०३.१०.२२ ॥

หากสัตว์ไปกินหญ้าในวิวีตะแล้วเคลื่อนย้ายออกไป ให้เก็บค่าธรรมเนียม: หนึ่งในสี่สำหรับอูฐและควาย; หนึ่งในแปดสำหรับโค ม้า และลา; และหนึ่งในสิบหกสำหรับปศุสัตว์ขนาดเล็ก।

Sutra 23

भक्षयित्वा निषण्णानामेत एव द्विगुणा दण्डाः परिवसतां चतुर्गुणाः ॥ कZ_०३.१०.२३ ॥

หากหลังจากกินหญ้าแล้วสัตว์ยังคงอยู่ปักหลักที่นั่น ให้ปรับเป็นสองเท่าของเดิม; หากตั้งค่าย/พักค้างอยู่ ให้ปรับเป็นสี่เท่าของเดิม।

Sutra 24

ग्रामदेववृषा वानिर्दशाहा वा धेनुरुक्षाणो गोवृषाश्चादण्ड्याः ॥ कZ_०३.१०.२४ ॥

โคเพศผู้ของหมู่บ้านที่อุทิศแก่เทพประจำหมู่บ้าน หรือสัตว์ที่ประกาศว่าเป็น ‘นির্দিশাহ’ (ไม่ถูกกำหนด/ไร้เจ้าของ) รวมทั้งโคเพศเมีย วัวเพศผู้ (อุกษาณะ) และโคเพศผู้—ไม่ต้องถูกปรับ।

Sutra 25

सस्यभक्षणे सस्योपघातं निष्पत्तितः परिसंख्याय द्विगुणं दापयेत् ॥ कZ_०३.१०.२५ ॥

กรณีสัตว์กินพืชผล ให้ประเมินความเสียหายของพืชผลโดยอิงผลผลิตที่คาดหมาย (นิษปัตติ) แล้วให้ผู้กระทำชดใช้เป็นสองเท่า।

Sutra 26

स्वामिनश्चानिवेद्य चारयतो द्वादशपणो दण्दः प्रमुञ्चतश्चतुर्विंशतिपणः ॥ कZ_०३.१०.२६ ॥

หากผู้ใดต้อน/เลี้ยงสัตว์โดยไม่แจ้งเจ้าของ ปรับสิบสองปณะ; หากปล่อยให้หลุด/ปล่อยทิ้ง ปรับยี่สิบสี่ปณะ.

Sutra 27

पालिनामर्धदण्डाः ॥ कZ_०३.१०.२७ ॥

สำหรับผู้เฝ้าดูแล/ผู้รักษา (pālin) ให้ลงโทษเพียงครึ่งหนึ่ง.

Sutra 28

तदेव षण्डभक्षणे कुर्यात् ॥ कZ_०३.१०.२८ ॥

ในกรณีที่โคผู้/โคตอน (ṣaṇḍa) กินจนเกิดความเสียหาย ให้ใช้กฎโทษแบบเดียวกัน.

Sutra 29

वाटभेदे द्विगुणः वेश्मखलवलयगतानां च धान्यानां भक्षणे ॥ कZ_०३.१०.२९ ॥

การทำลายรั้ว/คอก (vāṭa) ให้ปรับเป็นสองเท่า; เช่นเดียวกับการกินธัญพืชที่เก็บไว้ในบ้าน ลานนวดข้าว หรือวงล้อม/คอกเก็บรักษา.

Sutra 30

हिंसाप्रतीकारं कुर्यात् ॥ कZ_०३.१०.३० ॥

ควรชดใช้/เยียวยาความเสียหายที่เกิดจากการทำร้ายหรือความเสียหาย.

Sutra 31

अभयवनमृगाः परिगृहीता वा भक्षयन्तः स्वामिनो निवेद्य यथावध्यास्तथा प्रतिषेद्धव्याः ॥ कZ_०३.१०.३१ ॥

สัตว์จากป่าคุ้มครอง—หรือสัตว์ที่อยู่ในการควบคุมดูแล—หากกินจนก่อความเสียหาย ให้แจ้งเจ้าของแล้วต้องยับยั้ง/กักไว้ด้วยวิธีเดียวกับสัตว์ที่เข้าข่ายต้องฆ่า (คือป้องกันอย่างเด็ดขาด).

Sutra 32

पशवो रश्मिप्रतोदाभ्यां वारयितव्याः ॥ कZ_०३.१०.३२ ॥

ควรควบคุมปศุสัตว์ด้วยเชือกและไม้กระตุ้น (goad)

Sutra 33

तेषामन्यथा हिंसायां दण्डपारुष्यदण्डाः ॥ कZ_०३.१०.३३ ॥

หากในการควบคุมเกิดการบาดเจ็บด้วยวิธีที่ไม่เหมาะสม ให้ใช้โทษปรับฐานทำร้าย/ทารุณกรรม

Sutra 34

प्रार्थयमाना दृष्टापराधा वा सर्वोपायैर्नियन्तव्याः । इति क्षेत्रपथहिंसा ॥ कZ_०३.१०.३४ ॥

ไม่ว่าจะวิงวอนขอผ่อนผันหรือถูกจับได้ในความผิดที่เห็นประจักษ์ ต้องควบคุมด้วยทุกวิถีทาง ดังนี้จบหมวดว่าด้วยการทำความเสียหายแก่ทุ่งนาและถนน

Sutra 35

कर्षकस्य ग्राममभ्युपेत्याकुर्वतो ग्राम एवात्ययं हरेत् ॥ कZ_०३.१०.३५ ॥

หากชาวนาเมื่อเข้ารับภาระต่อหมู่บ้านแล้วไม่ปฏิบัติ หมู่บ้านเองพึงเรียกเก็บ ‘อัตยะยะ’ (ค่าปรับ/เงินค้างชำระเชิงโทษ)

Sutra 36

कर्माकरणे कर्मवेतनद्विगुणम् हिरण्यादाने प्रत्यंशद्विगुणम् भक्ष्यपेयादाने च प्रहवणेषु द्विगुणमंशं दद्यात् ॥ कZ_०३.१०.३६ ॥

หากไม่ปฏิบัติงานที่มอบหมาย ให้ชดใช้ค่าแรงเป็นสองเท่า (เป็นค่าปรับ/ชดเชย). หากยักยอกเงินสด (hiraṇya) ต้องคืนเป็นสองเท่าของจำนวนที่เอาไป. หากเอาอาหารและเครื่องดื่ม—โดยเฉพาะในงานแจกจ่าย/เลี้ยงสาธารณะ (prahavaṇa)—ต้องจ่ายเป็นสองเท่าของส่วนที่ได้.

Sutra 37

प्रेक्षायामनंशदः सस्वजनो न प्रेक्षेत ॥ कZ_०३.१०.३७ ॥

ในการตรวจสอบ/ตรวจบัญชี (prekṣā) ผู้ที่ไม่มีส่วนได้ส่วนเสียและญาติหรือคนใกล้ชิดของตน ไม่ควรเป็นผู้ตรวจสอบ

Sutra 38

प्रच्छन्नश्रवणेक्षणे च सर्वहिते च कर्मणि निग्रहेण द्विगुणमंशं दद्यात् ॥ कZ_०३.१०.३८ ॥

สำหรับการดักฟังและสอดส่องอย่างลับ ๆ และเพื่อยับยั้งการประพฤติมิชอบในงานเพื่อประโยชน์ส่วนรวม ควรให้ส่วนแบ่ง (รางวัล) เป็นสองเท่า

Sutra 39

सर्वहितमेकस्य ब्रुवतः कुर्युराज्ञाम् ॥ कZ_०३.१०.३९ ॥

แม้มีเพียงคนเดียวกล่าวเพื่อประโยชน์ส่วนรวม สภาก็ควรรับไว้เป็นคำสั่ง/มติ

Sutra 40

अकरणे द्वादशपणो दण्डः ॥ कZ_०३.१०.४० ॥

หากไม่ปฏิบัติ ปรับสิบสองปณะ

Sutra 41

तं चेत्सम्भूय वा हन्युः पृथगेषामपराधद्विगुणो दण्डः ॥ कZ_०३.१०.४१ ॥

หากพวกเขาร่วมกันฆ่าเขา แต่ละคนจะถูกปรับเป็นสองเท่าตามความผิดของตน

Sutra 42

उपहन्तृषु विशिष्टः ॥ कZ_०३.१०.४२ ॥

ในบรรดาผู้ทำร้าย ผู้ที่เป็นตัวการ/มีความผิดมากที่สุดพึงถูกลงโทษแยกต่างหาก (หนักกว่า)۔

Sutra 43

ब्राह्मणश्चैषां ज्यैष्ठ्यं नियम्येत ॥ कZ_०३.१०.४३ ॥

และในหมู่พวกเขา ความอาวุโส/ความเป็นลำดับก่อนของพราหมณ์พึงกำหนด/รับรองตามกฎเกณฑ์۔

Sutra 44

प्रहवणेषु चैषां ब्राह्मणा नाकामाः कुर्युः अंशं च लभेरन् ॥ कZ_०३.१०.४४ ॥

และในงานประหวนะ (การแจกจ่าย/งานเลี้ยงสาธารณะ) ของพวกเขา ไม่พึงบังคับพราหมณ์ให้ทำโดยไม่สมัครใจ; และพราหมณ์พึงได้รับส่วนแบ่งด้วย।

Sutra 45

तेन देशजातिकुलसंघानां समयस्यानपाकर्म व्याख्यातम् ॥ कZ_०३.१०.४५ ॥

ด้วยข้อนี้ ได้อธิบายกฎว่าด้วยอนปากรรม (การไม่ละเมิด/ไม่ละเว้นการปฏิบัติ) แห่งสมยะ (ข้อตกลงจารีต) ของแคว้น ชุมชน (ชาติ) ตระกูล และสหองค์กร (สังฆะ) แล้ว।

Sutra 46

ग्रामशोभाश्च रक्षाश्च तेषां प्रियहितं चरेत् ॥ कZ_०३.१०.४६च्द् ॥

เขาพึงส่งเสริมความรุ่งเรือง/สาธารณูปโภคของหมู่บ้านและการคุ้มครอง และปฏิบัติในสิ่งที่เป็นที่พอใจและเป็นประโยชน์แก่ชาวบ้าน