Varaha Purana 5.23: Adhyaya 5, Shloka 23

Reconciliation of Action and Knowledge: Offering All Acts to Nārāyaṇa and the Hymn to the Yajña-Puruṣa

Devanagari script

अहे भावः सदा ब्रह्मन्नविद्येयं मुमुक्षुणाम् । यात्राप्राणरतं सर्वं जगदेतद्विचेष्टितम् । तत्राहमिति यः शब्दः स साधुत्वं न गच्छति ॥ ५.२३ ॥

Recitation with translationVaraha Purana 5.23

Transliteration

ahe bhāvaḥ sadā brahmann avidyeyaṃ mumukṣuṇām | yātrāprāṇarataṃ sarvaṃ jagad etad viceṣṭitam | tatrāham iti yaḥ śabdaḥ sa sādhutvaṃ na gacchati || 5.23 ||

Translation

హే బ్రహ్మన్, ముముక్షులకు ఈ భావస్థితి ఎల్లప్పుడూ అవిద్యే. ఈ సమస్త జగత్తు జీవికనే ప్రాణంగా భావించి కార్యచేష్టలలో నిమగ్నమై ఉంది; అక్కడ ‘నేను’ అనే శబ్దభావం సాధుత్వాన్ని పొందదు.

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• अहे: O!
• अहे: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Indeclinable
• Root: अहे (अव्यय)
• Form: सम्बोधन-निपात (vocative particle), ‘हे’ अर्थे

• भावः: notion/attitude
• भावः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: भाव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• सदा: always
• सदा: Kriya-visheṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: सदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (adverb of time)

• ब्रह्मन्: O Brahmin/O Brahman
• ब्रह्मन्: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन

• अविद्या: ignorance
• अविद्या: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अविद्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• इयम्: this
• इयम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: इदम् (प्रातिपदिक/सर्वनाम)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम, ‘अविद्या’ विशेषणरूपेण

• मुमुक्षुणाम्: of the seekers of liberation
• मुमुक्षुणाम्: Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: मुमुक्षु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (सम्बन्ध), बहुवचन

• यात्रा: livelihood/maintenance
• यात्रा: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: यात्रा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (समासपूर्वपद)

• प्राण: life-breath
• प्राण: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: प्राण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (समासपूर्वपद)

• रतम्: engaged/attached
• रतम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: रत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुष (उपपद/निर्देश): यात्रायां प्राणेषु वा रतम् (engaged in livelihood and life)

• सर्वम्: all
• सर्वम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘जगत्’ विशेषण

• जगत्: world
• जगत्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जगत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• एतत्: this
• एतत्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: एतद् (प्रातिपदिक/सर्वनाम)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘जगत्’ विशेषण

• विचेष्टितम्: set in motion/acted upon
• विचेष्टितम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वि + चेष्ट् (धातु) + क्त (प्रत्यय)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘जगत्’ विशेषण

• तत्र: there/in that
• तत्र: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय (locative adverb: there/in that)

• अहम्: I
• अहम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (प्रातिपदिक/सर्वनाम)
• Form: उत्तमपुरुष-सर्वनाम, प्रथमा, एकवचन

• इति: thus
• इति: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उद्धरण/इत्यर्थक-अव्यय (quotative particle)

• यः: which
• यः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: यद् (प्रातिपदिक/सर्वनाम)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सम्बन्धबोधक (relative pronoun)

• शब्दः: word/utterance
• शब्दः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: शब्द (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• सः: that
• सः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (प्रातिपदिक/सर्वनाम)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम

• साधुत्वम्: goodness/saintliness
• साधुत्वम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: साधुत्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• न: not
• न: Sambandha (सम्बन्ध/निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-अव्यय

• गच्छति: goes/attains
• गच्छति: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु)
• Form: लट् (वर्तमान), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

Speaker

Varāha (default speaker per dialogue framework; not explicitly marked in excerpt)

Tags

• Classical Literature
• Purāṇic Studies
• Vaishnavism
• Indian Philosophy
• Sanskrit Manuscript Archiving

FAQs

What is the historical significance of this verse?

It reflects a common Purāṇic strategy of integrating liberation-oriented (mokṣa) discourse—especially critiques of ego and worldly preoccupation—into narrative scripture, aligning the Varāha Purāṇa with broader medieval Sanskrit ethical-philosophical literature.

Which geographic location is identified?

No specific geographic location is named in this verse; the focus is ethical-philosophical rather than sacred geography.

What is the primary ethical instruction?

The verse cautions that fixation on worldly maintenance and the self-asserting notion expressed through “I” (ahaṃ) obstructs the cultivation of genuine virtue and the path sought by liberation-oriented practitioners.