Adhyaya 44: The Vaiśākha Bright-Twelfth Observance: Worship of Hari as Jāmadagnya and Its Fruits
Vaiśākha-śukla-dvādaśī-vrata (Jāmadagnya-Hari-pūjā) phala-kathana
Ritual-Manual (Vrata-vidhi) with Phalaśruti Narrative
వరాహ–పృథివీ సంభాషణలో వైశాఖ శుక్ల ద్వాదశి (జామదగ్న్య-హరి పూజా వ్రతం) విధి మరియు ఫలశ్రుతి వివరించబడింది. సాధకుడు స్నానం చేసి నియమాలు స్వీకరించి ఆలయానికి వెళ్లి హరిని పాద, ఉదర, కటి, బాహు, కంఠ, శిరస్సు అనే అంగావాహన/న్యాస క్రమంలో పూజించాలి; కప్పిన ఘటాన్ని స్థాపించి ప్రత్యేక వైష్ణవ పాత్రలో హరిని ప్రతిష్ఠించి, కుడిచేతిలో పరశు ధరించిన రూపాన్ని భావించి గంధపుష్పాలు సమర్పించాలి. రాత్రి జాగరణ చేసి, ఉదయాన్నే బ్రాహ్మణునికి దానం చేయాలి. అనంతరం రాజు వీరసేనకు సంతానం లేకపోవడం, యాజ్ఞవల్క్యుని ఉపదేశం—ఈ ద్వాదశి స్వల్ప కష్టంతో పుత్రప్రదం—మరియు ఫలంగా నలుని జననం చెప్పబడుతుంది; మరణానంతరం బ్రహ్మలోకవాసం, అప్సరాసంగం, మళ్లీ రాజ్యసంపద వంటి ఫలితాలు కూడా వర్ణించబడతాయి. నియమిత ఆచారం, వ్రతశీలత, దానవ్యవస్థల ద్వారా సమాజస్థిరత్వం, భూమి ధారణ సాధ్యమని బోధిస్తుంది।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 44
Verse 1
दुर्वासा उवाच । वैशाखेऽप्येवमेवं तु संकल्प्य विधिना नरः । तद्वत् स्नानादिकं कृत्वा ततो देवालयं व्रजेत् ॥ ४४.१ ॥
దుర్వాసుడు అన్నాడు—వైశాఖ మాసంలో కూడా మనిషి ఇదే విధంగా విధిపూర్వకంగా సంకల్పం చేయాలి. అలాగే స్నానాది ఆచరించి, తరువాత దేవాలయానికి వెళ్లాలి.
Verse 2
तत्राराध्य हरिं भक्त्या एभिर्मन्त्रैर्विचक्षणः । जामदग्न्याय पादौ तु उदरं सर्वधारिणे । मधुसूदनायेति कटिमुरः श्रीवत्सधारिणे ॥ ४४.२ ॥
అక్కడ వివేకవంతుడైన సాధకుడు ఈ మంత్రాలతో భక్తితో హరిని ఆరాధించాలి—పాదాల వద్ద ‘జామదగ్న్యాయ’, ఉదరానికి ‘సర్వధారిణే’, కటి మరియు వక్షస్థలానికి ‘మధుసూదనాయ’—శ్రీవత్సధారియైన ప్రభువుకు.
Verse 3
क्षत्रान्तकाय च भुजौ मणिकण्ठाय कण्ठकम् । स्वनाम्ना शङ्खचक्रौ तु शिरो ब्रह्माण्डधारिणे ॥ ४४.३ ॥
ఆయన భుజాలను క్షత్రాంతకునికి, కంఠాభరణాన్ని మణికంఠునికి; తమ తమ నామాలతో శంఖచక్రాలను, మరియు శిరస్సును బ్రహ్మాండధారికి అర్పించాడు।
Verse 4
एवमभ्यर्च्य मेधावी प्राग्वत् तस्याग्रतो घटम् । विन्यस्य स्थगितं तद्वद् वस्त्रयुग्मेन वेष्टितम् ॥ ४४.४ ॥
ఇలా ఆరాధన చేసిన తరువాత, మేధావి పూర్వవిధంగా దాని ముందర ఒక ఘటాన్ని స్థాపించాలి; అలాగే దానిని కప్పి రెండు వస్త్రాలతో చుట్టాలి।
Verse 5
वैणवेन तु पात्रेण तस्मिन् संस्थापयेद्धरिम् । जामदग्न्येति विख्यातं नाम्ना क्लेशविनाशनम् ॥ ४४.५ ॥
తదుపరి వైష్ణవ పాత్రతో అందులో హరిని ప్రతిష్ఠించాలి—‘జామదగ్న్య’ అనే నామంతో ప్రసిద్ధుడైన, క్లేశనాశకమని చెప్పబడిన నామధారి।
Verse 6
दक्षिणे परशुं हस्ते तस्य देवस्य कारयेत् । सर्वगन्धैश्च सम्पूज्य पुष्पैर्नानाविधैः शुभैः ॥ ४४.६ ॥
ఆ దేవుని కుడిచేతిలో పరశువు (కొడవలి/గొడ్డలి) చేయించాలి; మరియు అన్ని సుగంధ ద్రవ్యాలతో సమ్యక్ పూజించి, అనేక విధాల శుభ పుష్పాలతో కూడా పూజించాలి।
Verse 7
ततस्तस्याग्रतः कुर्याज्जागरं भक्तिमान्नरः । प्रभाते विमले सूर्ये ब्राह्मणाय निवेदयेत् । एवं नियमयुक्तस्य यत्फलं तन्निबोध मे ॥ ४४.७ ॥
తదుపరి భక్తిమంతుడు దాని సమక్షంలో జాగరణ చేయాలి। ఉదయాన్నే నిర్మల సూర్యుడు ప్రకాశించినప్పుడు (నైవేద్యాన్ని) బ్రాహ్మణునికి సమర్పించాలి। ఇలాంటి నియమాలతో ఉన్నవానికి కలిగే ఫలాన్ని నన్ను నుండి తెలుసుకో।
Verse 8
आसीद् राजा महाभागो वीरसेनो महाबलः । अपुत्रः स पुरा तीव्रं तपस्तेपे महौजसा ॥ ४४.८ ॥
పూర్వకాలంలో వీరసేనుడు అనే మహాభాగ్యవంతుడూ మహాబలవంతుడూ రాజు ఉండెను. అతడు అప్పటికి అపుత్రుడై, మహాతేజస్సుతో తీవ్రమైన తపస్సు చేసెను.
Verse 9
चरस्तत्तपो घोरं याज्ञवल्क्यो महामुनिः । आजगाम महायोगी तं दृष्ट्वा नातिदूरतः ॥ ४४.९ ॥
ఆ ఘోర తపస్సులో నిమగ్నుడైన మహాముని యాజ్ఞవల్క్యుని వద్దకు ఒక మహాయోగి వచ్చెను; అతనిని ఎక్కువ దూరం కాకుండానే చూసి సమీపమునకు చేరెను.
Verse 10
तमायान्तमथो दृष्ट्वा ऋषिं परमवर्चसम् । कृताञ्जलिपुटो भूत्वा राजाभ्युत्थानमाकरॊत् ॥ ४४.१० ॥
అప్పుడు పరమప్రభావశాలియైన ఋషి వస్తున్నాడని చూసి, రాజు అంజలి బద్ధుడై నమస్కరించి, గౌరవంతో లేచి స్వాగతం చేసెను.
Verse 11
स पूजितो मुनिः प्राह किमर्थं तप्यते तपः । राजन् कथय धर्मज्ञ किं ते कार्यं विवक्षितम् ॥ ४४.११ ॥
పూజింపబడిన ముని ఇలా పలికెను—“ఏ ప్రయోజనార్థం ఈ తపస్సు చేయబడుచున్నది? ఓ రాజా, ధర్మజ్ఞుడా, నీకు చెప్పదలచిన కార్యమేమిటో వివరించు.”
Verse 12
राजोवाच । अपुत्रोऽहं महाभाग नास्ति मे पुत्रसन्ततिः । तेन मे तप आस्थाय क्रिष्यते स्वतनुर्द्विज ॥ ४४.१२ ॥
రాజు పలికెను—“ఓ మహాభాగ, నేను అపుత్రుడను; నాకు పుత్రసంతతి లేదు. అందుకే తపస్సును ఆశ్రయించగా, ఓ ద్విజా, నా శరీరం క్షీణించుచున్నది.”
Verse 13
याज्ञवल्क्य उवाच । अलं ते तपसाऽनेन महाक्लेशेन पार्थिव । अल्पायासेन ते पुत्रो भविष्यति न संशयः ॥ ४४.१३ ॥
యాజ్ఞవల్క్యుడు అన్నాడు—ఓ రాజా, ఈ మహాక్లేశకరమైన తపస్సు నీకు చాలును. స్వల్ప ప్రయత్నంతోనే నీకు కుమారుడు కలుగును—సందేహం లేదు.
Verse 14
राजोवाच । कथं मे भविता पुत्रोऽल्पायासेन वै द्विज । एतन्मे कथय प्रीतो भगवन् प्रणतस्य ह ॥ ४४.१४ ॥
రాజు అన్నాడు—ఓ ద్విజా, స్వల్ప ప్రయత్నంతో నాకు కుమారుడు ఎలా కలుగును? ఓ భగవన్, ప్రసన్నుడై, శరణాగతుడైన నాకు ఇది చెప్పుము.
Verse 15
दुर्वासा उवाच । एवमुक्तो मुनिस्तेन पार्थिवेन यशस्विना । आचख्यौ द्वादशीं चेमां वैशाखे सितपक्षजाम् ॥ ४४.१५ ॥
దుర్వాసుడు అన్నాడు—ఆ యశస్వి రాజు ఇలా అడగగా, ముని వైశాఖ మాస శుక్లపక్షంలో వచ్చే ఈ ద్వాదశీ వ్రతవిధానాన్ని వివరించాడు.
Verse 16
स हि राजा विधानॆन पुत्रकामो विशेषतः । उपोष्य लब्धवान् पुत्रं नलं परमधार्मिकम् । योऽद्यापि कीर्त्यते लोके पुण्यश्लोको नरोत्तमः ॥ ४४.१६ ॥
ఆ రాజు ప్రత్యేకంగా పుత్రకాముడై విధిపూర్వకంగా ఉపవాసం చేసి పరమధార్మికుడైన నలుని కుమారునిగా పొందాడు; అతడు నేటికీ లోకంలో పుణ్యశ్లోక నరోత్తముడిగా కీర్తించబడుతున్నాడు.
Verse 17
प्रासङ्गिकं फलं ह्येतद्गतस्यास्य महामुने । सुपुत्रो जायते वित्तविद्यावान्कान्तिरुत्तमा ॥ ४४.१७ ॥
ఓ మహామునీ, ఇది ఈ వ్రతాచరణలో ప్రవేశించినవానికి ప్రాసంగిక ఫలం—సుపుత్రుడు జన్మిస్తాడు, ధనము మరియు విద్య కలుగుతాయి, ఉత్తమ కాంతి కూడా ఉద్భవిస్తుంది.
Verse 18
इह जन्मनि किं चित्रं परलोके शृणुष्व मे । कल्पमेकं ब्रह्मलोके वसित्वाऽप्सरसां गणैः ॥ ४४.१८ ॥
ఈ జన్మలో ఆశ్చర్యమేముంది? పరలోక విషయాన్ని నా మాటగా వినుము. బ్రహ్మలోకంలో ఒక కల్పకాలము నివసించి, అప్సరాగణములతో కలిసి ఉంటాడు.
Verse 19
क्रीडत्यन्ते पुनः सृष्टौ चक्रवर्ती भवेद् ध्रुवम् । त्रिंशत्यब्दसहस्राणि जीवते नात्र संशयः ॥ ४४.१९ ॥
అంత్యకాలంలో పునః సృష్టి కలిగినప్పుడు అతడు క్రీడిస్తూ నిశ్చయంగా చక్రవర్తి అవుతాడు. అతడు ముప్పై వేల సంవత్సరాలు జీవిస్తాడు—ఇందులో సందేహం లేదు.
Inside Adhyaya 44
How it unfolds
- Where it opens
Within the Varāha–Pṛthivī upadeśa frame, the chapter opens as a vrata-vidhi for Vaiśākha śukla-dvādaśī, presenting disciplined calendrical conduct (snāna, saṅkalpa, mandira-gamana) as a stabilizing dharmic technology for householders and rulers alike.
- Central event
A stepwise worship of Hari in the form/epithet Jāmadagnya is taught: bodily-part invocations (pāda, udara, kaṭi, bāhu, kaṇṭha, śiras) accompany pūjā; a covered ghaṭa is installed; Hari is established in a special vaiṣṇava vessel (vaiṇava-pātra) and iconographically fashioned holding a paraśu; fragrance and flowers are offered; an all-night jāgara is observed; at sunrise, brāhmaṇa-nivedana (gift/feeding) completes the rite.
- Climax resolution
The efficacy is dramatized through King Vīrasena’s crisis of childlessness and Yājñavalkya’s counsel that this dvādaśī yields a son with minimal hardship; the rite is performed and the desired heir—Nala—is born, restoring lineage continuity and royal legitimacy.
- Closing phalashruti
The phalaśruti expands from immediate putra-prāpti to postmortem ascent (Brahmaloka sojourn, apsaras-company) and a return to renewed sovereignty/fortune, presenting vrata + dāna as a reciprocal economy that sustains social order and, by implication, Earth’s well-being through regulated conduct.
Geographical context
No explicit toponyms are provided in these verses. Ecological/ritual setting is implied: devālaya (temple precinct), snāna context (water-source implied), and Brahmaloka as a cosmological locale.
Tirtha focus
- Pilgrimage MeritNo named tīrtha is specified; merit is attached to correct timing (Vaiśākha śukla-dvādaśī), temple-based worship, night-vigil, and sunrise brāhmaṇa-nivedana, yielding both worldly (putra, rājya-sthiratā) and otherworldly (Brahmaloka) fruits.
Ritual instructions
- Primary RitualVaiśākha-śukla-dvādaśī vrata: worship of Hari as Jāmadagnya with ghaṭa-vinyāsa, vaiṣṇava-pātra-sthāpana, jāgara, and brāhmaṇa-nivedana.
- BenefitPutra-prāpti (especially for childless couples/householders), alleviation of hardship through disciplined observance, reinforcement of royal/household stability, and elevated postmortem rewards (Brahmaloka, apsaras-company), culminating in renewed prosperity/sovereignty.
The narrative frame
- Varāha (instructional voice; with Durvāsas referenced as a narratorial authority in the tradition of the passage)Pṛthivī (Earth) · Didactic and procedural (vrata-manual) with exemplary persuasion via royal case-study and expansive phalaśruti.
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (devotional composure) with a strong undercurrent of Vīra (royal resolve) and Karuṇa shifting to Harṣa (from anxiety to joy).
- Emotional ProgressionRitual sobriety and restraint → tension of childlessness/legitimacy crisis → confidence through sage’s prescription → intensified devotion via jāgara → sunrise release and gifting → joy of progeny and assurance of cosmic reward.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityText does not mandate a named tīrtha; the observance is feasible at any reputable Viṣṇu temple or home shrine with proper purity, timing, and capacity for brāhmaṇa-nivedana. For travel, choose a major Vaiṣṇava kṣetra to amplify communal observance and access to learned brāhmaṇas.
- Best SeasonVaiśākha (typically April–May) during śukla-pakṣa; plan for dvādaśī with an overnight stay to keep jāgara and complete sunrise rites.
- Related FestivalVaiśākha śukla-dvādaśī (often aligned with regional Dvādaśī/Viṣṇu observances; local temple calendars may pair it with special Viṣṇu pūjās and night vigils).
Frequently Asked Questions
The text frames disciplined ritual practice (snāna, pūjā, jāgara, and dāna) as a structured form of ethical self-regulation that yields social goods—especially lineage continuity and stable kingship—while promoting orderly resource use and reciprocity through offerings and brāhmaṇa-nivedana.
The observance is specified for Vaiśākha during the bright fortnight (śukla-pakṣa), explicitly on dvādaśī (the twelfth lunar day). The rite culminates at prabhāta when the sun is clear (vimala sūrya), indicating a sunrise completion and gifting moment.
Although not explicit as an ecological treatise, the chapter implies Earth-oriented balance through regulated, calendrically timed conduct: bathing practices tied to seasonal cycles, restrained and formalized use of water, flowers, and fragrances, and a redistribution ethic (nivedana) that channels resources through socially recognized stewardship roles—an indirect model of sustainable ritual economy.
The narrative references Durvāsas as the narrator of the instruction, the sage Yājñavalkya as the advising authority, King Vīrasena as the exemplar, and Nala as the famed son produced through the dvādaśī observance; Hari is invoked with epithets including Jāmadagnya and Madhusūdana, and iconographically associated with the paraśu.
Ask anything about Adhyaya 44 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.