Varaha Purana 146.40: Adhyaya 146, Shloka 40

The Greatness of Hṛṣīkeśa at Rurukṣetra: The Origin Narrative of Ruru and the Sacred Site

Devanagari script

जानन्नपि तपोभ्रंशं प्राप्तो दैवबलात्कृतः ॥ अग्निकुण्डसमा नारी घृतकुम्भसमः पुमान् ॥

Recitation with translationVaraha Purana 146.40

Transliteration

jānann api tapobhraṃśaṃ prāpto daivabalāt kr̥taḥ || agnikuṇḍasamā nārī ghr̥takumbhasamaḥ pumān ||

Translation

తెలిసికొనియే అతడు దైవబలవశాత్ తపోభ్రంశమునకు లోనయ్యెను. “స్త్రీ అగ్నికుండసమా; పురుషుడు ఘృతకుంభసముడు.”

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• जानन्: knowing
• जानन्: Karta (कर्ता)
• Type: Verb
• Root: ज्ञा (धातु) + शतृ (कृदन्त-प्रत्यय)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकाले कृदन्त (present active participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘knowing’

• अपि: even/although
• अपि: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधान/अपवाद/समुच्चयार्थक निपात (particle: even/also)

• तपः-भ्रंशम्: fall from austerity
• तपः-भ्रंशम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तपस् (प्रातिपदिक) + भ्रंश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष—तपसः भ्रंशः

• प्राप्तः: was reached/occurred
• प्राप्तः: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्राप् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘having come/occurred’

• दैव-बलात्: due to the force of fate
• दैव-बलात्: Hetu (हेतु)
• Type: Noun
• Root: दैव (प्रातिपदिक) + बल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (Ablative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष—दैवस्य बलम्

• कृतः: caused, brought about
• कृतः: Kriya (क्रिया)
• Type: Adjective
• Root: कृ (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण—(भ्रंशः/प्राप्तः) ‘made/caused’

• अग्नि-कुण्ड-समाः: like a fire-pit
• अग्नि-कुण्ड-समाः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अग्नि (प्रातिपदिक) + कुण्ड (प्रातिपदिक) + सम (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; उपमान-समास/तत्पुरुष—अग्निकुण्डस्य समा

• नारी: woman
• नारी: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नारी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• घृत-कुम्भ-समः: like a ghee-pot
• घृत-कुम्भ-समः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: घृत (प्रातिपदिक) + कुम्भ (प्रातिपदिक) + सम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; उपमान-समास/तत्पुरुष—घृतकुम्भस्य समः

• पुमान्: man
• पुमान्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पुमांस् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

Speaker

Varāha–Pṛthivī dialogue frame (proverbial statement embedded in narrative; speaker not explicit)

Tags

• Classical Literature
• Purāṇic Narrative
• Didactic Proverbs

FAQs

What is the historical significance of this verse?

It preserves a proverb-like comparison used in Sanskrit didactic contexts to discuss temptation and the fragility of vows, offering insight into ascetic ethics and narrative pedagogy.

Which geographic location is identified?

No geographic location is named in this verse.

What is the primary ethical instruction?

Austerity requires vigilance; the verse frames moral failure as arising from a mix of personal vulnerability and perceived fate.