Paingala

Verse 1

अथ ह पैङ्गलो याज्ञवल्क्यमुपसमेत्य द्वादशवर्षशुश्रूषापूर्वकं परमरहस्यकैवल्यमनुब्रूहीति पप्रच्छ ॥१॥

అప్పుడు పైంగలుడు పన్నెండు సంవత్సరాల శుశ్రూషా‑శిష్యభావంతో యాజ్ఞవల్క్యుని సమీపించి అడిగాడు—“భగవన్, పరమ రహస్యమైన కైవల్యాన్ని (పరమ మోక్షాన్ని) నాకు ఉపదేశించండి।”

Verse 2

स होवाच याज्ञवल्क्यः—सदेव सोम्येदमग्र आसीत् । तन्नित्यमुक्तमविक्रियं सत्यज्ञानानन्दं परिपूर्णं सनातनमेकमेवाद्वितीयं ब्रह्म ॥२॥

యాజ్ఞవల్క్యుడు చెప్పాడు—“హే సౌమ్యా, ఆది కాలంలో ఇది సత్ మాత్రమేగా ఉండెను. అది నిత్యముక్తం, అవికారము, సత్య‑జ్ఞాన‑ఆనందస్వరూపము, పరిపూర్ణము, సనాతనము—ఏకమేవ అద్వితీయ బ్రహ్మ.”

Verse 3

तस्मिन् मरुशुक्तिकास्थाणुस्फटिकादौ जलरौप्यपुरुषरेखादिवल्लोहितशुक्लकृष्णगुणमयी गुणसाम्यानिर्वाच्या मूलप्रकृतिरासीत् । तत्प्रतिबिम्बितं यत्तत्साक्षिचैतन्यमासीत् ॥३॥

ఆ బ్రహ్మలో—మృగతృష్ణ, శుక్తి, స్థంభం, స్ఫటికం మొదలైన వాటిలో నీరు, వెండి, మనుష్యాకృతి, రేఖ మొదలైనవి భాసించునట్లు—ఎరుపు, తెలుపు, నలుపు గుణమయమైన, గుణసామ్యము వల్ల నిర్వచించలేని మూలప్రకృతి ఉండెను. అందులో ప్రతిబింబించినదే సాక్షి‑చైతన్యం.

Verse 4

सा पुनर्विकृतिं प्राप्य सत्त्वोद्रिक्ता अव्यक्ताख्यावरणशक्तिरासीत्। तत्प्रतिबिम्बितं यत्तदीश्वरचैतन्यमासीत्। स स्वाधीनमायः सर्वज्ञः सृष्टिस्थितिलयानामादिकर्ता जगदङ्कुररूपो भवति। स्वस्मिन्विलीनं सकलं ज...

ఆ శక్తి మళ్లీ వికృతిని పొందీ సత్త్వప్రధానమైన ‘అవ్యక్త’ అనే ఆవరణశక్తిగా నిలిచింది. అందులో ప్రతిబింబించిన చైతన్యమే ఈశ్వరచైతన్యం. ఆయన స్వాధీనమాయుడు, సర్వజ్ఞుడు, సృష్టి-స్థితి-లయాలకు ఆదికర్త, జగదంకురరూపుడై ప్రకాశిస్తాడు. తనలో లీనమైన సమస్త జగత్తును ఆయనే అవిర్భావింపజేస్తాడు. ప్రాణుల కర్మబలంతో వస్త్రం విస్తరించినట్లే, కర్మక్షయం అయినప్పుడు ఆయన మళ్లీ దానిని తిరోభావింపజేస్తాడు. ఆయనలోనే సమస్త విశ్వం మడిచిన వస్త్రమువలె నిలిచి ఉంటుంది॥४॥

Verse 5

ईशाधिष्ठितावरणशक्तितो रजोद्रिक्ता महदाख्या विक्षेपशक्तिरासीत्। तत्प्रतिबिम्बितं यत्तद्धिरण्यगर्भचैतन्यमासीत्। स महत्तत्त्वाभिमानी स्पष्टास्पष्टवपुर्भवति॥५॥

ఈశ్వరాధిష్ఠిత ఆవరణశక్తి నుండి రజోప్రధానమైన ‘మహత్’ అనే విక్షేపశక్తి ఉద్భవించింది. అందులో ప్రతిబింబించిన చైతన్యమే హిరణ్యగర్భచైతన్యం. ఆయన మహత్తత్త్వాభిమానిగా స్పష్టమూ అస్పష్టమూ అయిన రూపాన్ని పొందుతాడు॥५॥

Verse 6

हिरण्यगर्भाधिष्ठितविक्षेपशक्तितस्तमोद्रिक्ता अहङ्काराभिधा स्थूलशक्तिरासीत्। तत्प्रतिबिम्बितं यत्तद्विराटचैतन्यमासीत्। स तदभिमानी स्पष्टवपुः सर्वस्थूलपालको विष्णुः प्रधानपुरुषो भवति। तस्मादात्मन आकाशः ...

హిరణ్యగర్భాధిష్ఠిత విక్షేపశక్తి నుండి తమోప్రధానమైన ‘అహంకార’ అనే స్థూలశక్తి ఉద్భవించింది. అందులో ప్రతిబింబించిన చైతన్యమే విరాట్చైతన్యం. ఆయన దానిని అభిమాని అయి స్పష్టరూపుడై—సర్వస్థూలజగత్తు పాలకుడైన విష్ణువుగా, ప్రధానపురుషుడుగా అవతరిస్తాడు. ఆ ఆత్మ నుండి ఆకాశం; ఆకాశం నుండి వాయువు; వాయువు నుండి అగ్ని; అగ్ని నుండి జలము; జలము నుండి పృథివి ఉద్భవించాయి. ఇవి పంచ తన్మాత్రలు, త్రిగుణాత్మకములు॥६॥

Verse 7

स्रष्टुकामो जगद्योनिस्तमोगुणमधिष्ठाय सूक्ष्मतन्मात्राणि भूतानि स्थूलीकर्तुं सोऽकामयत। सृष्टेः परिमितानि भूतान्येकैकं द्विधा विधाय पुनश्चतुर्धा कृत्वा स्वस्वेतरद्वितीयांशैः पञ्चधा संयोज्य पञ्चीकृतभूतैर...

సృష్టి చేయాలని కోరిన జగద్యోని తమోగుణాన్ని ఆశ్రయించి సూక్ష్మ తన్‌మాత్ర భూతాలను స్థూలంగా చేయాలని సంకల్పించాడు. సృష్టిలో పరిమితమైన పంచభూతాలను ఒక్కొక్కటిని ముందుగా రెండు భాగాలుగా చేసి, మళ్లీ నాలుగు భాగాలుగా విభజించి, పరస్పర రెండవ భాగాలను తీసుకొని ఐదు విధాలుగా సంయోజించి పంచీకృత భూతాలను ఏర్పరచాడు. ఆ పంచీకృత స్థూల భూతాల ద్వారా అనంత కోటి బ్రహ్మాండాలను, అలాగే ప్రతి అండానికి తగిన గోళకాల్లో ఉన్న స్థూల శరీరాలను సృష్టించాడు॥

Verse 8

स पञ्चभूतानां रजोंशांश्चतुर्धा कृत्वा भागत्रयात्पञ्चवृत्त्यात्मकं प्राणमसृजत्। स तेषां तुर्यभागेन कर्मेन्द्रियाण्यसृजत्॥८॥

అతడు పంచభూతాల రజోంశాలను నాలుగు భాగాలుగా చేసి, వాటిలో మూడు భాగాల నుండి ఐదు వృత్తుల స్వరూపమైన ప్రాణాన్ని సృష్టించాడు. వాటి నాలుగవ భాగం నుండి కర్మేంద్రియాలను సృష్టించాడు॥

Verse 9

स तेषां सत्त्वांशं चतुर्धा कृत्वा भागत्रयसमष्टितः पञ्चक्रियावृत्त्यात्मकमन्तःकरणमसृजत्। स तेषां सत्त्वतुरीयभागेन ज्ञानेन्द्रियाण्यसृजत्॥९॥

అతడు వారి సత్త్వాంశాన్ని నాలుగు భాగాలుగా చేసి, మూడు భాగాల సమష్టి నుండి ఐదు క్రియావృత్తుల స్వరూపమైన అంతఃకరణాన్ని సృష్టించాడు. మిగిలిన సత్త్వ-నాలుగవ భాగం నుండి జ్ఞానేంద్రియాలను సృష్టించాడు॥

Verse 10

सत्त्वसमष्टित इन्द्रियपालकान् असृजत्। तानि सृष्टानि अण्डे प्राचिक्षिपत्। तदाज्ञया समष्ट्यण्डं व्याप्य तान्यतिष्ठन्। तदाज्ञया अहङ्कारसमन्वितो विराट् स्थूलान्यरक्षत्। हिरण्यगर्भस्तदाज्ञया सूक्ष्माण्यपाल...

సత్త్వ సమష్టి నుండి ఆయన ఇంద్రియాల పాలక దేవతలను సృష్టించాడు. సృష్టించి వారిని బ్రహ్మాండ-రూప అండంలో నిక్షిప్తం చేశాడు. ఆయన ఆజ్ఞచేత వారు సమష్టి-అండమంతా వ్యాపించి తమ తమ స్థానాలలో నిలిచారు. అదే ఆజ్ఞచేత అహంకారసమన్విత విరాట్ స్థూల జగత్తును రక్షించెను; హిరణ్యగర్భుడు సూక్ష్మ జగత్తును పాలించెను॥१०॥

Verse 11

अण्डस्थानि तानि तेन विना स्पन्दितुं चेष्टितुं वा न शेकुः। तानि चेतनीकर्तुं सोऽकामयत। ब्रह्माण्डब्रह्मरन्ध्राणि समस्तव्यष्टिमस्तकान् विदार्य तदेवानुप्राविशत्। तदा जडान्यपि तानि चेतनवत् स्वकर्माणि चक्रि...

అండంలో ఉన్న వారు ఆయన లేకుండా స్పందించలేక, క్రియ చేయలేకపోయారు. వారిని చైతన్యవంతులను చేయాలని ఆయన కోరాడు. బ్రహ్మాండంలోని మరియు సమస్త వ్యష్టి శిరస్సుల బ్రహ్మరంధ్రాలను చీల్చి, ఆయనే వారిలో ప్రవేశించాడు. అప్పుడు జడమైనవారైనా చైతన్యవంతులవలె తమ తమ కార్యాలను నిర్వహించారు॥११॥

Verse 12

सर्वज्ञेशो मायालेशसमन्वितो व्यष्टिदेहं प्रविश्य तया मोहितो जीवत्वमगमत्। शरीरत्रयतादात्म्यात् कर्तृत्वभोक्तृत्वतामगमत्। जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिमूर्च्छामरणधर्मयुक्तो घटीयन्त्रवदुद्विग्नो जातो मृत इव कुलाल...

సర్వజ్ఞుడైన ఈశ్వరుడు మాయ యొక్క లేశంతో కూడి వ్యష్టి దేహంలో ప్రవేశించి, దానివల్ల మోహితుడై జీవత్వాన్ని పొందాడు. మూడు శరీరాలతో తాదాత్మ్యం వల్ల కర్తృత్వం, భోక్తృత్వం అనే స్థితికి చేరాడు. జాగ్రత్, స్వప్న, సుషుప్తి, మూర్ఛ, మరణ ధర్మాలతో యుక్తుడై, ఘటీ-యంత్రంలా కలతచెంది, కుమ్మరి చక్ర న్యాయముచే మృతుడివలె పరిభ్రమిస్తాడు॥१२॥

Verse 1

अथ पैङ्गलो याज्ञवल्क्यमुवाच— सर्वलोकानां सृष्टिस्थित्यन्तकृद्विभूरीशः कथं जीवत्वमगमदिति ॥१॥

అప్పుడు పైంగలుడు యాజ్ఞవల్క్యునితో అన్నాడు— “సర్వలోకాల సృష్టి, స్థితి, లయలను చేయు సర్వవ్యాపి ఈశ్వరుడు జీవత్వమనే వ్యక్తిత్వస్థితికి ఎలా చేరాడు?” ॥१॥

Verse 2

स होवाच याज्ञवल्क्यः— स्थूलसूक्ष्मकारणदेहोद्भवपूर्वकं जीवेश्वरस्वरूपं विविच्य कथयामीति; सावधानेनैकाग्रतया श्रूयताम्। ईशः पञ्चीकृतमहाभूतलेशानादाय व्यष्टिसमष्ट्यात्मकस्थूलशरीराणि यथाक्रममकरोत्। कपालचर्म...

యాజ్ఞవల్క్యుడు అన్నాడు— “స్థూల, సూక్ష్మ, కారణ దేహాల ఉద్భవం నుండి ప్రారంభించి జీవ-ఈశ్వర స్వరూపాన్ని వివేచించి వివరిస్తాను; జాగ్రత్తగా, ఏకాగ్రతతో వినండి. ఈశుడు పంచీకృత మహాభూతాల అంసాలను తీసుకొని క్రమంగా వ్యష్టి-సమష్టి రూప స్థూల శరీరాలను సృష్టించాడు. కపాలం, చర్మం, ఆంత్రాలు, ఎముకలు, మాంసం, గోర్లు పృథివీ-అంశాలు; రక్తం, మూత్రం, లాలాజలం, చెమట మొదలైనవి జల-అంశాలు; ఆకలి, దాహం, ఉష్ణం, మోహం, మైథునప్రవృత్తి మొదలైనవి అగ్ని-అంశాలు; గమనం, ఉత్తారణం/విసర్జనం, శ్వాస మొదలైనవి వాయు-అంశాలు; కామం, క్రోధం మొదలైనవి ఆకాశ-అంశాలు. కర్మసంచితమైన ఈ సమూహం, చర్మాది అవయవాలతో కూడి, బాల్యాది స్థితుల అభిమానానికి ఆధారమై, అనేక దోషాలకు ఆశ్రయమై— ఇదే స్థూల శరీరం.” ॥२॥

Verse 3

अथापञ्चीकृतमहाभूतरजोंशभागत्रयसमष्टितः प्राणमसृजत्। प्राणापानव्यानोदानसमानाः प्राणवृत्तयः। नागकूर्मकृकरदेवदत्तधनञ्जया उपप्राणाः। हृदासननाभिकण्ठसर्वाङ्गानि स्थानानि। आकाशादिरजोगुणतुरीयभागेन कर्मेन्द्रिय...

తర్వాత అపంచీకృత మహాభూతాల రజో-అంశంలోని మూడు భాగాల సమష్టి నుండి ప్రాణాన్ని సృష్టించాడు. ప్రాణ, అపాన, వ్యాన, ఉదాన, సమాన— ఇవి ప్రాణవృత్తులు; నాగ, కూర్మ, కృకర, దేవదత్త, ధనంజయ— ఇవి ఉపప్రాణాలు. హృదయం, ఆసనం, నాభి, కంఠం మరియు సమస్త అవయవాలు వీటి స్థానాలు. ఆకాశాది రజోగుణంలోని చతుర్థ భాగం నుండి కర్మేంద్రియాలను సృష్టించాడు— వాక్కు, చేతులు, పాదాలు, పాయువు, ఉపస్థం; వీటి విషయాలు— పలుకుట, గ్రహణం, గమనం, విసర్జనం, ఆనందభోగం. అలాగే భూతాల సత్త్వ-అంశంలోని మూడు భాగాల సమష్టి నుండి అంతఃకరణాన్ని సృష్టించాడు— మనస్సు, బుద్ధి, చిత్తం, అహంకారం; వీటి విషయాలు— సంకల్పం, నిర్ణయం, స్మరణం, అభిమానం, అనుసంధానం; వీటి స్థానాలు— గొంతు, నోరు, నాభి, హృదయం, భ్రూమధ్యము. సత్త్వ-అంశంలోని చతుర్థ భాగం నుండి జ్ఞానేంద్రియాలను సృష్టించాడు— శ్రోత్రం, త్వక్, చక్షు, జిహ్వ, ఘ్రాణం; వీటి విషయాలు— శబ్దం, స్పర్శ, రూపం, రసం, గంధం. దిక్కులు, వాయువు, సూర్యుడు, ప్రచేతసు (వరుణుడు), అశ్వినులు, అగ్ని, ఇంద్రుడు, ఉపేంద్రుడు, మృత్యువు— ఇవి అధిష్ఠాత్ర దేవతలు; అలాగే చంద్రుడు, విష్ణువు, చతుర్ముఖ బ్రహ్మ, శంభువు— కారణాధిపతులు.” ॥३॥

Verse 4

अथान्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमयाः पञ्च कोशाः। अन्नरसेनैव भूत्वान्नरसेनाभिवृद्धिं प्राप्यान्नरसमयपृथिव्यां यद्विलीयते सोऽन्नमयकोशः। तदेव स्थूलशरीरम्। कर्मेन्द्रियैः सह प्राणादिपञ्चकं प्राणमयकोशः। ...

ఇప్పుడు ఐదు కోశాలు—అన్నమయ, ప్రాణమయ, మనోమయ, విజ్ఞానమయ, ఆనందమయ. అన్నరసంతోనే జన్మించి, అన్నరసంతోనే వృద్ధి పొందీ, చివరికి అన్నరసమయమైన భూమిలో లయమయ్యేది అన్నమయకోశం; అదే స్థూలశరీరం. కర్మేంద్రియాలతో కలిసి ప్రాణాది ఐదుగురి సమూహం ప్రాణమయకోశం. జ్ఞానేంద్రియాలతో కలిసి బుద్ధి విజ్ఞానమయకోశం. ఈ మూడు కోశాల సమష్టి లింగశరీరం (సూక్ష్మశరీరం). స్వస్వరూప అజ్ఞానమే ఆనందమయకోశం; అదే కారణశరీరం॥

Verse 5

अथ ज्ञानेन्द्रियपञ्चकं कर्मेन्द्रियपञ्चकं प्राणादिपञ्चकं वियदादिपञ्चकमन्तःकरणचतुष्टयं कामकर्मतमांस्यष्टपुरम्॥५॥

ఇప్పుడు—జ్ఞానేంద్రియ పంచకం, కర్మేంద్రియ పంచకం, ప్రాణాది పంచకం, ఆకాశాది (పంచభూత) పంచకం, అంతఃకరణ చతుష్టయం (మనస్సు, బుద్ధి, చిత్తం, అహంకారం), అలాగే కామం, కర్మం, తమస్సు—ఇవన్నీ కలసి ‘అష్టపురం’ అని చెప్పబడుతుంది॥

Verse 6

ईशाज्ञया विराजो व्यष्टिदेहं प्रविश्य बुद्धिमधिष्ठाय विश्वत्वमगमत्। विज्ञानात्मा चिदाभासो विश्वो व्यावहारिको जाग्रत्स्थूलदेहाभिमानी कर्मभूरिति च विश्वस्य नाम भवति॥६॥

ఈశ్వరాజ్ఞచేత విరాజుడు వ్యష్టిదేహంలో ప్రవేశించి, బుద్ధికి అధిష్ఠానమై ‘విశ్వ’ స్థితిని పొందాడు. విజ్ఞానాత్మ, చైతన్య ప్రతిబింబమైన చిదాభాసమే విశ్వుడు—అతడు వ్యావహారిక కర్త, జాగ్రత్ స్థితిలో స్థూలదేహాభిమానిగా ఉంటాడు; ‘కర్మభూ’ (కర్మక్షేత్రం) అన్నదీ విశ్వుని పేరే॥

Verse 7

ईशाज्ञया सूत्रात्मा व्यष्टिसूक्ष्मशरीरं प्रविश्य मन अधिष्ठाय तैजसत्वमगमत्। तैजसः प्रातिभासिकः स्वप्नकल्पित इति तैजसस्य नाम भवति॥७॥

ఈశ్వరాజ్ఞచేత సూత్రాత్మ వ్యష్టి సూక్ష్మశరీరంలో ప్రవేశించి మనస్సుకు అధిష్ఠాతగా ఉండి తైజసత్వాన్ని పొందెను. స్వప్నంలో కల్పితమైన ప్రాతిభాసిక సత్త్వమై ఉండుటవలన అతనికి ‘తైజస’ అనే నామము కలదు॥

Verse 8

ईशाज्ञया मायोपाधिरव्यक्तसमन्वितो व्यष्टिकारणशरीरं प्रविश्य प्राज्ञत्वमगमत्। प्राज्ञोऽविच्छिन्नः पारमार्थिकः सुषुप्त्यभिमानीति प्राज्ञस्य नाम भवति॥८॥

ఈశ్వరాజ్ఞచేత అవ్యక్తంతో సంయుక్తమైన మాయోపాధి వ్యష్టి కారణశరీరంలో ప్రవేశించి ప్రాజ్ఞత్వాన్ని పొందెను. అవిచ్ఛిన్నుడు, పారమార్థికుడు, సుషుప్త్యభిమానియైనవాడే ‘ప్రాజ్ఞ’ అనే నామంతో ప్రసిద్ధుడు॥

Verse 9

अव्यक्तलेशाज्ञानाच्छादितपारमार्थिकजीवस्य तत्त्वमस्यादिवाक्यानि ब्रह्मणैकतां जगुः, नेतरयोर्व्यावहारिकप्रातिभासिकयोः॥९॥

అవ్యక్త అజ్ఞానలేశంతో ఆవృతమైన పారమార్థిక జీవునికి ‘తత్త్వమసి’ మొదలైన మహావాక్యాలు బ్రహ్మతో ఏకత్వాన్ని బోధిస్తాయి; కానీ మిగిలిన రెండు—వ్యావహారిక, ప్రాతిభాసిక—వాటికి కాదు॥

Verse 10

अन्तःकरणप्रतिबिम्बितचैतन्यं यत्तदेवावस्थात्रयभाग्भवति। स जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यवस्थाः प्राप्य घटीयन्त्रवदुद्विग्नो जातो मृत इव स्थितो भवति॥१०॥

అంతఃకరణంలో ప్రతిబింబించిన చైతన్యమే మూడు స్థితుల భోక్తగా అవుతుంది. అది జాగ్రత్, స్వప్న, సుషుప్తి స్థితులను పొందిన తరువాత గడియార యంత్రంలా కలతచెంది, మృతుడివలె నిశ్చేష్టంగా నిలిచిపోతుంది॥१०॥

Verse 11

अथ जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिमूर्च्छामरणाद्यवस्थाः पञ्च भवन्ति। तत्तद्देवताग्रहान्वितैः श्रोत्रादिज्ञानेन्द्रियैः शब्दाद्यर्थविषयग्रहणज्ञानं जाग्रदवस्था भवति। तत्र भ्रूमध्यं गतो जीव आपादमस्तकं व्याप्य कृषि...

ఇప్పుడు జాగ్రత్, స్వప్న, సుషుప్తి, మూర్ఛ, మరణం—ఇవి ఐదు స్థితులు. శ్రోత్రాది జ్ఞానేంద్రియాలు తమ తమ అధిష్ఠాత్ర దేవతలతో కూడి శబ్దాది విషయాలను గ్రహింపజేసే జ్ఞానమే జాగ్రత్ స్థితి. అందులో జీవుడు భ్రూమధ్యానికి చేరి, పాదముల నుండి మస్తకము వరకు వ్యాపించి, వ్యవసాయం, శ్రవణం మొదలైన సమస్త క్రియలకు కర్తగా ఉండి, వాటి ఫలాలను భోగించేవాడుగా కూడా అవుతాడు. ఇతర లోకానికి వెళ్లినపుడు కర్మార్జిత ఫలాన్ని అతడే అనుభవిస్తాడు. లౌకిక వ్యవహారాలతో అలసిన వాడు సమ్రాటువలె అంతఃగృహంలో ప్రవేశించుటకు మార్గాన్ని ఆశ్రయించి నిలుచును॥११॥

Verse 12

करणोपरमे जाग्रत्संस्कारोत्थप्रबोधवद्ग्राह्यग्राहकरूपस्फुरणं स्वप्नावस्था भवति। तत्र विश्व एव जाग्रद्व्यवहारलोपान्नाडीमध्यं चरंस्तैजसत्वमवाप्य वासनारूपकं जगद्वैचित्र्यं स्वभासा भासयन् यथेप्सितं स्वयं भ...

కరణాలు (ఇంద్రియ-మనస్సు మొదలైనవి) ఉపశమించినప్పుడు, జాగ్రత్ సంస్కారాల వల్ల కలిగిన మేల్కొలుపులా గ్రాహ్య-గ్రాహక (విషయ-భోక్త) రూపంగా కలిగే స్ఫురణమే స్వప్న స్థితి. అందులో అదే విశ్వుడు జాగ్రత్ వ్యవహారం లయమవడంతో నాడీమధ్యంలో సంచరిస్తూ తైజసత్వాన్ని పొందించి, వాసనామయ జగత్తు వైచిత్ర్యాన్ని తన స్వప్రకాశంతో ప్రకాశింపజేసి, కోరినట్లు తానే అనుభవిస్తాడు॥१२॥

Verse 13

चित्तैककरणा सुषुप्त्यवस्था भवति। भ्रमविश्रान्तशकुनिः पक्षौ संहृत्य नीडाभिमुखं यथा गच्छति तथा जीवोऽपि जाग्रत्स्वप्नप्रपञ्चे व्यवहृत्य श्रान्तोऽज्ञानं प्रविश्य स्वानन्दं भुङ्क्ते॥१३॥

సుషుప్తి స్థితి అనగా చిత్తం ఏకకరణంగా (అవిభక్త వృత్తిగా) నిలిచే స్థితి. ఎలా సంచారంతో అలసిన పక్షి రెక్కలు ముడుచుకొని తన గూడు వైపు పోతుందో, అలాగే జీవుడు జాగ్రత్‑స్వప్న ప్రపంచంలో వ్యవహరించి అలసి అజ్ఞానంలో (సుషుప్తిలో) ప్రవేశించి స్వానందాన్ని అనుభవిస్తాడు॥१३॥

Verse 14

अकस्मान्मुद्गरदण्डाद्यैस्ताडितवद्भयाज्ञानाभ्यामिन्द्रियसङ्घातैः कम्पन्निव मृततुल्या मूर्च्छा भवति॥१४॥

అకస్మాత్తుగా ముద్గరము, దండము మొదలైనవాటితో కొట్టబడినట్టుగా—భయము, అజ్ఞానము వలన ఇంద్రియసంఘాతం కంపిస్తున్నట్టుగా ఉండి, మరణసమానమైన మూర్ఛ స్థితి కలుగుతుంది॥१४॥

Verse 15

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिमूर्च्छावस्थानामन्या ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं सर्वजीवभयप्रदा स्थूलदेहविसर्जनी मरणावस्था भवति॥१५॥

జాగ్రత్, స్వప్న, సుషుప్తి, మూర్ఛ—ఈ స్థితులకన్నా భిన్నమైనది మరణస్థితి. బ్రహ్మ నుండి గడ్డి మొన వరకు సమస్త జీవులకు భయాన్ని కలిగించేది, స్థూలదేహాన్ని విసర్జింపజేసేది అదే॥१५॥

Verse 16

कर्मेन्द्रियाणि ज्ञानेन्द्रियाणि तत्तद्विषयान् प्राणान् संहृत्य कामकर्मान्वितोऽविद्याभूतवेष्टितो जीवो देहान्तरं प्राप्य लोकान्तरं गच्छति। प्राक्कर्मफलपाकेनावर्तान्तरकीटवद्विश्रान्तिं नैव गच्छति॥१६॥

కర్మేంద్రియాలు, జ్ఞానేంద్రియాలు, వాటి వాటి విషయాలు మరియు ప్రాణాలను సమాహరించి, కామకర్మాలతో కూడి అవిద్యావరణంతో కప్పబడిన జీవుడు మరొక దేహాన్ని పొందుకొని మరొక లోకానికి వెళ్తాడు. పూర్వకర్మఫల పరిపాకం అయ్యే వరకు అతడు విశ్రాంతిని పొందడు; ఒక వలయం నుండి మరొక వలయానికి కీటకంలా తిరుగుతాడు॥१६॥

Verse 17

सत्कर्मपरिपाकतो बहूनां जन्मनामन्ते नृणां मोक्षेच्छा जायते। तदा सद्गुरुमाश्रित्य चिरकालसेवया बन्धं मोक्षं कश्चित्प्रयाति॥१७॥

సత్కర్మాల పరిపాకం వలన అనేక జన్మల అంతంలో మనుష్యులకు మోక్షేచ్ఛ కలుగుతుంది. అప్పుడు సద్గురువును ఆశ్రయించి దీర్ఘకాల సేవచేత ఎవరో ఒకరు బంధనమునుండి విముక్తి పొంది మోక్షాన్ని పొందుతారు॥१७॥

Verse 18

अविचारकृतो बन्धो विचारान्मोक्षो भवति। तस्मात्सदा विचारयेत्। अध्यारोपापवादतः स्वरूपं निश्चयीकर्तुं शक्यते। तस्मात्सदा विचारयेज्जगज्जीवपरमात्मनो जीवभावजगद्भावबाधे प्रत्यगभिन्नं ब्रह्मैवावशिष्यत इति॥१८॥

అవిచారం వల్ల బంధం కలుగుతుంది; విచారం (ఆత్మవిచారం) వల్ల మోక్షం కలుగుతుంది. కనుక ఎల్లప్పుడూ విచారించాలి. అధ్యారోప-అపవాద విధానంతో స్వరూపాన్ని నిశ్చయించవచ్చు. అందువల్ల జగత్, జీవుడు, పరమాత్మ గురించి నిరంతరం విచారించాలి; జీవభావం, జగద్భావం బాధితమైతే అంతరాత్మతో అభిన్నమైన బ్రహ్మమే మాత్రమే అవశేషంగా నిలుస్తుంది॥१८॥

Verse 1

अथ हैनं पैङ्गलः प्रपच्छ याज्ञवल्क्यं महावाक्यविवरणमनुब्रूहीति ॥१॥

అప్పుడు పైంగలుడు యాజ్ఞవల్క్యుని అడిగెను—“మహావాక్యముల వివరణను నాకు ఉపదేశించుము.” ॥१॥

Verse 2

स होवाच याज्ञवल्क्यः—तत्त्वमसि, त्वं तदसि, त्वं ब्रह्मासि, अहं ब्रह्मास्मीति अनुसन्धानं कुर्यात् ॥२॥

యాజ్ఞవల్క్యుడు పలికెను—“‘తత్త్వమసి’, ‘త్వం తదసి’, ‘త్వం బ్రహ్మాసి’, ‘అహం బ్రహ్మాస్మి’—ఇవాటి భావార్థమునందు నిరంతర అనుసంధానము చేయవలెను.” ॥२॥

Verse 3

तत्र पारोक्ष्यशबलः सर्वज्ञत्वादिलक्षणो मायोपाधिः सच्चिदानन्दलक्षणो जगद्योनिस्तत्पदवाच्यो भवति । स एवान्तःकरणसम्भिन्नबोधोऽस्मत्प्रत्ययावलम्बनस्त्वम्पदवाच्यो भवति । परजीवोपाधिमायाविद्ये विहाय तत्त्वंपदल...

ఇక్కడ మాయా-ఉపాధి—పరోక్షతచే విచిత్రమై, సర్వజ్ఞత్వాది లక్షణములతో కూడి, సచ్చిదానందస్వరూపమై, జగత్తుకు కారణమై—‘తత్’ పదముచే వాచ్యమగును. అదే చైతన్యం అంతఃకరణముచే పరిమితమై ‘అహం’ ప్రత్యయాన్ని ఆశ్రయించినప్పుడు ‘త్వం’ పదముచే వాచ్యమగును. పరమేశ్వర-జీవుల ఉపాధిరూపమైన మాయా, అవిద్యలను విడిచినప్పుడు ‘తత్-త్వం’ యొక్క లక్ష్యార్థము ప్రత్యగాత్మతో అభిన్నమైన బ్రహ్మమే. ॥३॥

Verse 4

तत्त्वमसीत्यहं ब्रह्मास्मीति वाक्यार्थविचारः श्रवणं भवति। एकान्तेन श्रवणार्थानुसन्धानं मननं भवति। श्रवणमनननिर्विचिकित्सेऽर्थे वस्तुन्येकतानवत्तया चेतःस्थापनं निदिध्यासनं भवति। ध्यातृध्याने विहाय निवात...

“తత్త్వమసి” మరియు “అహం బ్రహ్మాస్మి” అనే మహావాక్యాల వాక్యార్థాన్ని విచారించడం శ్రవణం. శ్రుతార్థాన్ని ఏకాంతంగా, నిరంతరంగా అనుసంధానించడం మననం. శ్రవణ-మననాల ద్వారా సందేహరహితమైన తత్త్వంలో ఏకాగ్ర ధారతో చిత్తాన్ని స్థాపించడం నిదిధ్యాసనం. ధ్యాత-ధ్యాన భేదాన్ని విడిచి, గాలిలేని చోట నిలిచిన దీపంలా, చిత్తం ధ్యేయమాత్రంలోనే నిలిచినప్పుడు—అదే సమాధి.

Verse 5

तदानीमात्मगोचरा वृत्तयः समुत्थिता अज्ञाता भवन्ति। ताः स्मरणादनुमीयन्ते। इहानादिसंसारे सञ्चिताः कर्मकोटयोऽनेनैव विलयं यान्ति। ततोऽभ्यासपाटवात्सहस्रशः सदामृतधारा वर्षति। ततो योगवित्तमाः समाधिं धर्ममेघं ...

అప్పుడు ఆత్మగోచర వృత్తులు ఉద్భవించినా అవి అజ్ఞాతంగా ఉంటాయి, అంటే విషయంగా పట్టుబడవు; వాటిని స్మరణం ద్వారా అనుమానిస్తారు. ఈ అనాది సంసారంలో కూడబెట్టిన కోట్లాది కర్మలు ఇదివల్లనే లయమవుతాయి. అభ్యాసజనిత నైపుణ్యంతో సహస్రధారలుగా సదా అమృతధార వర్షిస్తుంది. అందుకే యోగవిదులలో శ్రేష్ఠులు సమాధిని “ధర్మమేఘం” అని అంటారు. దీనివల్ల వాసనాజాలం పూర్తిగా కరిగి, పుణ్యపాపాలతో కూడిన కర్మసంచయం మూలంతో సహా నిర్మూలమైతే, ముందుగా పరోక్షంగా అనిపించిన మహావాక్యమూ చేతిలోని ఆమలక ఫలంలా స్పష్టమైన, నిర్బంధరహిత అపరోక్ష సాక్షాత్కారాన్ని ప్రసవిస్తుంది. అప్పుడు జీవన్ముక్తి సిద్ధిస్తుంది.

Verse 6

ईशः पञ्चीकृतभूतानामपञ्चीकरणं कर्तुं सोऽकामयत। ब्रह्माण्डतद्गतलोकान्कार्यरूपांश्च कारणत्वं प्रापयित्वा ततः सूक्ष्माङ्गं कर्मेन्द्रियाणि प्राणांश्च ज्ञानेन्द्रियाण्यन्तःकरणचतुष्टयं चैकीकृत्य सर्वाणि भौत...

ఈశుడు పంచీకృత భూతాల అపంచీకరణం చేయాలని సంకల్పించాడు. బ్రహ్మాండం మరియు దానిలోని లోకాలను—కార్యరూపాలను—కారణస్థితికి తిరిగి చేర్చి, తరువాత సూక్ష్మాంగాలను, అనగా కర్మేంద్రియాలు, ప్రాణాలు, జ్ఞానేంద్రియాలు మరియు అంతఃకరణ చతుష్టయాన్ని ఏకీకృతం చేసి, సమస్త భౌతిక తత్త్వాలను కారణరూప భూతపంచకంలో సంయోజిస్తారు. అప్పుడు భూమి జలంలో, జలం అగ్నిలో, అగ్ని వాయువులో, వాయువు ఆకాశంలో, ఆకాశం అహంకారంలో, అహంకారం మహత్తత్త్వంలో, మహత్తత్త్వం అవ్యక్తంలో, అవ్యక్తం క్రమంగా పురుషునిలో లయమవుతుంది. విరాట్, హిరణ్యగర్భ, ఈశ్వరులు తమ ఉపాధుల విలయంతో పరమాత్మలో లీనమవుతారు.

Verse 7

पञ्चीकृतमहाभूतसम्भवकर्मसञ्चितस्थूलदेहः कर्मक्षयात् सत्कर्मपरिपाकतोऽपञ्चीकरणं प्राप्य सूक्ष्मेणैकीभूत्वा कारणरूपत्वमासाद्य तत्कारणं कूटस्थे प्रत्यगात्मनि विलीयते। विश्वतैजसप्राज्ञाः स्वस्वोपाधिलयात् प्...

పంచీకృత మహాభూతములనుండి పుట్టి కర్మసంచయముతో ఏర్పడిన స్థూలదేహము, కర్మక్షయముచేత మరియు సత్కర్మపరిపాకముచేత అపంచీకరణను పొందీ, సూక్ష్మదేహముతో ఏకీభవించి కారణరూపతను ఆశ్రయించి; ఆ కారణము కూటస్థమైన ప్రత్యగాత్మలో లయమగును. విశ్వ, తైజస, ప్రాజ్ఞులు తమ తమ ఉపాధుల లయముచేత ప్రత్యగాత్మలో లీనమగుదురు॥

Verse 8

अण्डं ज्ञानाग्निना दग्धं कारणैः सह परमात्मनि लीनं भवति। ततो ब्राह्मणः समाहितो भूत्वा तत्त्वंपदैक्यमेव सदा कुर्यात्। ततो मेघापायेऽशुमानिवात्माविर्भवति॥८॥

‘అండము’ జ్ఞానాగ్నిచేత దగ్ధమై, తన కారణములతో కూడ పరమాత్మలో లీనమగును. అనంతరం బ్రాహ్మణుడు సమాహితుడై ‘తత్’ మరియు ‘త్వమ్’ పదముల ఏకత్వమునే నిత్యము భావించవలెను. అప్పుడు మేఘములు తొలగినపుడు సూర్యుడు ప్రకాశించునట్లు ఆత్మ ప్రకటమగును॥

Verse 9

ध्यात्वा मध्यस्थमात्मानं कलशान्तरदीपवत्। अङ्गुष्ठमात्रमात्मानमधूमज्योतिरूपकम्। प्रकाशयन्तमन्तःस्थं ध्यायेत्कूटस्थमव्ययम्। ध्यायन्नास्ते मुनिश्चैव चासुप्तेरामृतेस्तु यः। जीवन्मुक्तः स विज्ञेयः स धन्यः ...

కలశములోని దీపమువలె మధ్యస్థముగా ఉన్న ఆత్మను ధ్యానించి, అంగుష్ఠమాత్రమైన ధూమరహిత జ్యోతిరూప ఆత్మను—అంతరంగములో నిలిచి ప్రకాశింపజేయునదైన—అవ్యయ కూటస్థమును ధ్యానించవలెను. ముని ధ్యానములోనే స్థితుడై యుండును; నిద్రలేని అమృతస్థితిలో నిలిచినవాడు జీవన్ముక్తుడని తెలిసికొనవలెను—అతడు ధన్యుడు, కృతకృత్యుడు. తన దేహము కాలాధీనమై క్షీణించినపుడు, జీవన్ముక్తిపదమును విడిచి దేహముక్తిలో ప్రవేశించును; స్పందనరహితతలో వాయువు లీనమగునట్లు॥

Verse 10

ध्यात्वा मध्यस्थमात्मानं कलशान्तरदीपवत् । अङ्गुष्ठमात्रमात्मानम् अधूमज्योतिरूपकम् । प्रकाशयन्तम् अन्तःस्थं ध्यायेत् कूटस्थम् अव्ययम् । ध्यायन्नास्ते मुनिश्चैव चासुप्तेरामृतेस्तु यः । जीवन्मुक्तः स विज...

కలశాంతర దీపంలా మధ్యస్థంగా ఉన్న ఆత్మను ధ్యానించి, అంగుష్ఠమాత్రమైన ధూమరహిత జ్యోతిస్వరూప ఆత్మను కూడా ధ్యానించి—అంతఃస్థంగా ప్రకాశింపజేసే, అవ్యయమైన కూటస్థ సాక్షి-ఆత్మను ధ్యానించాలి. అసుప్తి (అప్రమాద జాగ్రత్త చైతన్యం) నుండి అమృతత్వం వరకు ఈ ధ్యానంలో నిలిచే ముని జీవన్ముక్తుడని తెలిసికొనాలి; అతడు ధన్యుడు, కృతకృత్యుడు. తరువాత తన దేహం కాలాధీనమై నశించినప్పుడు, జీవన్ముక్తి స్థితినీ విడిచి, అతడు దేహరహిత ముక్తిలో ప్రవేశిస్తాడు—వాయువు స్పందనరహిత స్థితిలో లీనమయ్యినట్లుగా.

Verse 11

ध्यात्वा मध्यस्थमात्मानं कलशान्तरदीपवत् । अङ्गुष्ठमात्रमात्मानम् अधूमज्योतिरूपकम् । प्रकाशयन्तम् अन्तःस्थं ध्यायेत् कूटस्थम् अव्ययम् । ध्यायन्नास्ते मुनिश्चैव चासुप्तेरामृतेस्तु यः । जीवन्मुक्तः स विज...

కలశంలో దీపంలా మధ్యస్థ ఆత్మను ధ్యానించి, అంగుష్ఠమాత్రమైన ధూమరహిత జ్యోతిస్వరూప ఆత్మను ధ్యానించి—అంతఃస్థంగా ప్రకాశించే, అవ్యయమైన కూటస్థ ఆత్మను ధ్యానించాలి. అసుప్తి నుండి అమృతత్వం వరకు ఈ ధ్యానంలో నిలిచే ముని జీవన్ముక్తుడు; అతడు ధన్యుడు, కృతకృత్యుడు. దేహం కాలాధీనమై నశించినప్పుడు, జీవన్ముక్తి స్థితినీ విడిచి, అతడు దేహరహిత ముక్తిలో ప్రవేశిస్తాడు—వాయువు స్థిరతలో లీనమైనట్లుగా.

Verse 12

अशब्दम् अस्पर्शम् अरूपम् अव्ययं तथा रसं नित्यम् अगन्धवच्च यत् । अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं तदेव शिष्यत्यमलं निरामयम् ॥ १२ ॥

శబ్దరహితం, స్పర్శరహితం, రూపరహితం, అవ్యయమైనది; నిత్యంగా రసరహితం, గంధరహితం అయినది; అనాది-అనంతం, మహత్తత్త్వానికి అతీతం, ధ్రువమైనది—అదే ఒక్కటి మిగులుతుంది: అమలం, నిరామయం.

Verse 1

अथ हैनं पैङ्गलः प्रपच्छ याज्ञवल्क्यं—ज्ञानिनः किं कर्म, का च स्थितिरिति ॥१॥

అప్పుడు పైంగలుడు యాజ్ఞవల్క్యుని ప్రశ్నించాడు—బ్రహ్మజ్ఞానికి ఏ కర్మ చేయవలసినది? అతని నిష్ఠా లేదా స్థితి ఏమిటి?

Verse 2

स होवाच याज्ञवल्क्यः—अमानित्वादिसम्पन्नो मुमुक्षुरेकविंशतिकुलं तारयति। ब्रह्मविन्मात्रेण कुलमेकोत्तरशतं तारयति ॥२॥

యాజ్ఞవల్క్యుడు అన్నాడు—అమానిత్వాది గుణసంపన్నుడైన ముముక్షువు ఇరవై ఒక తరాల కులాన్ని తరింపజేస్తాడు; కేవలం బ్రహ్మవిద్ అయిన మాత్రాన నూరొక తరాల కులాన్ని తరింపజేస్తాడు।

Verse 3

आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव च। बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च ॥३॥

ఆత్మను రథిగా (సవారిగా) తెలుసుకో, శరీరాన్ని రథముగా తెలుసుకో; బుద్ధిని సారథిగా తెలుసుకో, మనస్సును లగ్గముగా (పగ్గాలుగా) తెలుసుకో।

Verse 4

इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयांस्तेषु गोचरान्। जङ्गमानि विमानानि हृदयानि मनीषिणः॥४॥

ఇంద్రియాలు అశ్వాలంటారు; విషయాలు వాటి గోచరభూములు. మునులు హృదయాలను చలించే విమానాలవలె అంటారు.

Verse 5

आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्महर्षयः। ततो नारायणः साक्षाद्धृदये सुप्रतिष्ठितः॥५॥

మహర్షులు అంటారు—ఇంద్రియములు, మనస్సుతో యుక్తమైన ఆత్మనే భోక్త. అప్పుడు సాక్షాత్ నారాయణుడు హృదయంలో సుప్రతిష్ఠితుడవుతాడు.

Verse 6

प्रारब्धकर्मपर्यन्तमहिनिर्मोकवद्व्यवहरति। चन्द्रवच्चरते देही स मुक्तश्चानिकेतनः॥६॥

ప్రారబ్ధకర్మ క్షయమయ్యే వరకు అతడు సర్పం విడిచిన చర్మంలా వ్యవహరిస్తాడు. దేహి చంద్రునివలె సంచరిస్తాడు; అతడు ముక్తుడు, అనికేతనుడు.

Verse 7

तीर्थे श्वपचगृहे वा तनुं विहाय याति कैवल्यम् । प्राणान् अवकीर्य याति कैवल्यम् ॥७॥

తీర్థంలో అయినా శ్వపచుని (అంత్యజుని) ఇంటిలో అయినా—దేహాన్ని విడిచి అతడు కైవల్యాన్ని పొందుతాడు. ప్రాణాలను కూడా విసర్జించి అతడు కైవల్యాన్ని పొందుతాడు॥౭॥

Verse 8

तं पश्चाद् दिग्बलिं कुर्याद् अथवा खननं चरेत् । पुंसः प्रव्रजनं प्रोक्तं नेतराय कदाचन ॥८॥

ఆ తరువాత దిక్కులకు బలి (దిగ్బలి) చేయాలి, లేకపోతే ఖననం చేసి (సమాధి/దఫన) చేయాలి. పురుషుని ప్రవ్రజ్యా విధిగా చెప్పబడింది—ఎప్పటికీ మరొకరి కోసం (ప్రతినిధిగా) కాదు॥౮॥