Kundika
కుండికా ఉపనిషత్ అథర్వవేదానికి చెందిన సంన్యాస ఉపనిషత్తులలో ఒకటి. స్వల్ప శ్లోకాలలోనే ఇది సంన్యాసాచారం, వైరాగ్యం, మరియు ఆత్మవిద్య యొక్క పరమ ప్రాధాన్యాన్ని బోధిస్తుంది. ‘కుండికా’ (జలపాత్రం) ఇక్కడ కేవలం బాహ్య చిహ్నం కాదు; అంతఃశుద్ధి, నియమం, అపరిగ్రహం వంటి అంతర్గత సాధనలకు ప్రతీక. బాహ్య గుర్తులకన్నా మనో-ఇంద్రియ నియంత్రణ, సమత్వం, అహింస, సాక్షి-భావంలో నిలకడను ప్రధానంగా ఉంచుతుంది. తుదలక్ష్యం—ఆత్మనే బ్రహ్మమని అనుభవజ్ఞానంతో తెలుసుకోవడమే మోక్షం.
Start ReadingKey Teachings
Saṃnyāsa as a direct support for jñāna: renunciation is oriented to Self-knowledge, not mere social withdrawal.
Symbolism of the kuṇḍikā (water-pot): external implements function as reminders of inner purity, restraint, and non-attachment.
Vairāgya (dispassion) and aparigraha (non-possessiveness) as prerequisites for steady contemplation.
Śama-dama and inner discipline: mastery of mind and senses as the practical foundation of Vedāntic inquiry.
De-emphasis of external marks: true renunciation is internal—abidance in the witness (sākṣin) beyond roles.
Ātman-Brahman orientation: liberation is through realizing the ever-free Self; bondage persists through avidyā.
Simple, compassionate conduct: the renouncer’s life is marked by humility, equanimity, and non-injury.
Verses of the Kundika
24 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.
Verse 0
ब्रह्मचर्याश्रमे क्षीणे गुरुशुश्रूषणे रतः । वेदानधीत्यानुज्ञात उच्यते गुरुणाश्रमी ॥ दारमाहृत्य सदृशमग्निमाधाय शक्तितः । ब्राह्मीमिष्टिं यजेत्तासामहोरात्रेण निर्वपेत् ॥ १-२ ॥
బ్రహ్మచర్యాశ్రమం పూర్తై, గురుశుశ్రూషలో నిమగ్నుడై వేదాలను అధ్యయనం చేసి గురువునుండి అనుమతి పొందినవాడిని, గురువు ‘ఆశ్రమి’గా (తదుపరి ఆశ్రమానికి యోగ్యుడిగా) ప్రకటిస్తాడు. ఆపై సముచిత భార్యను స్వీకరించి, తన సామర్థ్యానుసారం పవిత్రాగ్నిని స్థాపించి బ్రాహ్మీ ఇష్టిని యజించాలి; ఆ హవిస్సులను ఒక పగలు–ఒక రాత్రిలోనే సమర్పించి ముగించాలి।
Dharma (āśrama-dharma) as preparatory discipline for mokṣa; yajña as inner purificationVerse 0
संविभज्य सुतानर्थे ग्राम्यकामान्विसृज्य च । संचरन् वनमार्गेण शुचौ देशे परिभ्रमन् ॥ ३ ॥
పుత్రుల జీవనార్థం అవసరమైన సాధనాలను సముచితంగా పంచి, గ్రామ్యమైన (సాంసారిక) కోరికలను విడిచిపెట్టి, అరణ్యమార్గాల వెంట సంచరిస్తూ శుచిస్థలంలో పరिभ్రమించాలి।
Vairāgya and saṁnyāsa as means toward mokṣaVerse 0
वायुभक्षोऽम्बुभक्षो वा विहितैः कन्दमूलकैः । स्वशरीरे समाप्याथ पृथिव्यां नाश्रु पातयेत् ॥४॥
వాయుభక్షణముతో గానీ, అంబుభక్షణముతో గానీ, లేదా విధిగా నిర్దేశించిన కందమూలాదులతో గానీ జీవిస్తూ, ఈ విధంగా శరీరాన్ని అంతానికి చేర్చిన తరువాత—భూమిపై ఒక్క కన్నీరు కూడా పడనీయకూడదు।
Sannyasa (renunciation) and vairagya leading toward mokshaVerse 0
सह तेनैव पुरुषः कथं संन्यस्त उच्यते । सनामधेयो यस्मिंस्तु कथं संन्यस्त उच्यते ॥५॥
ఆ ఆసక్తితోనే కలిసి ఉండగా పురుషుడు ‘సన్న్యస్తుడు’ అని ఎలా చెప్పబడును? ఇంకా నామధేయాన్ని ధరించువాడు నిజంగా సన్న్యస్తుడని ఎలా పలుకబడును?॥५॥
Vairāgya and ahaṅkāra-tyāga (abandonment of ego-identity) as prerequisites for mokshaVerse 0
तस्मात् फलविशुद्धाङ्गी संन्यासं संहितात्मनाम् । अग्निवर्णं विनिष्क्रम्य वानप्रस्थं प्रपद्यते ॥६॥
కాబట్టి కర్మఫల పరిపాకంతో అవయవాలు శుద్ధమైనవాడు, నియతాత్ముల సన్న్యాసమార్గాన్ని ఆశ్రయించును. ‘అగ్నివర్ణ’ స్థితిలో ప్రవేశించి వానప్రస్థాశ్రమాన్ని పొందును॥६॥
Karma-śuddhi (purification through karma’s maturation) leading to saṃnyāsa and mokshaVerse 0
लोकवद्भार्ययासक्तो वनं गच्छति संयतः । संत्यक्त्वा संसृतिसुखमनुतिष्ठति किं मुधा ॥ किं वा दुःखमनुस्मृत्य भोगांस्त्यजति चोच्छ्रितान् । गर्भवासभयाद्भीतः शीतोष्णाभ्यां तथैव च ॥७-८॥
లోకులవలె భార్యాసక్తుడై ఉన్నప్పటికీ నియమితుడు వనానికి వెళ్తాడు. సంసారసుఖాన్ని త్యజించి ఈ ఆచరణను వ్యర్థంగా అనుసరిస్తున్నాడా? లేక దుఃఖాన్ని స్మరించి ఉన్నత భోగాలనుకూడా విడిచిపెడతాడా—మళ్లీ గర్భవాస భయంతో, అలాగే శీతోష్ణ కష్టాల భయంతో కూడ భీతుడై॥७-८॥
Sannyāsa and vairāgya (dispassion) as prerequisites for mokṣa; critique of superficial renunciationVerse 0
गुह्यं प्रवेष्टुमिच्छामि परं पदमनामयम् इति । संन्यस्याग्निमपुनरावर्तनं यन्मृत्युर्जायमावहम् इति ॥ अथाध्यात्ममन्त्राञ्जपेत् । दीक्षामुपेयात्काषायवासाः । कक्षोपस्थलोमानि वर्जयेत् । ऊर्ध्वबाहुर्विमुक्तमा...
‘గుహ్యమైన (అంతర్మార్గంలో) ప్రవేశించదలచితిని; పరమమైన, నిరామయమైన పదాన్ని కోరుచున్నాను’—ఇట్లు మనస్సులో నిశ్చయించాలి. పవిత్ర అగ్నులను సంన్యసించి ‘అపునరావర్తనం కావాలి; మృత్యువే పునర్జన్మకు కారణమగును’—ఇట్లు భావించాలి. తదనంతరం అధ్యాత్మమంత్రాలను జపించాలి; దీక్షను స్వీకరించి కాషాయవస్త్రాలు ధరించాలి. కక్షదేశం మరియు ఉపస్థదేశంలోని రోమాలను తొలగించకూడదు. ఊర్ధ్వబాహువుగా ఉండి విముక్తిమార్గానుగామి అవుతాడు. అనికేతుడై భిక్షాహారంతో సంచరించాలి. నిదిధ్యాసనము (గాఢ ఆత్మధ్యానం) చేయాలి. జీవరక్షణార్థం పవిత్రము (యజ్ఞోపవీతం/పవిత్రసూత్రం) ధరించాలి. దీనిపై శ్లోకాలు—కుండిక (జలపాత్రం), చమక (దండం), శిక్య (జోలె), ఉపానహౌ (పాదుకలు), త్రివిష్టపం (త్రివిధ ఆవరణం), శీతనివారక వస్త్రం, కౌపీనావరణం; అలాగే పవిత్రం, స్నానశాటీ, ఉత్తరాసంగం—ఇవికన్నా అధికమైనదంతా యతి త్యజించాలి.
Sannyāsa-dharma as a means to mokṣa; apunarāvṛtti (non-return); nididhyāsana; aparigraha (non-possessiveness)Verse 0
नदीपुलिनशायी स्याद्देवागारेषु बाह्यतः। नात्यर्थं सुखदुःखाभ्यां शरीरमुपतापयेत्॥११॥
అతడు నది పులినంపై శయనించాలి, లేదా దేవాలయాల వెలుపల నివసించాలి. సుఖముచేత గాని దుఃఖముచేత గాని శరీరాన్ని అతిగా బాధింపకూడదు॥११॥
Vairāgya and madhyamā-pratipad (non-extremism) in ascetic discipline supporting mokṣaVerse 0
स्नानं पानं तथा शौचमद्भिः पूताभिराचिरेत्। स्तूयमानो न तुष्येत निन्दितो न शपेत्परान्॥१२॥
స్నానం, పానం (జలపానం) మరియు శౌచం—ఇవన్నీ శుద్ధజలంతో ఆచరించాలి. స్తుతింపబడినప్పుడు తృప్తిపడకూడదు; నిందింపబడినప్పుడు ఇతరులను శపించకూడదు॥१२॥
Śauca (purity) and samatva (equanimity) as supports for Self-knowledge (ātma-jñāna)Verse 0
भिक्षादिवैदलं पात्रं स्नानद्रव्यमवारितम् । एवं वृत्तिमुपासीनो यतेन्द्रियो जपेत्सदा ॥१३॥
భిక్షార్థం ఆకులు/చెట్టు తొక్కతో చేసిన పాత్రము, స్నానోపకరణములు నిరోధం లేక సులభంగా లభించునట్లు—అటువంటి వృత్తిని ఆశ్రయించి, ఇంద్రియనిగ్రహంతో సాధకుడు సదా మంత్రజపం చేయవలెను॥१३॥
Sannyasa (renunciation) and Japa as a means to steadiness of mind (śama-dama)Verse 0
विश्वाय मनुसंयोगं मनसा भावयेत्सुधीः । आकाशाद्वायुर्वायोर्ज्योतिर्ज्योतिष आपोऽद्भ्यः पृथिवी । एषां भूतानां ब्रह्म प्रपद्ये । अजरममरमक्षरमव्ययं प्रपद्ये । मय्यखण्डसुखाम्भोधौ बहुधा विश्ववीचयः । उत्पद्यन्...
సుధీుడు మనసుతో మనస్సు–విశ్వ సంబంధాన్ని భావించాలి. ఆకాశం నుండి వాయువు, వాయువు నుండి జ్యోతి/అగ్ని, జ్యోతి నుండి జలము, జలము నుండి పృథివి. ఈ భూతముల అధిష్ఠానమైన బ్రహ్మను నేను శరణు పొందుచున్నాను; అజరము, అమరము, అక్షరము, అవ్యయమైన బ్రహ్మను నేను శరణు పొందుచున్నాను. నేను—అఖండ సుఖ సముద్రము—నాలో మాయా-వాయువు కలకలంతో విశ్వ తరంగములు అనేక విధములుగా పుట్టి లయమగుచున్నవి॥१४॥
Brahman as the substratum of the elements; Māyā and world-appearance; Atman as ānanda-svarūpaVerse 0
न मे देहेन सम्बन्धो मेघेनेव विहायसः । अतः कुतो मे तद्धर्मा जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु ॥१५॥
నాకు దేహంతో ఎలాంటి సంబంధమూ లేదు; మేఘంతో ఆకాశానికి సంబంధం లేనట్లే. కాబట్టి జాగ్రత్, స్వప్న, సుషుప్తి స్థితులలో ఆ దేహధర్మాలు నాకు ఎలా చెందగలవు?॥१५॥
Ātman as asanga (unattached) witness; avasthā-traya (three states) analysis; dehābhimāna-nivṛttiVerse 0
आकाशवत्कल्पविदूरगोऽहमादित्यवद्भास्यविलक्षणोऽहम् । अहार्यवन्नित्यविनिश्चलोऽहमम्बोधिवत्पारविवर्जितोऽहम् ॥१६॥
నేను ఆకాశంవలె కల్పనాతీతుడను; నేను సూర్యునివలె ప్రకాశ్యమైన వాటికి భిన్నుడను. నేను అపహరించలేనిదానివలె నిత్య అచలుడను; నేను సముద్రమువలె పరతీరరహితుడను॥१६॥
Ātman–Brahman as limitless, witness-consciousness (sākṣin), beyond upādhisVerse 0
नारायणोऽहं नरकान्तकोऽहं पुरान्तकोऽहं पुरुषोऽहमीशः । अखण्डबोधोऽहमशेषसाक्षी निरीश्वरोऽहं निरहं च निर्ममः ॥१७॥
నేను నారాయణుడను; నేను నరకాంతకుడను; నేను త్రిపురాంతకుడను; నేను పురుషుడు, ఈశ్వరుడను. నేను అఖండబోధను; నేను సమస్తానికి సాక్షిని. నేను వేరే అధిపతిలేనివాడను; నేను అహంకారరహితుడను, మమకారరహితుడను॥१७॥
Identity of Self with Īśvara in essence; akhaṇḍa-caitanya; negation of ahaṅkāra and mamakāraVerse 0
तदभ्यासेन प्राणापानौ संयम्य तत्र श्लोका भवन्ति । वृषणापानयोर्मध्ये पाणी आस्थाय संश्रयेत् । संदश्य शनकैर्जिह्वां यवमात्रे विनिर्गताम् ॥१८॥
దాని అభ్యాసంతో ప్రాణ-అపానాలను నియమించి, అక్కడ ఈ శ్లోకాలు— వృషణములు మరియు గుదమధ్యంలో రెండు చేతులు ఉంచి అక్కడే ఆధారం పొందాలి. పళ్లను మెల్లగా నొక్కి, యవదాన పరిమాణం బయటకు వచ్చిన నాలుకను స్థిరంగా ఉంచాలి॥१८॥
Haṭha-yogic prāṇāyāma and bandha as auxiliaries to concentration leading toward Self-knowledgeVerse 0
माषमात्रां तथा दृष्टिं श्रोत्रे स्थाप्य तथा भुवि । श्रवणे नासिके गन्धा यतः स्वं न च संश्रयेत् ॥१९॥
మాషమాత్ర పరిమాణంలో దృష్టిని స్థిరపరచి, మనస్సును శ్రోత్రంలోను భూమియందును స్థాపించాలి. శ్రవణంలో శబ్దాలను, నాసికలో గంధాలను గ్రహించినా ఆత్మ వాటిని ఆశ్రయించక, వాటిలో లీనమవకుండాలి।
Pratyāhāra (withdrawal of the senses) and non-attachment of Ātman to sense-objectsVerse 0
अथ शैवपदं यत्र तद्ब्रह्म ब्रह्म तत्परम् । तदभ्यासेन लभ्येत पूर्वजन्मार्जितात्मनाम् ॥२०॥
‘శైవపదం’ అని చెప్పబడే ఆ స్థితియే బ్రహ్మ, పరబ్రహ్మ. దాని ధ్యానాభ్యాసం వలన, పూర్వజన్మసంస్కారాలతో పరిపక్వమైన అంతఃకరణమున్న సాధకులు ఆ పదాన్ని పొందుతారు।
Brahman as the Supreme (parama), realization through abhyāsa; saṃskāra/adhikāra (spiritual maturity)Verse 0
संभूतैर्वायुसंश्रावैर्हृदयं तप उच्यते । ऊर्ध्वं प्रपद्यते देहाद्भित्त्वा मूर्धानमव्ययम् ॥२१॥
ఉద్భవించిన వాయుప్రవాహాలు మరియు వాటి సంచారం వలన హృదయమే ‘తపస్సు’ అని చెప్పబడుతుంది. ఆపై అది దేహం నుండి పైకి సాగి, అవ్యయమైన మూర్ధ్నిని భేదించి ముందుకు పోతుంది।
Prāṇa-vāyu regulation leading to inner tapas and ascent (ūrdhva-gati); liberation-oriented yogic physiologyVerse 0
स्वदेहस्य तु मूर्धानं ये प्राप्य परमां गतिम् । भूयस्ते न निवर्तन्ते परावरविदो जनाः ॥२२॥
తమ దేహములోని మూర్ధస్థానాన్ని చేరి పరమగతిని పొందిన పరా-అపర జ్ఞానులు మళ్లీ తిరిగి రారు।
Moksha (non-return), Atman-realization; parā–aparā vidyā (higher and lower knowledge)Verse 0
न साक्षिणं साक्ष्यधर्माः संस्पृशन्ति विलक्षणम् । अविकारमुदासीनं गृहधर्माः प्रदीपवत् ॥२३॥
దృశ్యధర్మాలు సాక్షిని తాకవు; ఆయన విశిష్టుడు, అవికారుడు, ఉదాసీనుడు—ఇల్లు యొక్క ధర్మాలు దీపాన్ని తాకనట్లే।
Sākṣī-caitanya (the Witness), asaṅga/udāsīnatā (non-attachment), avikāratva (immutability)Verse 0
जले वापि स्थले वापि लुठत्वेष जडात्मकः । नाहं विलिप्ये तद्धर्मैर्घटधर्मैर्नभो यथा ॥२४॥
నీటిలో గానీ నేలపై గానీ దేహం జడస్వభావంతో గిరగిరా తిరిగినా, నేను దాని ధర్మాలతో లిప్తుడను కాను—ఘటధర్మాలతో ఆకాశం లిప్తం కానట్లే।
Asaṅga Ātman; dehātma-bhrānti-nivṛtti (ending body-identification); ākāśa-dṛṣṭānta (space analogy)Verse 0
निष्क्रियोऽस्म्यविकारोऽस्मि निष्कलोऽस्मि निराकृतिः । निर्विकल्पोऽस्मि नित्योऽस्मि निरालम्बोऽस्मि निर्द्वयः ॥ सर्वात्मकोऽहं सर्वोऽहं सर्वातीतोऽहमद्वयः । केवलाखण्डबोधोऽहं स्वानन्दोऽहं निरन्तरः ॥२५-२६॥
నేను నిష్క్రియుడను, నిర్వికారుడను, నిష్కలుడను, నిరాకారుడను. నేను నిర్వికల్పుడను, నిత్యుడను, నిరాలంబుడను, అద్వయుడను. నేను సర్వాత్మను, నేనే సర్వము, నేను సర్వాతీతుడను, అద్వితీయుడను. నేను కేవల అఖండబోధస్వరూపుడను; నేను స్వానందస్వరూపుడను; నేను నిరంతరుడను॥२५-২৬॥
Ātman=Brahman (Advaita), nirvikalpa-jñāna, akhaṇḍa-bodha, svānandaVerse 0
स्वमेव सर्वतः पश्यन्मन्यमानः स्वमद्वयम् । स्वानन्दमनुभुञ्जानो निर्विकल्पो भवाम्यहम् ॥२७॥
సర్వత్రా స్వయాన్నే దర్శిస్తూ, స్వం అద్వయమని భావిస్తూ, స్వానందాన్ని అనుభవిస్తూ, నేను నిర్వికల్పుడనై ఉంటాను॥२७॥
Sarvātma-darśana (seeing the Self in all), advaya-jñāna, svānanda, nirvikalpatāVerse 0
गच्छंस्तिष्ठन्नुपविशञ्छयानो वान्यथापि वा । यथेच्छया वसेद्विद्वानात्मारामः सदा मुनिः ॥ इत्युपनिषत् ॥ २८ ॥
నడుచుచూ, నిలుచుచూ, కూర్చునుచూ, పడుకొని ఉండుచూ లేదా మరే విధంగానైనా—విద్వాన్ ఆత్మారామ ముని సదా యథేచ్ఛగా నివసించాలి. ఇతి ఉపనిషత్॥२८॥
Jīvanmukti (liberation while living) / Ātmārāmatva (abidance in the Self)Ask anything about the Kundika Upanishad
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.