Adhyaya 16

Verse 1

गणावूचतुः । शिवशर्मन्महाबुद्धे शुक्रलोकोयमद्भुतः । दानवानां च दैत्यानां गुरुरत्र वसेत्कविः

గణులు పలికిరి— ఓ శివశర్మన్, మహాబుద్ధిమంతుడా! ఈ శుక్రలోకం అద్భుతమైనది. ఇక్కడ దానవులు, దైత్యుల గురువు కవి (శుక్రాచార్యుడు) నివసించుచున్నాడు.

Verse 2

पीत्वा वर्षसहस्रं वै कणधूमं सुदुःसहम् । यः प्राप्तवान्महाविद्यां मृत्युसंजीविनीं हरात्

అతడు సహస్ర సంవత్సరములు అత్యంత అసహ్యమైన కణధూమాన్ని త్రాగి, హరుడు (శివుడు) నుండి ‘మృత్యుసంజీవిని’ అనే మహావిద్యను పొందెను.

Verse 3

इमां विद्यां न जानाति देवाचार्योति दुप्कराम् । ऋते मृत्युंजयात्स्कंदात्पार्वत्या गजवक्त्रतः

ఈ అత్యంత దుష్కరమైన విద్యను దేవగురువైన ఆచార్యుడుకూడా తెలియదు— మృత్యుంజయుడు (శివుడు), స్కందుడు, పార్వతి, గజవక్త్రుడు (గణేశుడు) తప్ప.

Verse 4

शिवशर्मोवाच । कोसौ शुक्र इति ख्यातो यस्यायं लोक उत्तमः । कथं तेन च विद्याप्ता मृत्युसंजीवनी हरात्

శివశర్ముడు పలికెను— ‘శుక్రుడు’ అని ప్రసిద్ధుడైన వాడు ఎవడు, ఇతనికి ఈ ఉత్తమ లోకం ఎలా? మరియు అతడు హరుడు (శివుడు) నుండి మృత్యుసంజీవిని విద్యను ఎలా పొందెను?

Verse 5

आचक्षाथामिदं देवौ यदि प्रीतिर्मयि प्रभू । ततस्तौ स्माहतुर्देवौ शुक्रस्य परमां कथाम्

హే ప్రభువులైన దివ్య దేవులారా! నాపై ప్రీతి ఉంటే ఇది నాకు చెప్పండి. అప్పుడు ఆ ఇద్దరు దేవులు శుక్రుని పరమకథను చెప్పడం ప్రారంభించారు.

Verse 6

यां श्रुत्वा चापमृत्युभ्यो हीयंते श्रद्धयायुताः । भूतप्रेतपिशाचेभ्यो न भयं चापि जायते

దానిని శ్రద్ధతో వినినవారికి అపమృత్యువులు తొలగిపోతాయి; భూత-ప్రేత-పిశాచాల వల్ల కూడా ఏ భయం కలగదు।

Verse 7

आजौ प्रवर्तमानायामंधकांधकवैरिणोः । अनिर्भेद्य गिरिव्यूह वज्रव्यूहाधिनाथयोः

అంధకుడు మరియు అతని శత్రువు మధ్య యుద్ధం సాగుతుండగా, ‘అభేద్య గిరివ్యూహం’ మరియు ‘వజ్రవ్యూహం’ యొక్క అధినాయకులు పరస్పరం ఎదురెదురుగా నిలిచారు।

Verse 8

अपसृत्य ततो युद्धादंधकः शुक्रसंनिधिम् । अधिगम्य बभाषेदमवरुह्य रथात्ततः

అప్పుడు అంధకుడు యుద్ధం నుండి వెనుదిరిగి, శుక్రాచార్యుని సన్నిధికి వెళ్లి, రథం నుండి దిగిపోయి ఈ మాటలు పలికాడు।

Verse 9

भगवंस्त्वामुपाश्रित्य वयं देवांश्च सानुगान् । मन्यामहे तृणैस्तुल्यान्रुद्रोपेंद्रादिकानपि

భగవన్! మీ ఆశ్రయంతో మేము దేవతలను వారి అనుచరులతో సహా—రుద్ర, ఇంద్ర మొదలైన వారినీ—గడ్డిపరకలంత తక్కువగా భావిస్తున్నాము।

Verse 10

कुंजरा इव सिंहेभ्यो गरुडेभ्य इवोरगाः । अस्मत्तो बिभ्यति सुरा गुरो युष्मदनुग्रहात्

ఏనుగులు సింహాలను భయపడినట్లు, సర్పాలు గరుడుణ్ణి భయపడినట్లు, అలాగే ఓ గురో! మీ అనుగ్రహం వల్ల దేవతలు మమ్మల్ని భయపడుతున్నారు।

Verse 11

वज्रव्यूहमनिर्भेद्यं विविशुर्देत्यदानवाः । विधूय प्रमथानीकं ह्रदं तापार्दिता इव

దైత్యదానవులు అభేద్యమైన వజ్రవ్యూహంలో ప్రవేశించారు; ప్రమథసేనను త్రోసివేసి, వేడితో బాధపడినవారు చెరువులోకి పరుగెత్తినట్లు దూసుకెళ్లారు.

Verse 12

वयं त्वच्छरणं भूत्वा पर्वता इव निश्चलाः । स्थित्वा चराम निःशंका ब्राह्मणेंद्र महाहवे

నీ శరణు పొందిన మేము పర్వతాలవలె నిశ్చలమయ్యాము; ఓ బ్రాహ్మణేంద్రా, ఈ మహాయుద్ధంలో స్థిరంగా నిలిచి భయంలేక సంచరిస్తాము.

Verse 13

आप्तभावेन च वयं पादौ तव सुखप्रदौ । सदाराः ससुताश्चैव शुश्रूषामो दिवानिशम्

మేము ఆప్తభావంతో, సుఖప్రదమైన నీ పాదయుగ్మాన్ని—భార్యలు, కుమారులతో కూడి—పగలు రాత్రి సేవిస్తాము.

Verse 14

अभिरक्षाभितो विप्र प्रसन्नः शरणागतान् । पश्य हुंडं तुहुंडं च कुजंभं जंभमेव च

ఓ విప్రా, శరణాగతులపై ప్రసన్నుడై మమ్మల్ని అన్ని వైపులా రక్షించుము. చూడు—హుండ, తుహుండ, కుజంభ, జంభ కూడా.

Verse 15

पाकं कार्तस्वनं चैव विपाकं पाकहारिणम् । तं चन्द्रदमनं शूरं शूरामरविदारणम्

పాక, కార్తస్వన; అలాగే విపాక, పాకహారిణ; మరియు ఆ వీరుడు చంద్రదమనుడు—దేవవీరులను చీల్చివేసేవాడు.

Verse 16

प्रमथैर्भीमविक्रांतैः क्रांतं मृत्युप्रमाथिभिः । सूदितान्पतितांश्चैव द्राविडैरिव चंदनान्

భయంకర విక్రమముగల, మృత్యువునే మథించువైన ప్రమథులు యుద్ధభూమిని ఆవరించారు; దైత్యులు హతులై పడిపోయి, ద్రావిడులు నరికిన చందనవృక్షాలవలె కనిపించారు.

Verse 17

या पीत्वा कणधूमं वै सहस्रं शरदां पुरा । वरा विद्या त्वया प्राप्ता तस्याः कालोयमागतः

నీవు పూర్వం సహస్ర శరదృతువులపాటు కణధూమాన్ని సహించి పొందిన ఆ శ్రేష్ఠ విద్యకు, ఇప్పుడు ఫలితకాలము సమీపించింది.

Verse 18

अथ विद्याफलं तत्ते दैत्यान्संजीवयिष्यतः । पश्यंतु प्रमथाः सर्वे त्वया संजीवितानिमान्

ఇప్పుడు నీ విద్యాఫలం ప్రత్యక్షమగుగాక—ఈ దైత్యులను పునర్జీవింపుము; నీ చేత జీవింపబడిన వీరిని సమస్త ప్రమథులు చూడుగాక.

Verse 19

इत्यंधकवचः श्रुत्वा स्थिरधीर्भार्गवोमुनिः । किंचित्स्मितं तदा कृत्वा दानवाधिपमब्रवीत्

అంధకుని మాటలు విని స్థిరబుద్ధిగల భార్గవ ముని, అప్పుడు స్వల్పంగా చిరునవ్వు నవ్వి దానవాధిపతిని ఉద్దేశించి పలికెను.

Verse 20

दानवाधिपते सर्वं तथ्यं यद्भाषितं त्वया । विद्योपार्जनमेतद्धि दानवार्थं मया कृतम्

ఓ దానవాధిపతీ, నీవు పలికినదంతయు సత్యమే; ఈ విద్యార్జనము నేను దానవుల హితార్థమే చేసితిని.

Verse 21

पीत्वा वर्षसहस्रं वै कणधूमं सुदुःसहम् । एषा प्राप्तेश्वराद्विद्या बांधवानां सुखावहा

వెయ్యేళ్లపాటు కణధూమంలాంటి అత్యంత దుర్భరమైన బాధను సహించి, ప్రభువునుండి నేను ఈ విద్యను పొందితిని; ఇది బంధువులకు క్షేమసుఖాలను ప్రసాదించేది।

Verse 22

एतया विद्यया सोहं प्रमयैर्मथितान्रणे । उत्थापयिष्ये ग्लानानि धान्यन्यंबुधरो यथा

ఈ విద్యాబలంతో యుద్ధంలో ప్రమథులచే నలిగిపోయిన, క్షీణించిన వారిని నేను లేపుదును—వర్షమేఘం పంటలను పునర్జీవింపజేసినట్లు।

Verse 23

निर्व्रणान्नीरुजः स्वस्थान्सुप्त्वेव पुनरुत्थितान् । अस्मिन्मुहूर्ते द्रष्टासि दानवानुत्थितान्नृप

ఓ రాజా, ఈ క్షణంలోనే నీవు దానవులు లేచినట్లు చూచెదవు—గాయముల్లేని, నొప్పిలేని, ఆరోగ్యస్థితిలో, నిద్రనుండి మేల్కొన్నవారిలా।

Verse 24

इत्युक्त्वा दानवपतिं विद्यामावर्तयत्कविः । एकैकं दैत्यमुद्दिश्य त उत्तस्थुर्धृतायुधाः

దానవపతితో ఇలా చెప్పి కవి (శుక్రుడు) విద్యావర్తనాన్ని ప్రారంభించాడు. ఒక్కొక్క దైత్యుని పేరుతో సూచించగానే వారు ఆయుధాలు ధరించి మళ్లీ లేచిరి।

Verse 25

वेदा इव सदभ्यस्ताः समये वा यथांबुदाः । ब्राह्मणेभ्यो यथा दत्ताः श्रद्धयार्था महापदि

వారు అంతే సులభంగా లేచిరి—నిత్యాభ్యాసంతో వేదాలు స్పష్టమయ్యేలా; కాలానుగుణంగా మేఘాలు కమ్ముకొచ్చేలా; మహావిపత్తులో శ్రద్ధతో బ్రాహ్మణులకు ఇచ్చిన ధనం రక్షకఫలమిచ్చేలా।

Verse 26

उज्जीवितांस्तु तान्दृष्ट्वा तुहुंडाद्यान्महासुरान् । विनेदुः पूर्वदेवास्ते जलपूर्णा इवांबुदाः

తుహుండాది మహాసురులు మళ్లీ జీవించగా చూసి, పూర్వదేవులు జలంతో నిండిన మేఘాలవలె ఘోషించి గర్జించారు।

Verse 27

शुक्रेणोजीवितान्दृष्ट्वा दानवांस्तान्गणेश्वराः । विज्ञाप्यमेव देवेशे ह्येवं तेऽन्योन्यमब्रुवन्

శుక్రుడు ఆ దానవులను పునర్జీవింపజేసినదాన్ని చూసి గణేశ్వరులు పరస్పరం అన్నారు—“ఇది వెంటనే దేవేశునికి నివేదించాలి।”

Verse 28

आश्चर्यरूपे प्रमथेश्वराणां तस्मिंस्तथा वर्तति युद्धयज्ञे । अमर्षितो भार्गवकर्मदृष्ट्वा शिलादपुत्रोभ्यगमन्महेशम्

ప్రమథేశ్వరులకు ఆ యుద్ధయజ్ఞం ఆశ్చర్యరూపంగా సాగుతుండగా, భార్గవుని కృత్యాన్ని చూసి కోపించిన శిలాదపుత్రుడు నంది మహేశుని సమీపించాడు।

Verse 29

जयेति चोक्त्वा जय योनिमुग्रमुवाच नंदी कनकावदातम् । गणेश्वराणां रणकर्म देव देवैश्च सेंद्रैरपि दुष्करं यत्

“జయ జయ!” అని జయఘోషం చేసి నంది ఆ స్వర్ణకాంతి ప్రభువుతో అన్నాడు—“ఓ దేవా, గణేశ్వరుల యుద్ధకర్తవ్యం ఇంద్రసహిత దేవులకైనా దుర్లభం।”

Verse 30

तद्भार्गवेणाद्य कृतं वृथा नः संजीव्य तानाजिमृतान्विपक्षान् । आवर्त्य विद्यां मृतजीवदात्रीमेकैकमुद्दिश्य सहेलमीश

“ఓ ఈశా! ఈ రోజు భార్గవుడు మా శ్రమను వృథా చేశాడు—యుద్ధంలో చనిపోయిన శత్రువులను బ్రతికించి, మృతసంజీవని విద్యను మళ్లీ మళ్లీ ఆహ్వానించి, ఒక్కొక్కరిని లక్ష్యంగా చేసుకుని, సులభంగా చేసినట్లుగా।”

Verse 31

तुहुंडहुंडादिकजंभजंभविपाकपाकादि महासुरेंद्राः । यमालयादद्य पुनर्निवृत्ता विद्रावयंतः प्रमथाश्चरंति

తుహుండ, హుండ, జంభ, విపాక, పాక మొదలైన మహాదైత్యేంద్రులు నేడు యమలోకమునుండి తిరిగి వచ్చి, ప్రమథులను భయపెట్టి పారద్రోలుతూ సంచరిస్తున్నారు।

Verse 32

यदि ह्यसौ दैत्यवरान्निरस्तान्संजीवयेदत्र पुनःपुनस्तान् । जयः कुतो नो भविता महेश गणेश्वराणां कुत एव शांतिः

మేము సంహరించిన శ్రేష్ఠ దైత్యులను అతడు ఇక్కడ మళ్లీ మళ్లీ జీవింపజేస్తే, ఓ మహేశా! మా విజయం ఎలా కలుగుతుంది? గణేశ్వరులకు శాంతి ఎక్కడి నుంచి వస్తుంది?

Verse 33

इत्येवमुक्तः प्रमथेश्वरेण स नंदिना वै प्रमथेश्वरेशः । उवाच देवः प्रहसंस्तदानीं तं नंदिनं सर्वगणेशराजम्

నంది ఇలా పలికినప్పుడు, ప్రమథాధీశ్వరుడైన దేవుడు ఆ క్షణంలో చిరునవ్వుతో, సమస్త గణములకు రాజైన ఆ నందిని ఉద్దేశించి పలికెను।

Verse 34

नंदिन्प्रयाहि त्वरितोतिमात्रं द्विजेंद्रवर्यं दितिनंदनानाम् । मध्यात्समुद्धृत्य तथानयाशु श्येनो यथा लावकमंडजातम्

హే నందీ! అత్యంత వేగంగా వెళ్ళు. దితి కుమారుల మధ్యనుండి వారి ‘ద్విజేంద్ర-శ్రేష్ఠుడు’ను ఎత్తుకొని వెంటనే ఇక్కడికి తీసుకురా—గద్ద గూడు నుండి లావకపు పిల్లను లాక్కొనినట్లు।

Verse 35

स एव मुक्तो वृषभध्वजेन ननाद नंदी वृषसिंहनादः । जगाम तूर्णं च विगाह्य सेनां यत्राभवद्भार्गववंशदीपः

వృషభధ్వజుడైన ప్రభువు ఆజ్ఞతో పంపబడిన నంది, వృషభ-సింహ గర్జనతో నినదించి, సేనను చీల్చుకుంటూ వేగంగా అక్కడికి వెళ్లెను—భార్గవ వంశదీపుడు (శుక్రుడు) ఉన్న చోటికి।

Verse 36

तं रक्ष्यमाणं दितिजैः समस्तैः पाशासिवृक्षोपलशैलहस्तैः । विक्षोभ्य दैत्यान्बलवाञ्जहार काव्यं स नंदी शरभो यथेभम्

పాశాలు, ఖడ్గాలు, వృక్షాలు, శిలలు, పర్వతఖండాలు చేతబట్టి సమస్త దితిజులు కాపాడుతున్న కావ్యుడు (శుక్రుడు)ను బలవంతుడైన నంది దైత్యులను చెదరగొట్టి అపహరించాడు—శరభం ఏనుగును జయించినట్లుగా।

Verse 37

स्रस्तांबरं विच्युतभूषणं च विमुक्तकेशं बलिना गृहीतम् । विमोचयिष्यंत इवानुजग्मुः सुरारयः सिंहरवान्सृजंतः

బలవంతుడు పట్టుకున్న అతనిని చూసి—వస్త్రాలు సడలిపోయి, ఆభరణాలు జారిపోయి, జుట్టు చెదిరిపోయినవాడిని—దేవశత్రువులు అతన్ని విడిపించాలన్నట్లు వెంబడించారు; సింహనాదాలు చేస్తూ।

Verse 38

दंभोलि शूलासिपरश्वधानामुद्दंडचक्रोपल कंपनानाम् । नंदीश्वरस्योपरि दानवेद्रा वर्षं ववर्षुर्जलदा इवोग्रम्

వజ్రాలు, త్రిశూలాలు, ఖడ్గాలు, పరశువులు, భల్లాలు, మహాచక్రాలు, రాళ్లు, కంపించే బండలు—ఇలా దానవేంద్రులు నందీశ్వరునిపై ఉగ్రంగా ఆయుధవర్షం కురిపించారు; మేఘాలు ఘోర వర్షం కురిపించినట్లుగా।

Verse 39

तं भार्गवं प्राप्य गणाधिराजो मुखाग्निना शस्त्रशतानि दग्ध्वा । आयात्प्रवृद्धेऽसुरदेवयुद्धे भवस्य पार्श्वे व्यथितारिसैन्यः

ఆ భార్గవుడు (శుక్రుడు) వద్దకు చేరి గణాధిరాజుడు తన ముఖాగ్నితో వందలాది ఆయుధాలను దహించాడు; తరువాత అసుర-దేవ యుద్ధం ఉద్ధృతమవగా, శత్రుసేనను కలవరపెట్టి భవుడు (శివుడు) పక్కకు వచ్చాడు।

Verse 40

अयं स शुक्रो भगवन्नितीदं निवेदयामास भवाय शीघ्रम् । जग्राह शुक्रं स च देवदेवो यथोपहारं शुचिना प्रदत्तम्

“భగవాన్, ఇదే ఆ శుక్రుడు” అని అతడు త్వరగా భవుడు (శివుడు)కు నివేదించాడు. అప్పుడు దేవదేవుడు శుద్ధంగా భక్తితో సమర్పించిన ఉపహారంలా శుక్రుణ్ని స్వీకరించాడు।

Verse 41

न किंचिदुक्त्वा स हि भूतगोप्ता चिक्षेप वक्त्रे फलवत्कवींद्रम् । हाहारवस्तैरसुरैः समस्तैरुच्चैर्विमुक्तो हहहेति भूरि

ఆ భూతనాథుడు (శివుడు) ఏమీ మాట్లాడకుండానే కవీంద్రుని (శుక్రాచార్యుని) పండులా నోటిలో వేసుకున్నాడు. అప్పుడు అసురులందరూ బిగ్గరగా 'హా! హా!' అని ఆక్రందించారు.

Verse 42

काव्ये निगीर्णे गिरिजेश्वरेण दैत्या जयाशा रहिता बभूवुः । हस्तैर्विमुक्ता इव वारणेंद्राः शृंगैर्विहीना इव गोवृषाश्च

గిరిజేశ్వరుడు (శివుడు) శుక్రాచార్యుని మింగివేయగా, తొండము లేని ఏనుగుల వలె మరియు కొమ్ములు లేని ఎద్దుల వలె దైత్యులు విజయాశను కోల్పోయారు.

Verse 43

शरीर हीना इव जीवसंघा द्विजा यथा चाध्ययनेन हीनाः । निरुद्यमाः सत्त्वगुणा यथा वै यथोद्यमा भाग्यविवर्जिताश्च

వారు శరీరం లేని జీవుల వలె, వేదాధ్యయనం లేని బ్రాహ్మణుల వలె, ప్రయత్నం లేని సత్త్వగుణం వలె మరియు అదృష్టం లేని కృషి వలె నిస్సహాయులయ్యారు.

Verse 44

पत्या विहीनाश्च यथैव योषा यथा विपक्षा इव मार्गणौघाः । आयूंषि हीनानि यथैव पुण्यैर्वृत्तेन हीनानि यथा श्रुतानि

భర్త లేని స్త్రీ వలె, రెక్కలు లేని బాణాల వలె, పుణ్యం లేని ఆయుష్షు వలె మరియు సదాచారం లేని విద్య వలె వారు శక్తిహీనులయ్యారు.

Verse 45

विना यथा वैभवशक्तिमेकां भवंति हीनाः स्वफलैः क्रियौघाः । तथा विना तं द्विजवर्यमेकं दैत्या जयाशा विमुखा बभूवुः

ఏకైక వైభవశక్తి లేకపోతే క్రియలన్నీ ఎలా నిష్ఫలమవుతాయో, అలాగే ఆ ద్విజశ్రేష్ఠుడు (శుక్రాచార్యుడు) లేకపోవడంతో దైత్యులు విజయాశను వదులుకున్నారు.

Verse 46

नंदिनापहृते शुक्रे गिलिते च विषादिना । विषादमगमन्दैत्या हीयमानरणोत्सवाः

నంది శుక్రుని అపహరించి, విషాదుడు అతనిని మింగినప్పుడు దైత్యులు దిగులులో పడ్డారు; వారి యుద్ధోత్సాహం క్షీణించింది।

Verse 47

तान्वीक्ष्य विगतोत्साहानंधकः प्रत्यभाषत । कविं विक्रम्य नयता नंदिना वंचिता वयम्

వారిని ఉత్సాహహీనులుగా చూసి అంధకుడు అన్నాడు—“నంది మమ్మల్ని మోసం చేశాడు; పరాక్రమంతో కవి (శుక్రుడు)ను జయించి తీసుకెళ్లాడు।”

Verse 48

तनूर्विना हृताः प्राणाः सर्वेषामद्य तेन नः । धैर्यं वीर्यं गतिः कीर्तिः सत्त्वं तेजः पराक्रमः

“ఈ రోజు అతని ఆ కార్యంతో శరీరాలు ఉన్నా మా అందరి ప్రాణాలు హరించబడ్డాయి; ధైర్యం, బలం, గతి, కీర్తి, సత్త్వం, తేజస్సు, పరాక్రమం అన్నీ పోయాయి।”

Verse 49

युगपन्नो हृतं सर्वमेकस्मिन्भार्गवे हृते । धिगस्मान्कुलपूज्यो यैरेकोपि कुलसत्तमः । गुरुः सर्वसमर्थश्च त्राता त्रातो न चापदि

“ఒక్క భార్గవుడు హరించబడగానే క్షణంలో మా సమస్తమూ పోయింది. ఛీ మాపై—కులశ్రేష్ఠుడు, కులపూజ్య గురువు, సర్వసమర్థ రక్షకుడు ఆపదలో కూడా రక్షింపబడలేదు।”

Verse 50

तद्धैर्यमवलंब्येह युध्यध्वमरिभिः सह । सूदयिष्याम्यहं सर्वान्प्रमथान्सह नंदिना

“కాబట్టి ఇక్కడ ధైర్యాన్ని ఆశ్రయించి శత్రువులతో యుద్ధం చేయండి. నేను నందితో సహా సమస్త ప్రమథులను సంహరిస్తాను।”

Verse 51

अद्यैतान्विवशान्हत्वा सह देवैः सवासवैः । भार्गवं मोचयिष्यामि जीवं योगीव कर्मतः

ఈ రోజు నేను ఈ నిర్వశులను—ఇంద్రసహిత దేవులతో కూడ—వధించి, యోగి వలె నా కర్మశక్తితో భార్గవుని జీవంతోనే విముక్తి చేస్తాను।

Verse 52

स चापि योगी योगेन यदि नाम स्वयं प्रभुः । शरीरात्तस्य निर्गच्छेदस्माकं रोषपालिता

ఆ యోగి స్వయంప్రభువై యోగబలంతో శరీరాన్ని విడిచి వెళ్లినా—మా క్రోధబలంతో నిలిచిన మేము వెనుకడుగు వేయము।

Verse 53

इत्यंधकवचः श्रुत्वा दानवा मेघनिःस्वनाः । प्रमथा नर्दयामासुर्मर्तव्ये कृत निश्चयाः

అంధకుని మాటలు విని, మేఘగర్జనల వంటి ధ్వనితో గర్జించిన దానవులు, యుద్ధంలో మరణించడానికే నిశ్చయించి, ప్రమథులను తమ నాదంతో మార్మోగించారు।

Verse 54

सत्यायुपि न नो जातु शक्ताः स्युः प्रमथाबलात् । असत्यायुषि किं गत्वा त्यक्त्वा स्वामिनमाहवे

మనకు ‘సత్యాయువు’ ఉన్నా కూడా ప్రమథుల బలాన్ని తట్టుకోలేము. ఇక ఆయుష్షే ‘అసత్యాయువు’ అయితే, యుద్ధంలో స్వామిని వదిలి పారిపోవడం ఎందుకు?

Verse 55

ये स्वामिनं विहायाजौ बहुमानधना जनाः । यांति ते यांति नियतमंधतामिस्रमालयम्

యుద్ధభూమిలో స్వామిని విడిచిపెట్టే వారు—ఎంత గౌరవమున్నా, ఎంత ధనవంతులైనా—నిశ్చయంగా అంధతామిస్ర లోకానికే వెళ్తారు।

Verse 56

अयशस्तमसा ख्यातिं मलिनीकृत्यभूरिशः । इहामुत्रापि सुखिनो न स्युर्भग्ना रणाजिरात्

హే మహేశ్వరా! యుద్ధరంగంలో ఓడిపోయి అపకీర్తి అనే చీకటితో తమ ఖ్యాతిని మలినం చేసుకున్నవారు ఇహలోకంలోనూ పరలోకంలోనూ సుఖులు కారు।

Verse 57

किं दानैः किं तपोभिश्च किं तीर्थपरिमज्जनैः । धरातीर्थे यदि स्नातं पुनर्भव मलापहे

దానాలతో ఏమి, తపస్సులతో ఏమి, ఇతర తీర్థాలలో పదేపదే మునగడాలతో ఏమి ప్రయోజనం—పునర్జన్మ మలాన్ని తొలగించే ధరాతీర్థంలో స్నానం చేసినట్లయితే?

Verse 58

संप्रधार्येति तेऽन्योन्यं दैत्यास्ते दनुजास्तथा । ममंथुः प्रमथानाजौ रणभेरीर्निनाद्य च

ఇలా పరస్పరం ఆలోచించుకొని ఆ దైత్య-దానవ యోధులు యుద్ధభేరులను మ్రోగిస్తూ ప్రమథులపై యుద్ధాన్ని ఉద్ధృతం చేశారు।

Verse 59

तत्र वाणासिवज्रौघैः कटंकटशिलामयैः । भुशुंडीभिंदिपालैश्च शक्तिभल्ल परश्वधैः

అక్కడ బాణాలు, ఖడ్గాలు, వజ్రసమాన ఆయుధాల ప్రవాహాలతో, కటంకటమని మోగే రాళ్ల దెబ్బలతో, అలాగే భుశుండీ, భిండిపాల, శక్తి, భల్ల, పరశుధారలతో వారు యుద్ధం చేశారు।

Verse 60

खट्वांगैः पट्टिशैः शूलैर्लकुटैर्मुसलैरलम् । परस्परमभिघ्नंतः प्रचक्रुः कदनं महत्

ఖట్వాంగాలు, పట్టిశాలు, శూలాలు, లకుటాలు, ముసలాలు విరివిగా పట్టుకొని, పరస్పరం కొట్టుకుంటూ వారు మహా సంహారాన్ని సృష్టించారు।

Verse 61

कार्मुकाणां विकृष्टानां पततां च पतत्रिणाम् । भिंदिपालभुशुंडीनां क्ष्वेडितानां रवोऽभवत्

విల్లు లాగిన శబ్దం, ఎగిరే బాణాల ధ్వని, విసిరబడిన భిండిపాలాలు మరియు భుశుండీల సుసుసుమనే గర్జన వినిపించింది।

Verse 62

रणतूर्यनिनादैश्च गजानां बहुबृंहितैः । हेषारवैर्हयानां च महान्कोलाहलोऽभवत्

యుద్ధ వాద్యాల ఘోష, ఏనుగుల పునఃపునః గర్జనలు, గుర్రాల హేషారవాలతో మహా కలకలం ఏర్పడింది।

Verse 63

प्रतिस्वनैरवापूरि द्यावाभूम्योर्यदंतरम् । अभीरूणां च भीरूणां महारोमोद्गमोऽभवत्

ప్రతిధ్వనులతో ఆకాశం-భూమి మధ్య అంతరం నిండిపోయింది; ధైర్యవంతులకూ భయపడేవారికీ మహా రోమాంచం కలిగింది।

Verse 64

गजवाजिमहाराव स्फुटच्छब्दग्रहाणि च । भग्नध्वजपताकानि क्षीणप्रहरणानि च

ఏనుగు-గుర్రాల మహా గర్జనలు, చిటపటలాడే పదునైన శబ్దాలు; విరిగిన ధ్వజపతాకాలు, క్షీణించిన ఆయుధాలు కనిపించాయి।

Verse 65

रुधिरोद्गार चित्राणि व्यश्वहस्तिरथानि च । पिपासितानि सैन्यानि मुमूर्छुरुभयत्र वै

రక్తం ఉప్పొంగే భయానక దృశ్యాలు కనబడ్డాయి; గుర్రాలు-ఏనుగులు-రథాలు అస్తవ్యస్తమయ్యాయి; ఇరుపక్షాల దాహార్త సైన్యాలు మూర్ఛించాయి।

Verse 66

दृष्ट्वा सैन्यं च प्रमथैर्भज्यमानमितस्ततः । दुद्राव रथमास्थाय स्वयमेवांधको गणान्

ప్రమథులు అన్ని వైపులా తన సైన్యాన్ని ఛిన్నభిన్నం చేస్తున్నదాన్ని చూసి, అంధకుడు తానే రథమెక్కి గణులపై నేరుగా దూసుకెళ్లాడు।

Verse 67

शरवज्रप्रहारैस्तैर्वज्राघातैर्नगा इव । प्रमथानेशिरे वातैर्निस्तोया इव तोयदाः

వారి బాణాలు, వజ్రసమాన ఘాతాలతో ప్రమథులు మెరుపు తాకిన పర్వతాల్లా తడబడారు; నీరు ఖాళీ అయిన మేఘాలు గాలికి చెదిరినట్లు వారు చెల్లాచెదురయ్యారు।

Verse 68

यांतमायांतमालोक्य दूरस्थं निकटस्थितम् । प्रत्येकं रोमसंख्याभिर्व्यधाद्बाणैस्तदांधकः

వెనక్కి వెళ్లేవాడైనా ముందుకు వచ్చేవాడైనా, దూరంలో ఉన్నవాడైనా దగ్గరలో ఉన్నవాడైనా—అంధకుడు అప్పుడే ప్రతి ఒక్కరిని రోమాల సంఖ్యంత బాణాలతో ఛేదించాడు।

Verse 69

विनायकेन स्कंदेन नंदिना सोमनंदिना । नैगमेयेन शाखेन विशाखेन बलीयसा

వినాయకుడు, స్కందుడు, నంది, సోమనంది, నైగమేయుడు, శాఖ, మరియు బలవంతుడు విశాఖ—వీరందరి చేత।

Verse 70

इत्याद्यैस्तु गणैरुग्रैरंधकोप्यंधकीकृतः । त्रिशूल शक्तिबाणौघ धारासंपातपातिभिः

ఇలా ఇతర ఉగ్ర గణులు అంధకునికూడా ‘అంధకుడిగా’ చేసి వేశారు; త్రిశూలాలు, శక్తులు, బాణాల ప్రవాహాలు నిరంతర ధారావర్షంలా కురిసి అతన్ని ముంచెత్తాయి।

Verse 71

ततः कोलाहलो जातः प्रमथासुरसैन्ययोः । तेन शब्देन महता शुक्रः शंभूदरे स्थितः

అనంతరం ప్రమథసేనకూ అసురసేనకూ మధ్య మహా కోలాహలం ఏర్పడింది. ఆ మహాశబ్దంతో శంభువు ఉదరంలో ఉన్న శుక్రుడు చలించిపోయి జాగ్రత్తపడ్డాడు.

Verse 72

छिद्रान्वेषी भ्रमन्सोथ विनिःकेतो यथानिलः । सप्तलोकान् सपालान्स रुद्रदेहे व्यलोकयत्

ద్వారం కోసం వెతుకుతూ అతడు ధ్వజరహిత వాయువులా అశాంతిగా తిరుగుతూ ఉన్నాడు. రుద్రదేహంలో అతడు పాలకులతో కూడిన ఏడు లోకాలను దర్శించాడు.

Verse 73

ब्रह्मनारायणेंद्राणामादित्याप्यरसां तथा । भुवनानि विचित्राणि युद्धं च प्रमथासुरम्

అతడు బ్రహ్మ, నారాయణ, ఇంద్రుల లోకాలను, అలాగే ఆదిత్యులూ అప్సరసలూ నివసించే విచిత్ర భువనాలను చూశాడు; ప్రమథాసురుల యుద్ధాన్ని కూడా దర్శించాడు.

Verse 74

सवर्षाणां शतं कुक्षौ भवस्य परितो भ्रमन् । न तस्य ददृशे रंध्रं शुचे रंध्रं खलो यथा

భవుడు (శివుడు) యొక్క ఉదరంలో అతడు వంద దివ్య సంవత్సరాలు చుట్టూ తిరిగాడు; అయినా అక్కడ ఏ రంధ్రం కనబడలేదు—శుద్ధుడిలో లోపం వెదకే దుష్టునిలా.

Verse 75

शांभवेनाथयोगेन शुक्ररूपेण भार्गवः । चस्कंदाथ ननामापि ततो देवेन भाषितः

అప్పుడు భార్గవుడు (శుక్రుడు) శాంభవయోగబలంతో శుక్రరూపాన్ని ధరించి బయటికి దూకి వచ్చాడు; తరువాత నమస్కరించాడు—అప్పుడు దేవుడు అతనితో పలికాడు.

Verse 76

शुक्रवन्निःसृतोयस्मात्तस्मात्त्वं भृगुनंदन । कर्मणानेन शुक्रस्त्वं मम पुत्रोसि गम्यताम्

నీవు శుక్రంలా నిర్గమించి ప్రదర్శితుడవైనందున, ఓ భృగునందన, నీవు ‘శుక్ర’ అనే నామంతో ప్రసిద్ధుడవుతావు. ఈ కారణముచేత నీవు నాకు కుమారసముడు—ఇప్పుడు వెళ్లుము.

Verse 77

जठरान्निर्गते शुक्रे देवोपि मुमुदेतराम् । भ्रमञ्छ्रेयोभवद्यन्मे न मृतो जठरे द्विजः

శుక్రుడు జఠరమునుండి బయటికి వచ్చినప్పుడు దేవుడుకూడా అత్యంత ఆనందించాడు; “నాకు శుభం కలిగింది—ఈ ద్విజుడు నా గర్భములో మరణించలేదు” అని భావించాడు.

Verse 78

इत्येवमुक्तो देवेन शुक्रोर्कसदृश द्युतिः । विवेश दानवानीकं मेघमालां यथा शशी

దేవుడు ఇలా పలికిన తరువాత, సూర్యసమాన కాంతిగల శుక్రుడు దానవసేనలో ప్రవేశించాడు; చంద్రుడు మేఘమాలలో ప్రవేశించినట్లు.

Verse 79

शुक्रोदयान्मुदं लेभे स दानव महार्णवः । यथा चंद्रोदये हर्षमूर्मिमाली महोदधिः

శుక్రుని ఉదయముతో దానవుల ఆ మహాసముద్రం ఆనందించింది; చంద్రోదయమున తరంగమాలలతో నిండిన మహాసముద్రం హర్షించునట్లు.

Verse 80

अंधकांधकहंत्रोर्वै वर्तमाने महाहवे । इत्थं नाम्नाभवच्छुक्रः स वै भार्गवनंदनः

అంధకుడి మరియు అతని సంహారకుని మధ్య మహాయుద్ధం జరుగుతున్న వేళ, భృగువంశీయుడైన ఆ కుమారుడు ఈ విధంగా ‘శుక్ర’ అనే నామాన్ని పొందాడు.

Verse 81

यथा च विद्यां तां प्राप मृतसंजीवनीं पराम् । शंभोरनुग्रहात्काव्यस्तन्निशामय सुव्रत

హే సువ్రతా! శంభువు అనుగ్రహంతో కావ్యుడు (శుక్రుడు) ‘మృతసంజీవనీ’ అనే పరమ విద్యను ఎలా పొందెనో వినుము।

Verse 82

गणावूचतुः । पुराऽसौ भृगुदायादो गत्वा वाराणसीं पुरीम् । अंडजस्वेदजोद्भिज्जजरायुज गतिप्रदाम्

గణులు పలికిరి—పూర్వము భృగువంశజుడైన అతడు వారాణసీ పురికి వెళ్లెను; అది అండజ, స్వేదజ, ఉద్భిజ్జ, జరాయుజ—సర్వజీవులకు పరమగతిని ప్రసాదించునది।

Verse 83

संस्थाप्य लिंगं श्रीशंभोः कूपं कृत्वा तदग्रतः । बहुकालं तपस्तेपे ध्यायन्विश्वेश्वरं प्रभुम्

అతడు శ్రీశంభువు లింగాన్ని స్థాపించి, దాని ముందర ఒక బావి నిర్మించి, ప్రభువు విశ్వేశ్వరుని ధ్యానిస్తూ దీర్ఘకాలం తపస్సు చేసెను।

Verse 84

राजचंपकधत्तूर करवीरकुशेशयैः । मालती कर्णिकारैश्च कदंबैर्बकुलोत्पलैः

రాజచంపక, ధత్తూర, కరవీర, కుశేశయ పుష్పాలతోను; అలాగే మాలతి, కర్ణికారం, కదంబం, బకులం, ఉత్పలంతోను।

Verse 85

मल्लिकाशतपत्रीभिः सिंदुवारैः सकिंशुकैः । अशोकैः करुणैः पुष्पैः पुन्नागैर्नागकेसरैः

మల్లికా, శతపత్రీ పుష్పాలతో; సిందువార, కింశుకాలతో; అశోక పుష్పాలతో, కోమల (కరుణ) పుష్పాలతో; పున్నాగ, నాగకేసరాలతో కూడ।

Verse 86

क्षुद्राभिर्माधवीभिश्च पाटला बिल्वचंपकैः । नवमल्लीविचिकिलैः कुंदैः समुचुकुंदकैः

అతడు చిన్న పుష్పాలు, మాధవీ లతలు, పాటలా పువ్వులు, బిల్వం మరియు చంపక పుష్పాలు, నూతన మల్లికా రకాలు, సుగంధ కుంద మరియు చుకుందక పుష్పాలతో శంకరుని ఆరాధించాడు।

Verse 87

मंदारैर्बिल्वपत्रैश्च द्रोणैर्मरुबकैर्बकैः । ग्रंथिपर्णैर्दमनकैः सुरभूचूतपल्लवैः

అతడు మందార పుష్పాలు, బిల్వపత్రాలు, ద్రోణ, మరుబక, బక పుష్పాలు, గ్రంథిపర్ణి కొమ్మలు, దమనక మరియు సువాసన గల మామిడి పల్లవాలతో ప్రభువును గౌరవించి ఆరాధించాడు।

Verse 88

तुलसी देवगंधारी बृहत्पत्री कुशांकुरैः । नद्यावर्तैरगस्त्यैश्च सशालैर्देवदारुभिः

అతడు తులసి, దేవగంధారీ, విశాలపత్రి మరియు কোমల కుశాంకురాలతో; నద్యావర్త పుష్పాలు, అగస్త్య పుష్పాలతో; అలాగే శాలపత్రాలు, దేవదారు కొమ్మలతో కూడా పూజించాడు।

Verse 89

कांचनारैः कुरबकैर्दूर्वांकुर कुरंटकैः । प्रत्येकमेभिः कुसुमैः पल्लवैरपरैरपि

అతడు కాంచనార, కురబక పుష్పాలు, దూర్వా అంకురాలు, కురంటక పువ్వులు—ఇవన్నీ ఒక్కొక్కటిగా, ఇంకా ఇతర పల్లవాలతో కూడి—పూజను నిర్వహించాడు।

Verse 90

पत्रैः शतसहस्रैश्च स समानर्च शंकरम् । पंचामृतैर्द्रोणमितैर्लक्षकृत्वः प्रयत्नतः

అతడు లక్షలాది ఆకులతో విధివిధానంగా శంకరుని అర్చించాడు; ద్రోణ పరిమాణమైన పంచామృతంతో అభిషేకించి, మహా ప్రయత్నంతో లక్షసార్లు ఆయనను పూజించాడు।

Verse 91

स्नपयामास देवेशं सुगंधस्नपनैर्बहु । सहस्रकृत्वो देवेशं चंदनैर्यक्षकर्दमैः

అతడు దేవేశ్వరుని అనేక సుగంధ స్నపనాలతో మళ్లీ మళ్లీ స్నపింపజేశాడు; అలాగే వెయ్యిసార్లు చందనం మరియు యక్షకర్దమం (సుగంధ లేపనం)తో దేవేశ్వరునికి అనులేపనం చేశాడు।

Verse 92

समालिलिंप देवेशं सुगंधोद्वर्तनान्यनु । गीतनृत्योपहारैश्च श्रुत्युक्तस्तुतिभिर्बहुः

ఆపై అతడు సుగంధ ఉద్వర్తనాలు, చూర్ణాలు, లేపనాలతో దేవేశ్వరుని జాగ్రత్తగా అనులేపనం చేశాడు; అలాగే గీత-నృత్య ఉపహారాలు సమర్పించి, శ్రుతిలో చెప్పబడిన స్తుతులతో విస్తారంగా స్తుతించాడు।

Verse 93

नाम्नां सहस्रैरन्यैश्च स्तोत्रैस्तुष्टाव शंकरम् । सहस्रं पंचशरदामित्थं शुक्रः समर्चयन्

అతడు సహస్ర నామాలు మరియు ఇతర స్తోత్రాలతో శంకరుని స్తుతించాడు; ఈ విధంగా సమర్చన చేస్తూ శుక్రుడు వెయ్యి ఐదు శరదృతువులు (సంవత్సరాలు) నిరంతరం ఆరాధించాడు।

Verse 94

यदा देवं नालुलोके मनागपि वरोन्मुखम् । तदान्यं नियमं घोरं जग्राहातीवदुःसहम्

దేవుడు వరం ఇవ్వడానికి కాస్తైనా ఉన్ముఖుడై ఉన్నట్లు అతడు చూడనప్పుడు, అతడు మరొక భయంకర నియమాన్ని స్వీకరించాడు—అత్యంత దుర్భరమైన తపస్సు।

Verse 95

प्रक्षाल्य चेतसो त्यंतं चांचल्याख्यं महामलम् । भावनावार्भि रसकृदिंद्रियैः सहितस्य च

అతడు మనస్సులోని ‘చాంచల్యం’ అనే మహామలాన్ని పూర్తిగా కడిగివేసి; విషయరసాన్ని కలిగించే ఇంద్రియాలను నియంత్రించి, భావనారూప జలాలతో పోషితుడై ముందుకు సాగాడు।

Verse 96

निर्मलीकृत्य तच्चेतो रत्नं दत्त्वा पिनाकिने । प्रपपौ कणधूमौघं सहस्रं शरदां कविः

మనస్సును నిర్మలపరచుకొని ఆ కవి-ఋషి పినాకధారి శివునికి ఒక రత్నాన్ని సమర్పించాడు. అనంతరం ప్రభువు అనుగ్రహార్థం ధూళి-పొగల ఉగ్ర ప్రవాహాన్ని సహస్ర శరదృతువుల పాటు సహించాడు.

Verse 97

प्रससाद तदा देवो भार्गवाय महात्मने । तस्माल्लिंगाद्विनिर्गत्य सहस्रार्काधिकद्युतिः

అప్పుడు దేవుడు మహాత్ముడైన భార్గవునిపై ప్రసన్నుడయ్యాడు. ఆ లింగం నుండి ఆయన ప్రकटించాడు; ఆయన కాంతి సహస్ర సూర్యుల కాంతిని మించినది.

Verse 98

उवाच च विरूपाक्षः साक्षाद्दाक्षायणीपतिः । तपोनिधे प्रसन्नोस्मि वरं वरय भार्गव

అప్పుడు విరూపాక్షుడు—దాక్షాయణీ (పార్వతి) పతి—ఇలా పలికాడు: “ఓ తపోనిధీ, నేను ప్రసన్నుడను; ఓ భార్గవా, వరం కోరుకో.”

Verse 99

निशम्येति वचः शंभोरंभोजनयनो द्विजः । उद्यदानंदसंदोह रोमांचांचित विग्रहः

శంభువు మాటలు విని కమలనేత్రుడైన బ్రాహ్మణుడు ఆనందంతో ఉప్పొంగిపోయాడు; అతని దేహం రోమాంచంతో పులకించిపోయింది.

Verse 100

तुष्टावाष्टतनुं तुष्टः प्रफु ल्ल नयनांचलः । मौलावंजलिमाधाय वदञ्जयजयेति च

ప్రసన్నుడై అతడు అష్టతనువు శివుని స్తుతించాడు. ఆనందంతో నిండిన కన్నులతో శిరస్సుపై అంజలి ఉంచి—“జయ జయ” అని పలికాడు.

Verse 101

भार्गव उवाच । त्वं भाभिराभिरभिभूय तमः समस्तमस्तं नयस्यभिमतानि निशाचराणाम् । देदीप्यसे मणेगगनेहिताय लोकत्रयस्य जगदीश्वर तन्नमस्ते

భార్గవుడు పలికెను—హే ప్రభూ! నీవు అనేక కాంతులతో సమస్త అంధకారాన్ని జయించి అంతమొందించుచు, నిశాచరుల ప్రియ సంకల్పాలను కూడా నాశనం చేయుచున్నావు. త్రిలోక హితార్థమై ఆకాశమందు మణివలె ప్రకాశించుచున్నావు; హే జగదీశ్వరా, నీకు నమస్కారం।

Verse 110

अष्टमूर्त्यष्टकेनेष्टं परिष्टूयेति भार्गवः । भर्गभूमिमिलन्मौलिः प्रणनाम पुनःपुनः

అష్టమూర్తి స్వరూపుడైన దేవుని అష్టక-స్తుతితో భక్తిపూర్వకంగా స్తుతించిన భార్గవుడు, ప్రకాశించే భూమిని శిరస్సుతో తాకుతూ, మళ్లీ మళ్లీ ప్రణామం చేసెను।

Verse 120

अत्यर्कमत्यग्निं च ते तेजो व्योम्न्यतितारकम् । देदीप्यमानं भविता ग्रहाणां प्रवरो भव

నీ తేజస్సు సూర్యునికన్నా అధికమై, అగ్నికన్నా ప్రబలమై ఉండుగాక; ఆకాశమందు నక్షత్రాలకన్నా మిన్నగా ప్రకాశించి, నీవు గ్రహములలో శ్రేష్ఠుడవగాక।

Verse 130

अगस्त्य उवाच । इत्थं सधर्मिणि कथां शुक्रलोकस्य सुव्रते । शृण्वन्नांगारकं लोकमालुलोकेऽथ स द्विजः

అగస్త్యుడు పలికెను—హే సధర్మిణీ, హే సువ్రతే! ఈ విధంగా శుక్రలోక కథను వినుచుండగా, ఆ ద్విజుడు అప్పుడు అంగారక (మంగళ) లోకమును దర్శించెను।