वीरभद्र–देवयुद्धवर्णनम् (Vīrabhadra and the Battle with the Devas)
ఈ అధ్యాయంలో దక్షయజ్ఞానంతరం యుద్ధం మరింత ఉద్ధృతమవుతుంది. బ్రహ్మా వివరిస్తాడు—విపత్తులను తొలగించే శంకరుని హృదయంలో స్మరించి వీరభద్రుడు దివ్య రథం ఎక్కి పరమాస్త్రాలను సిద్ధం చేసి సింహనాదం చేస్తాడు. విష్ణువు పాంచజన్య శంఖాన్ని మ్రోగించగా, ముందుగా పారిపోయిన దేవతలు మళ్లీ యుద్ధభూమికి చేరుతారు. ఆపై శివగణాలు మరియు లోకపాలులు/వసువులు/ఆదిత్యులు వంటి దేవసేనల మధ్య ఘోర ద్వంద్వయుద్ధం జరుగుతుంది; గర్జనలు ఆకాశాన్ని నింపుతాయి. నంది ఇంద్రునితో ఎదురెదురుగా పోరాడుతాడు; ఇతర దేవతలు కూడా తమ తమ గణనాయకులతో సమరంలో దిగుతారు. ఇక్కడ పరస్పర వీరత్వం, ‘ఒకరు ఒకరిని వధించారు’ అనే విరుద్ధ వర్ణన కనిపిస్తుంది—ఇది సాధారణ మరణం కాదు, పురాణీయ దివ్యశక్తి నాట్యప్రకటన. శివస్మరణం రక్షక శరణమని, యజ్ఞధర్మ రక్షణకు దేవహైరార్కీలు సమీకృతమవుతాయని, గణాలు శివుని శిక్షాత్మక క్రోధానికి సాధనమని ఈ అధ్యాయం బలపరుస్తుంది.
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । वीरभद्रोथ युद्धे वै विष्णुना स महाबलः । संस्मृत्य शंकरं चित्ते सर्वापद्विनिवारणम्
బ్రహ్ముడు పలికెను—అప్పుడు మహాబలవంతుడైన వీరభద్రుడు విష్ణువుతో యుద్ధంలో, హృదయంలో సర్వాపద నివారకుడైన శంకరుని స్మరించాడు।
Verse 2
आरुह्य स्यंदनं दिव्यं सर्ववैरिविमर्दनः । गृहीत्वा परमास्त्राणि सिंहनादं जगर्ज ह
దివ్యమైన ప్రకాశవంతమైన రథాన్ని అధిరోహించి, సమస్త శత్రువులను మర్దించే వాడు పరమాస్త్రాలను గ్రహించి సింహనాదంలా గర్జించాడు.
Verse 3
विष्णुश्चापि महाघोषं पांचजन्या भिधन्निजम् । दध्मौ बली महाशंखं स्वकीयान् हर्षयन्निव
విష్ణువూ మహాబలంతో తన ‘పాంచజన్య’ అనే మహాశంఖాన్ని ఊదెను; దాని మహాఘోషం తనవారిని హర్షింపజేసినట్లుగా గర్జించింది।
Verse 4
तच्छ्रुत्वा शंखनिर्ह्रादं देवा ये च पलायिताः । रणं हित्वा गताः पूर्वं ते द्रुतं पुनराययुः
ఆ శంఖనాదాన్ని విని, ముందుగా యుద్ధభూమిని విడిచి పారిపోయిన దేవతలందరూ వేగంగా మళ్లీ తిరిగి వచ్చారు।
Verse 5
वीरभद्र गणैस्तेषां लोकपालास्सवासवाः । युद्धञ्चक्रुस्तथा सिंहनादं कृत्वा बलान्विताः
అప్పుడు వీరభద్రుడు తన గణాలతో కలిసి, ఇంద్రాది దేవులతో కూడిన లోకపాలులతో యుద్ధం చేశాడు; బలసంపన్నులై సింహనాదంలా గర్జించి పోరాడారు।
Verse 6
गणानां लोकपालानां द्वन्द्वयुद्धं भयावहम् । अभवत्तत्र तुमुलं गर्जतां सिंहनादतः
అక్కడ శివగణాలు మరియు లోకపాలుల మధ్య భయంకరమైన, తుములమైన ద్వంద్వయుద్ధం చెలరేగింది; సింహనాద గర్జనలతో సమరభూమి కంపించింది।
Verse 7
नन्दिना युयुधे शक्रोऽनलो वै वैष्णवास्तथा । कुबेरोपि हि कूष्माण्डपतिश्च युयुधे बली
శక్రుడు (ఇంద్రుడు) నందితో యుద్ధం చేశాడు; అనలుడు (అగ్ని) కూడా, అలాగే వైష్ణవ గణాలు కూడా సమరంలో ప్రవేశించాయి. కుబేరుడు కూడా యుద్ధం చేశాడు; కూష్మాండుల బలవంతుడైన అధిపతి కూడా పోరులో దూకాడు।
Verse 8
तदेन्द्रेण हतो नन्दी वज्रेण शतपर्वणा
అప్పుడు శతపర్వ వజ్రంతో ఇంద్రుడు నందిని బలంగా కొట్టి పడగొట్టెను।
Verse 9
नन्दिना च हतश्शक्रस्त्रिशूलेन स्तनांतरे
మరియు నంది త్రిశూలంతో శక్రుని వక్షస్థల మధ్యలో చీల్చి పడగొట్టెను।
Verse 10
बलिनौ द्वावपि प्रीत्या युयुधाते परस्परम् । नानाघातांश्च कुर्वंतौ नन्दिशक्रौ जिगीषया
ఇద్దరూ బలవంతులు, పరస్పర ప్రీతితోనే యుద్ధం చేసిరి. జయాభిలాషతో నంది, శక్రుడు అనేక విధాల దెబ్బలు పరస్పరం ఇచ్చుకొనిరి.
Verse 11
शक्त्या जघान चाश्मानं शुचिः परमकोपनः । सोपि शूलेन तं वेगाच्छितधारेण पावकम्
అప్పుడు పరమ కోపంతో మండిన శుచి శక్తి-ఆయుధంతో పావకుని రాయిని విసిరినట్లు కొట్టెను. పావకుడూ వెంటనే వేగంగా పదునైన ధారగల త్రిశూలంతో అతనిని ప్రతిఘాతమిచ్చెను.
Verse 12
यमेन सह संग्रामं महालोको गणाग्रणीः । चकार तुमुलं वीरो महादेवं स्मरन्मुदा
మహాదేవుని ఆనందంతో స్మరించుచు, శివగణాల అగ్రనాయకుడైన వీర మహాలోకుడు యమునితో ఘోరమైన, తుముల యుద్ధం చేసెను।
Verse 13
नैरृतेन समागम्य चंडश्च बलवत्तरः । युयुधे परमास्त्रैश्च नैरृतिं निबिडं वयन्
నైరృతునితో సమరంలో ఎదురై, మరింత బలవంతుడైన చండుడు పరమాస్త్రాలను విసురుతూ నైరృతిపై ఘనమైన, అఖండమైన దాడుల వల నెయ్యెను।
Verse 14
वरुणेन समं वीरो मुंडश्चैव महाबलः । युयुधे परया शक्त्या त्रिलोकीं विस्मयन्निव
వీరుడూ మహాబలవంతుడైన ముండుడు వరుణునితో సమానంగా యుద్ధం చేసెను; పరమశక్తితో పోరాడి త్రిలోకమును ఆశ్చర్యపరచినట్లుండెను।
Verse 15
वायुना च हतो भृंगी स्वास्त्रेण परमोजसा । भृंगिणा च हतो वायुस्त्रिशूलेन प्रतापिना
పరమోజస్సుతో నిండిన తన స్వాస్త్రంతో వాయువు భృంగీని సంహరించెను; ప్రతాపవంతుడైన భృంగీ త్రిశూలంతో వాయువునూ సంహరించెను।
Verse 16
कुबेरेणैव संगम्य कूष्मांडपतिरादरात् । युयुधे बलवान् वीरो ध्यात्वा हृदि महेश्वरम्
కుబేరునితో కలిసి, కూష్మాండుల పూజ్యాధిపతి ముందుగా హృదయంలో మహేశ్వరుని ధ్యానించి, ఆపై బలవంతుడైన వీరుడిగా ఆదరంతో దృఢనిశ్చయంతో యుద్ధం చేసెను।
Verse 17
योगिनीचक्रसंयुक्तो भैरवीनायको महान् । विदीर्य्य देवानखिलान्पपौ शोणितमद्भुतम्
యోగినీచక్రంతో సంయుక్తుడైన మహా భైరవీనాయకుడు సమస్త దేవతలను చీల్చి వారి అద్భుత రక్తాన్ని పానంచేశాడు— ఇది ప్రభువు యొక్క రౌద్ర-రక్షక శక్తి యొక్క భయంకర ప్రకాశం.
Verse 18
क्षेत्रपालास्तथा तत्र बुभुक्षुः सुरपुंगवान् । काली चापि विदार्यैव तान्पपौ रुधिरं बहु
అక్కడ క్షేత్రపాలులైన పరాక్రమశాలి దేవవీరులు యుద్ధతృష్ణతో ఆకలిగొన్నారు. అప్పుడు కాళీ కూడా వారిని చీల్చి ఎంతో రుధిరాన్ని పానంచేసింది.
Verse 19
अथ विष्णुर्महातेजा युयुधे तैश्च शत्रुहा । चक्रं चिक्षेप वेगेन दहन्निव दिशो दश
అప్పుడు మహాతేజస్సుగల శత్రుహంత విష్ణువు వారితో యుద్ధం చేశాడు; మరియు వేగంగా తన చక్రాన్ని విసిరాడు, దశదిశలను దహించునట్లు.
Verse 20
क्षेत्रपालस्समायांतं चक्रमालोक्य वेगतः । तत्रागत्यागतो वीरश्चाग्रसत्सहसा बली
వేగంగా దూసుకొస్తున్న చక్రాన్ని చూచి మహాబలుడు క్షేత్రపాలుడు వెంటనే అక్కడికి వచ్చి, ముందుభాగంలోనే అకస్మాత్తుగా దానిని పట్టుకున్నాడు।
Verse 21
चक्रं ग्रसितमालोक्य विष्णुः परपुरंजयः । मुखं तस्य परामृज्य तमुद्गालितवानरिम्
చక్రం మింగబడినదని చూచి, పరపురంజయుడైన విష్ణువు అతని నోరు తుడిచి, ఆ శత్రువుతో చక్రాన్ని ఉమ్మివేయించాడు।
Verse 22
स्वचक्रमादाय महानुभावश्चुकोप चातीव भवैकभर्त्ता । महाबली तैर्युयुधे प्रवीरैस्सक्रुद्धनानायुधधारकोस्त्रैः
తన చక్రాన్ని ఎత్తుకొని ఆ మహానుభావుడైన భవుడు—ఏకైక అధిపతి—అత్యంత కోపించాడు. మహాబలవంతుడై, కోపంతో అనేక శస్త్రాస్త్రాలు ధరించిన వీరులతో యుద్ధం చేశాడు।
Verse 23
चक्रे महारणं विष्णुस्तैस्सार्द्धं युयुधे मुदा । नानायुधानि संक्षिप्य तुमुलं भीमविक्रमम्
అప్పుడు విష్ణువు మహా యుద్ధాన్ని కలిగించి, వారితో కలిసి ఆనందంగా యుద్ధం చేశాడు. నానావిధ ఆయుధాలను సమీకరించి ప్రయోగించి, ఘోర కలకలంతో భీమవిక్రమాన్ని ప్రదర్శించాడు.
Verse 24
अथ ते भैरवाद्याश्च युयुधुस्तेन भूरिशः । नानास्त्राणि विमुंचंतस्संकुद्धाः परमोजसा
అప్పుడు భైరవాది ఉగ్ర గణాలు అతనితో అనేకంగా యుద్ధం చేశాయి. పరమ కోపంతో, అత్యున్నత బలంతో నిండినవారై నానావిధ అస్త్రాలను ప్రయోగించారు.
Verse 25
इत्थं तेषां रणं दृष्ट्वा हरिणातुलतेजसा । विनिवृत्य समागम्य तान्स्वयं युयुधे बली
ఇలా అతుల తేజస్సుగల హరితో వారి యుద్ధాన్ని చూసి, ఆ బలవంతుడు వెనుదిరిగి మళ్లీ ముందుకు వచ్చి స్వయంగా వారితో యుద్ధం చేశాడు.
Verse 26
अथ विष्णुर्महातेजाश्चक्रमुद्यम्य मूर्च्छितः । युयुधे भगवांस्तेन वीरभद्रेण माधवः
అప్పుడు మహాతేజస్సుగల విష్ణువు చక్రాన్ని ఎత్తి, యుద్ధోన్మాదంతో ఆవేశించాడు. భగవాన్ మాధవుడు ఆ వీరభద్రునితో యుద్ధం చేశాడు.
Verse 27
तयोः समभवद्युद्धं सुघोरं रोमहर्षणम् । महावीराधिपत्योस्तु नानास्त्रधरयोर्मुने
ఓ మునీ! ఆ ఇద్దరి మధ్య అత్యంత ఘోరమైన, రోమాంచకరమైన యుద్ధం చెలరేగింది—మహావీరుల అధిపతులైన, నానావిధ ఆయుధధారుల మధ్య.
Verse 28
विष्णोर्योगबलात्तस्य देवदेव सुदारुणाः । शङ्खचक्रगदाहस्ता असंख्याताश्च जज्ञिरे
ఓ దేవదేవా! విష్ణువు యొక్క యోగబలంతో అతనిలోనుండి అసంఖ్యాకమైన, అత్యంత భయంకరమైన దివ్యసత్త్వాలు జన్మించాయి—వారి చేతుల్లో శంఖం, చక్రం, గద ఉన్నాయి.
Verse 29
ते चापि युयुधुस्तेन वीरभद्रेण भाषता । विष्णुवत् बलवंतो हि नानायुधधरा गणाः
వీరభద్రుని ఆజ్ఞతో వారూ యుద్ధంలో పాల్గొన్నారు. నానావిధ ఆయుధాలు ధరించిన శివగణాలు విష్ణువులా బలవంతులు; నిర్భయంగా పోరాడారు.
Verse 30
तान्सर्वानपि वीरोसौ नारायणसमप्रभान् । भस्मीचकार शूलेन हत्वा स्मृत्वा शिवं प्रभुम्
ఆ వీరుడు పరమాధిపతి ప్రభు శివుని స్మరించి, నారాయణసమ కాంతిగల ఆ యోధులందరినీ సంహరించి, త్రిశూలంతో భస్మం చేశాడు.
Verse 31
ततश्चोरसि तं विष्णुं लीलयैव रणाजिरे । जघान वीरभद्रो हि त्रिशूलेन महाबली
తర్వాత రణరంగంలో మహాబలుడు వీరభద్రుడు లీలామాత్రంగా, విష్ణువు వక్షస్థలంపై త్రిశూలంతో ప్రహారం చేశాడు.
Verse 32
तेन घातेन सहसा विहतः पुरुषोत्तमः । पपात च तदा भूमौ विसंज्ञोभून्मुने हरिः
ఆ దెబ్బతో అకస్మాత్తుగా గాయపడిన పురుషోత్తముడు హరి (విష్ణువు) వెంటనే నేలపై పడిపోయాడు; ఓ మునీ, ఆయన స్పృహ కోల్పోయాడు।
Verse 33
ततो यज्ञोद्भुतं तेजः प्रलयानलसन्निभम् । त्रैलोक्यदाहकं तीव्रं वीराणामपि भीकरम्
అనంతరం ఆ యజ్ఞం నుండి ప్రళయాగ్ని సమానమైన దహించే తేజస్సు ఉద్భవించింది—తీవ్రమైనది, త్రిలోకాలను దహించగలది, వీరులకైనా భయంకరమైనది।
Verse 34
क्रोधरक्तेक्षणः श्रीमान् पुनरुत्थाय स प्रभुः । प्रहर्तुं चक्रमुद्यम्य ह्यतिष्ठत्पुरुषर्षभः
కోపంతో ఎర్రబడిన కన్నులతో ఆ శ్రీమంతుడైన ప్రభువు మళ్లీ లేచి నిలిచాడు; దాడి చేయుటకు చక్రాన్ని ఎత్తి, ఆ పురుషర్షభుడు యుద్ధానికి సిద్ధంగా నిలిచాడు।
Verse 35
तस्य चक्रं महारौद्रं काला दित्यसमप्रभम् । व्यष्टंभयददीनात्मा वीरभद्रश्शिवः प्रभुः
అతని మహారౌద్ర చక్రం ప్రళయసూర్యుని వలె ప్రకాశించెను; కాని శివస్వరూపుడైన ప్రభువు వీరభద్రుడు నిర్భయంగా దానిని స్థంభింపజేశాడు।
Verse 36
मुने शंभोः प्रभावात्तु मायेशस्य महाप्रभोः । न चचाल हरेश्चक्रं करस्थं स्तंभितं ध्रुवम्
ఓ మునీ! మాయాధీశుడైన మహాప్రభు శంభువు ప్రభావముచేత, హరి చేతిలో ఉన్న చక్రము కూడా కదలలేదు; అది ధృవమువలె స్థంభితమై నిలిచెను।
Verse 37
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसहितायां द्वितीये सतीखंडे यज्ञविध्वं सवर्णनो नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः
ఇట్లు శ్రీశివమహాపురాణములో రెండవ రుద్రసంహితలోని రెండవ సతీఖండములో ‘యజ్ఞవిధ్వంసవర్ణన’ అనే ముప్పైఏడవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది।
Verse 38
ततो विष्णुः स्तंभितो हि वीरभद्रेण नारद । यज्वोपमंत्रणमना नीरस्तंभनकारकम्
అప్పుడు, ఓ నారదా, వీరభద్రుడు విష్ణువును స్థంభింపజేశాడు; యజ్ఞకర్తలను మంత్రాలతో ఆహ్వానించాలనే మనస్సు ఉన్నా, అతని స్థంభనశక్తి నిర్వీర్యమైంది।
Verse 39
ततस्स्तंभननिर्मुक्तः शार्ङ्गधन्वा रमेश्वरः । शार्ङ्गं जग्राह स क्रुद्धः स्वधनुस्सशरं मुने
ఆపై స్థంభనబంధం నుండి విముక్తుడైన శార్ఙ్గధన్వా రమేశ్వరుడు కోపంతో, ఓ మునీ, తన శార్ఙ్గ ధనుస్సును బాణాలతో సహా పట్టుకున్నాడు।
Verse 40
त्रिभिश्च धर्षितो बाणैस्तेन शार्ङ्गं धनुर्हरेः । वीरभद्रेण तत्तात त्रिधाभूत्तत्क्षणान्मुने
ఆయన మూడు బాణాలతో దెబ్బతిని వశమైపోయిన హరి యొక్క శార్ఙ్గ ధనుస్సు, ఓ ప్రియుడా, ఆ క్షణమే వీరభద్రుడు, ఓ మునీ, మూడుగా విరిచివేశాడు।
Verse 41
अथ विष्णुर्मया वाण्या बोधितस्तं महागणम् । असह्यवर्चसं ज्ञात्वा ह्यंतर्धातुं मनो दधे
అప్పుడు నా వాక్యములతో బోధింపబడిన విష్ణువు ఆ మహాగణాన్ని గ్రహించాడు. అతని అసహ్య తేజస్సును తెలిసికొని విష్ణువు అంతర్ధానమగుటకు మనస్సు పెట్టెను।
Verse 42
ज्ञात्वा च तत्सर्वमिदं भविष्यं सतीकृतं दुष्प्रसहं परेषाम् । गताः स्वलोकं स्वगणान्वितास्तु स्मृत्वा शिवं सर्वपतिं स्वतंत्रम्
సతీచేత కలుగబోయే, ఇతరులకు దుర్జేయమైన ఆ సమస్త భవిష్యత్తును తెలిసికొని, వారు తమ తమ గణములతో స్వలోకములకు వెళ్లిరి; స్వతంత్రుడైన సర్వపతి శివుని స్మరించుచుండిరి।
Verse 43
सत्यलोकगतश्चाहं पुत्र शोकेन पीडितः । अचिंतयं सुदुःखार्तो मया किं कार्यमद्य वै
సత్యలోకమునకు వెళ్లిన నేను కుమారశోకముచేత పీడితుడనయ్యాను. తీవ్రమైన దుఃఖముతో వ్యాకులుడై “ఇప్పుడు నేను ఏమి చేయుదును?” అని ఆలోచించుచుండెను।
Verse 44
विष्णौ मयि गते चैव देवाश्च मुनिभिस्सह । विनिर्जिता गणैस्सर्वे ये ते यज्ञोपजीविनः
విష్ణువును నేనును అంతర్ధానమైనప్పుడు, మునులతో కూడిన దేవతలు—యజ్ఞముపైనే జీవించువారు—గణములచేత సమూలంగా జయించబడిరి।
Verse 45
समुपद्रवमालक्ष्य विध्वस्तं च महामखम् । मृगस्वरूपो यज्ञो हि महाभीतोऽपि दुद्रुवे
మహా ఉపద్రవమును చూచి, మహామఖము విధ్వంసమైందని తెలిసికొని, యజ్ఞము మృగరూపమును ధరించి మహాభయముతో పారిపోయెను।
Verse 46
तं तदा मृगरूपेण धावंतं गगनं प्रति । वीरभद्रस्समादाय विशिरस्कमथाकरोत्
అప్పుడు అతడు జింకరూపంలో ఆకాశం వైపు పారిపోతుండగా చూసి వీరభద్రుడు అతడిని పట్టుకొని శిరఛ్ఛేదం చేసి శిరస్సులేనివాడిగా చేశాడు।
Verse 47
ततः प्रजापतिं धर्मं कश्यपं च प्रगृह्य सः । अरिष्टनेमिनं वीरो बहुपत्रमुनीश्वरम्
అప్పుడు ఆ వీరుడు భక్తిపూర్వకంగా ప్రజాపతి ధర్ముడిని, కశ్యపుని తోడుగా తీసుకొనెను; అలాగే అరిష్టనేమిని, మునీశ్వరుడైన బహుపత్రుని కూడా వెంట తీసుకొనెను.
Verse 48
मुनिमांगिरसं चैव कृशाश्वं च महागणः । जघान मूर्ध्नि पादेन दत्तं च मुनिपुंगवम्
ఆ మహాగణము అంగిరస, కృశాశ్వ మరియు శ్రేష్ఠుడైన దత్త మునుల శిరస్సులపై తన పాదముతో కొట్టెను।
Verse 49
सरस्वत्याश्च नासाग्रं देवमास्तु तथैव च । चिच्छेद करजाग्रेण वीर भद्रः प्रतापवान्
ప్రతాపవంతుడైన వీరభద్రుడు తన గోళ్ళ కొనలతో సరస్వతి ముక్కు కొనను మరియు ఆస్తు దేవతను కోసివేసెను।
Verse 50
ततोन्यानपि देवादीन् विदार्य पृथिवीतले । पातयामास सोयं वै क्रोधाक्रांतातिलोचनः
అప్పుడు క్రోధముతో నిండిన కన్నులు గల ఆ వీరభద్రుడు ఇతర దేవతలను కూడా చీల్చి భూమిపై పడవేసెను।
Verse 51
वीरभद्रो विदार्य्यापि देवान्मुख्यान्मुनीनपि । नाभूच्छांतो द्रुतक्रोधः फणिराडिव मंडितः
ముఖ్యులైన దేవతలను మరియు మునులను చీల్చినప్పటికీ వీరభద్రుడు శాంతించలేదు; ఆయన సర్పరాజు వలె క్రోధముతో ప్రకాశించుచుండెను।
Verse 52
वीरभद्रोद्धृतारातिः केसरीव वनद्विपान् । दिशो विलोकयामास कः कुत्रास्तीत्यनुक्षणम्
వీరభద్రుడు శత్రువులను పట్టి అదుపుచేసి, అడవి ఏనుగులను వెతికే సింహంలా పదేపదే దిక్కులను పరిశీలిస్తూ క్షణక్షణం—“ఎవరు? ఎక్కడ ఉన్నాడు?” అని అడిగాడు।
Verse 53
व्यपोथयद्भृगुं यावन्मणिभद्रः प्रतापवान् । पदाक्रम्योरसि तदाऽकार्षीत्तच्छ्मश्रुलुंचनम्
ప్రతాపవంతుడైన మణిభద్రుడు భృగువును చాలాసేపు కొట్టి నలిపాడు; ఆపై అతని వక్షస్థలంపై పాదం మోపి బలంగా అతని మీసాన్ని లాగి పీకేశాడు।
Verse 54
चंडश्चोत्पाटयामास पूष्णो दंतान् प्रवेगतः । शप्यमाने हरे पूर्वं योऽहसद्दर्शयन्दतः
అప్పుడు చండుడు బలంగా దూసుకెళ్లి పూషుని పళ్లను పీకేశాడు—ఇంతకు ముందు హరుని నిందిస్తున్నప్పుడు పళ్లు చూపిస్తూ నవ్వినవాడే అతడు।
Verse 55
नन्दी भगस्य नेत्रे हि पातितस्य रुषा भुवि । उज्जहार स दक्षोक्ष्णा यश्शपंतमसूसुचत्
కోపంతో నంది భగుని కళ్లను పీకివేసి నేలపై పడేశాడు; తరువాత దక్షుని యజ్ఞాగ్నితో శపిస్తున్నవాడిని దహించాడు।
Verse 56
विडंबिता स्वधा तत्र सा स्वाहा दक्षिणा तथा । मंत्रास्तंत्रास्तथा चान्ये तत्रस्था गणनायकैः
అక్కడ స్వధా అవమానింపబడింది; అలాగే స్వాహా, దక్షిణా కూడా। మంత్రాలు, తంత్రాలు మరియు ఇతర విధివిధానాలు గణనాయకుల చేత అదుపులో పెట్టబడ్డాయి।
Verse 57
ववृषुस्ते पुरीषाणि वितानाऽग्नौ रुषा गणाः । अनिर्वाच्यं तदा चक्रुर्गणा वीरास्तमध्वरम्
కోపముతో ఆ వీర గణులు యజ్ఞవితానమున కిందనున్న అగ్నిలో మలమును వర్షింపజేసిరి; అప్పుడు వారు ఆ అధ్వరమును అవర్ణనీయముగా అపవిత్రముగా, కల్లోలముగా చేసిరి.
Verse 58
अंतर्वेद्यंतरगतं निलीनं तद्भयाद्बलात् । आनिनाय समाज्ञाय वीरभद्रेः स्वभूश्चुतम्
అంతర్వేదిలోపల దాగి ఉన్న వాడిని భయంతో ఉన్నప్పటికీ, శివశక్తి నుండి ఉద్భవించిన వీరభద్రుడు గుర్తించి బలవంతంగా పట్టుకొని తీసుకొచ్చాడు।
Verse 59
कपोलेऽस्य गृहीत्वा तु खड्गेनोपहृतं शिरः । अभेद्यमभवत्तस्य तच्च योगप्रभावतः
అతని చెంపను పట్టుకొని ఖడ్గంతో తలపై దెబ్బ కొట్టారు; కానీ యోగప్రభావం వల్ల ఆ శిరస్సు అభేద్యమై చీలలేదు।
Verse 60
अभेद्यं तच्छिरो मत्वा शस्त्रास्त्रैश्च तु सर्वशः । करेण त्रोटयामास पद्भ्यामाक्रम्य चोरसि
అన్ని శస్త్రాస్త్రాలకు ఆ శిరస్సు అభేద్యమని గ్రహించి, అతని ఛాతిపై పాదాలు మోపి తన చేతితో దాన్ని నలిపేందుకు ప్రయత్నించాడు।
Verse 61
तच्छिरस्तस्य दुष्टस्य दक्षस्य हरवैरिणः । अग्निकुंडे प्रचिक्षेप वीरभद्रो गणाग्रणीः
అప్పుడు శివగణాల అగ్రణి వీరభద్రుడు, హరుడు (శివుడు)కు శత్రువైన ఆ దుష్ట దక్షుని శిరస్సును యజ్ఞాగ్నికుండంలో పడేశాడు।
Verse 62
रेजे तदा वीरभद्रस्त्रिशूलं भ्रामयन्करे । क्रुद्धा रणाक्षसंवर्ताः प्रज्वाल्य पर्वतोपमाः
అప్పుడు వీరభద్రుడు చేతిలో త్రిశూలాన్ని తిప్పుతూ ప్రకాశించాడు. కోపంతో ఆ యుద్ధరాక్షససమాన ప్రళయకర బలగాలు పర్వతసమానంగా జ్వలించాయి.
Verse 63
अनायासेन हत्वैतान् वीरभद्रस्ततोऽग्निना । ज्वालयामास सक्रोधो दीप्ताग्निश्शलभानिव
అనాయాసంగా వారందరిని సంహరించిన క్రోధదీప్తుడైన వీరభద్రుడు తరువాత అగ్నితో వారిని దహింపజేశాడు; జ్వలంతాగ్నిలో పడే పురుగులవలె వారు కాలిపోయారు।
Verse 64
वीरभद्रस्ततो दग्धान्दृष्ट्वा दक्षपुरोगमान् । अट्टाट्टहासमकरोत्पूरयंश्च जगत्त्रयम्
అప్పుడు వీరభద్రుడు దక్షుడిని ముందుగా ఉంచినవారంతా దగ్ధమైనట్లు చూసి అట్టహాసం చేశాడు; ఆ గర్జనాత్మక నవ్వు త్రిలోకమంతా నింపింది।
Verse 65
वीरश्रिया वृतस्तत्र ततो नन्दनसंभवा । पुष्पवृष्टिरभूद्दिव्या वीरभद्रे गणान्विते
అక్కడ శివగణులతో కూడి వీరశ్రీతో ఆవరితుడైన వీరభద్రుని గౌరవార్థం నందనవనమునుండి దివ్య పుష్పవృష్టి కురిసింది।
Verse 66
ववुर्गंधवहाश्शीतास्सुगन्धास्सुखदाः शनैः । देवदुंदुभयो नेदुस्सममेव ततः परम्
తరువాత మెల్లగా చల్లని, సుగంధాన్ని మోసుకొచ్చే సుఖదాయక గాలులు వీచాయి; ఆపై దేవదుందుభులు సమంగా మ్రోగాయి।
Verse 67
कैलासं स ययौ वीरः कृतकार्य्यस्ततः परम् । विनाशितदृढध्वांतो भानुमानिव सत्वरम्
ఆ తరువాత ఆ వీరుడు, కార్యసిద్ధి పొందినవాడై, వేగంగా కైలాసానికి వెళ్లాడు—ఉదయించిన సూర్యుడు ఘనాంధకారాన్ని త్వరగా తొలగించినట్లుగా.
Verse 68
कृतकार्यं वीरभद्रं दृष्ट्वा संतुष्टमा नसः । शंभुर्वीरगणाध्यक्षं चकार परमेश्वरः
కార్యాన్ని విజయంగా నెరవేర్చిన వీరభద్రుని చూచి పరమేశ్వరుడు శంభువు అంతరంగంగా సంతోషించి అతనిని వీరగణాధ్యక్షునిగా నియమించాడు।
Frequently Asked Questions
It depicts the battlefield escalation after Dakṣa’s sacrificial conflict: Vīrabhadra prepares for war, Viṣṇu sounds Pāñcajanya, the fleeing devas return, and duels erupt between Śiva’s gaṇas and the lokapālas/devas (including Nandin vs Indra).
It frames Śiva-smaraṇa as a protective and empowering act (apad-vinivāraṇa), implying that agency and victory derive from alignment with Śiva’s transcendent authority rather than from mere martial strength.
Vīrabhadra’s divine chariot and supreme weapons, Viṣṇu’s Pāñcajanya conch as a rallying signal, Indra’s vajra, and Śiva’s triśūla wielded by Nandin—each functioning as iconographic markers of cosmic jurisdiction.