Valmiki Ramayana 2.33.23: Ayodhya Kanda, Sarga 33, Shloka 23

त्रयस्त्रिंशः सर्गः · Civic Lament and Rama’s Dutiful Approach to Daśaratha

Devanagari script

बिलानि दंष्ट्रिण स्सर्वे सानूनि मृगपक्षिणः ।

त्यजन्त्वस्मद्भयाद्भीता गजास्सिंहा वनानि च ॥२३॥

अस्मत्त्यक्तं प्रपद्यन्तां सेव्यमानं त्यजन्तु च ।

Recitation with translationValmiki Ramayana 2.33.23

Transliteration

bilāni daṁṣṭriṇaḥ sarve sānūni mṛga-pakṣiṇaḥ |

tyajantv asmad-bhayād bhītā gajāḥ siṁhā vanāni ca ||23||

asmat-tyaktaṁ prapadyantāṁ sevyamānaṁ tyajantu ca |

Translation

అన్ని దంష్ట్రధారులు తమ తమ బిళ్లలను విడిచిపెట్టుగాక; కొండచరియలపై నివసించే మృగపక్షులు కూడా ఆ స్థలాలను వదలుగాక. మా భయంతో భీతులై ఏనుగులు, సింహాలు అరణ్యాలను కూడా విడిచిపెట్టుగాక. మేము వదిలే నగరంలోకి వారు ప్రవేశించుగాక; ఇప్పుడు మేము సేవిస్తున్న నివాసస్థానాలను వారు త్యజించుగాక।

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• बिलानि: burrows/lairs
• बिलानि: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: बिल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन

• दंष्ट्रिणः: fanged creatures
• दंष्ट्रिणः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: दंष्ट्रिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• सर्वे: all
• सर्वे: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; विशेषण (दंष्ट्रिणः)

• सानूनि: mountain-slopes/ridges
• सानूनि: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: सानु (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन

• मृग-पक्षिणः: beasts and birds
• मृग-पक्षिणः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मृग (प्रातिपदिक) + पक्षिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; इतरेतर-द्वन्द्व (animals and birds)

• त्यजन्तु: let (them) leave
• त्यजन्तु: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: त्यज् (धातु)
• Form: लोट् (Imperative), प्रथमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपद

• अस्मद्-भयात्: from fear of us
• अस्मद्-भयात्: Hetu/Apādāna (हेतु/अपादान)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम) + भय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (अपादान/हेतु), एकवचन; ablative of cause

• भीताः: frightened
• भीताः: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: भी (धातु)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; भूतकृदन्त (क्त), विशेषण (subject)

• गजाः: elephants
• गजाः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• सिंहाः: lions
• सिंहाः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सिंह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• वनानि: forests
• वनानि: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: वन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय

• अस्मत्: by us/from us
• अस्मत्: Apādāna (अपादान)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पञ्चमी, एकवचन; (in sandhi with tyaktam)

• त्यक्तम्: abandoned
• त्यक्तम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: त्यज् (धातु)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; भूतकृदन्त (क्त), विशेषण (implicit: स्थानम्)

• प्रपद्यन्ताम्: let them resort to/enter
• प्रपद्यन्ताम्: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र-पद् (धातु)
• Form: लोट् (Imperative), प्रथमपुरुष, बहुवचन; आत्मनेपद

• सेव्यमानम्: being inhabited/used (by us)
• सेव्यमानम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सेव् (धातु)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; वर्तमानकृदन्त (शानच्), कर्मणि प्रयोग; विशेषण (implicit: स्थानम्)

• त्यजन्तु: let them abandon
• त्यजन्तु: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: त्यज् (धातु)
• Form: लोट्, प्रथमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपद

• च: also/and
• च: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय

Context

Let all the fanged creatures leave their lairs, birds and animals the mountain slopes, lions and elephants, their haunts due to the fear caused by our presence and occupy the city left by us (on seeing us deserting).

FAQs

How does this verse reflect Dharma in the Ayodhya exile episode?

Rama frames his departure as so decisive that even wild creatures could take over what humans abandon; the emphasis is on steadfast acceptance of a righteous course (dharma) rather than clinging to comfort or power.

Where is Satya (truthfulness) implied in this verse?

The verse presupposes Rama’s truthful commitment to leave—his action aligns with the vow-like certainty of keeping his word, so the city is spoken of as ‘left by us’ even as he proceeds to fulfill that truth-bound decision.