Vyākaraṇa-saṅgraha: Pada–Vibhakti–Kāraka–Lakāra–Samāsa

Verse 1

सनंदन उवाच । अथ व्याकरणं वक्ष्ये संक्षेपात्तव नारद । सिद्धरूपप्रबंधेन मुखं वेदस्य सांप्रतम् ॥ १ ॥

సనందనుడు పలికెను—ఓ నారదా, ఇప్పుడు నేను నీకు సంక్షేపంగా వ్యాకరణాన్ని బోధిస్తాను, సిద్ధరూపాల సుసంఘటిత ప్రబంధముతో; ఎందుకంటే ప్రస్తుతం అది వేదమునకు ముఖము, అనగా ప్రవేశద్వారము.

Verse 2

सुप्तिङंतं पदं विप्र सुपां सप्त विभक्तयः । स्वौजसः प्रथमा प्रोक्ता सा प्रातिपदिकात्मिका ॥ २ ॥

ఓ విప్రా, ‘పదము’ అనగా సుప్ లేదా తిఙ్ ప్రత్యయంతో ముగియునది. సుప్ ప్రత్యయములకు ఏడు విభక్తులు. ‘సు–ఔ–జస్’ ప్రథమా విభక్తిగా చెప్పబడింది; అది ప్రాతిపదిక (నామాధారం) పై ఆధారితము.

Verse 3

संबोधने च लिंगादावुक्ते कर्मणि कर्तरि । अर्थवत्प्रातिपदिकं धातुप्रत्ययवर्जितम् ॥ ३ ॥

సంబోధనలోను, లింగాది బోధకంగా, కర్మ లేదా కర్త అర్థంలో ప్రయోగింపబడే అర్థవంతమైన నామమూలమే ‘ప్రాతిపదికం’; అది ధాతు, ప్రత్యయముల నుండి వర్జితం.

Verse 4

अमौसशो द्वितीया स्यात्तत्कर्म क्रियते च यत् । द्वितीया कर्मणि प्रोक्तान्तरांतरेण संयुते ॥ ४ ॥

‘అమ్, ఔ, శస్’ మొదలైన ప్రత్యయాలతో ద్వితీయా విభక్తి. ఏదికోసం క్రియ చేయబడుతుందో అది కర్మ; మధ్యలో ఇతర పదాలు కలిసినా ద్వితీయా కర్మార్థకమని ప్రకటించబడింది.

Verse 5

टाभ्यांभिसस्तृतीया स्यात्करणे कर्तरीरिता । येन क्रियते तत्करणं सः कर्ता स्यात्करोति यः ॥ ५ ॥

‘టా, భ్యామ్, భిస్’ ప్రత్యయాలతో తృతీయా విభక్తి; ఇది కరణార్థంలోను, కొన్ని ప్రయోగాల్లో కర్త అర్థంలోను చెప్పబడింది. ఏదివల్ల క్రియ జరుగుతుందో అది కరణం; చేయువాడు కర్త.

Verse 6

ङेभ्यांभ्यसश्चतुर्थो स्यात्संप्रदाने च कारके । यस्मै दित्सा धारयेद्वै रोचते संप्रदानकम् ॥ ६ ॥

‘ఙే, భ్యామ్, భ్యస్’ ప్రత్యయాలతో చతుర్థీ విభక్తి; ఇది ‘సంప్రదాన’ కారకంలో వాడబడుతుంది. ఎవరికిచ్చాలని సంకల్పమో, ఎవరి కోసం కార్యం చేయబడుతుందో—అదే సంప్రదానం.

Verse 7

पंचमी स्यान्ङसिभ्यांभ्यो ह्यपादाने च कारके । यतोऽपैति समादत्ते अपदत्ते च यं यतः ॥ ७ ॥

‘ఙసి, భ్యామ్, భ్యః’ ప్రత్యయాలతో పంచమీ విభక్తి; ఇది ‘అపాదాన’ కారకంలో వాడబడుతుంది. ఏ చోటు నుండి ఏదైనా విడిపోతుందో, అక్కడి నుండి తీసుకుంటారో, అక్కడి నుండి పొందుతారో—అది అపాదానం.

Verse 8

ङसोसामश्च षष्ठी स्यात्स्वामिसंबंधमुख्यके । ङ्योस्सुपः सप्तमी तु स्यात्सा चाधिकरणे भवेत् ॥ ८ ॥

ఙస్, ఓసామ్ ప్రత్యయాల ద్వారా బోధింపబడే విభక్తి షష్ఠీ; అది ప్రధానంగా స్వామి–స్వత్వ సంబంధాన్ని తెలియజేస్తుంది. ఙ్యోస్, సుప్ ప్రత్యయాల ద్వారా బోధింపబడే విభక్తి సప్తమీ; అది అధికరణంలో, అంటే ఆధారస్థానంలో ఉండుటను సూచిస్తుంది.

Verse 9

आधारे चापि विप्रेंद्र रक्षार्थानां प्रयोगतः । ईप्सितं चानीप्सितं यत्तदपादानकं स्मृतम् ॥ ९ ॥

హే విప్రేంద్రా! ప్రయోగంలో, ఆధార విషయములోనూ రక్షణార్థంగా ఏదైనా ఉపయోగించబడితే—అది ఇష్టమైనదైనా అనిష్టమైనదైనా—అదే ‘అపాదాన’ సంబంధమని (పంచమీ) స్మృతిలో చెప్పబడింది.

Verse 10

पंचमी पर्यणङ्योगे इतरर्तेऽन्यदिङ्मुखे । एतैर्योगे द्वितीया स्यात्कर्मप्रवचनीयकैः ॥ १० ॥

‘పర్యణఙ్’ యోగంలో ‘ఇతరత్ర/వర్జన’ (అంటే ‘ఇది తప్ప/ఇదికాక’) అనే అర్థంలో, అలాగే ఇతర దిశాభిముఖంగా ఉన్నప్పుడు పంచమీ విభక్తి ప్రయోగించబడుతుంది. అయితే ఇవే కర్మ-ప్రవచనీయాలుగా యోగమైతే ద్వితీయా విభక్తి వస్తుంది.

Verse 11

लक्षणेत्थंभूतोऽभिरभागे चानुपरिप्रति । अंतरेषु सहार्थे च हीने ह्युपश्च कथ्यते ॥ ११ ॥

‘ఉప’ అనే పదం లక్షణ (సూచన), ఇత్తంభూత (అలా ఉండుట), ‘అభి’ (దగ్గరికి/వైపు), భాగ (అంశం) అర్థాలలో చెప్పబడింది; అలాగే ‘అను, పరిం, ప్రతి’ అర్థాలలోనూ. ఇంకా ‘అంతర’ (మధ్య/లోపల), ‘సహ’ (తోడు), మరియు ‘హీన’ (లోటు/న్యూనత) అర్థాలలో కూడా ‘ఉప’ ప్రయోగమని బోధించబడింది.

Verse 12

द्वितीया च चतुर्थी स्याञ्चेष्टायां गतिकर्मणि । अप्राणिषु विभक्ती द्वे मन्यकर्मण्यनादरे ॥ १२ ॥

చేష్ట (ప్రయత్న) భావంలోను, గతి/కర్మను సూచించే క్రియల్లోను ద్వితీయా మరియు చతుర్థీ—రెండు విభక్తులూ ప్రయోగించవచ్చు. ప్రాణం లేని వస్తువుల విషయంలో కూడా ఈ రెండు విభక్తులు వాడబడతాయి; ముఖ్యంగా ‘మన్య’ (అనుకోవడం) కర్మలోను, అనాదర (అవమానం/ఉపేక్ష) అర్థంలోను.

Verse 13

नमःस्वस्तिस्वधास्वाहालंवषड्योग ईरिता । चतुर्थी चैव तादर्थ्ये तुमर्थाद्भाववाचिनः ॥ १३ ॥

“నమః, స్వస్తి, స్వధా, స్వాహా, అలమ్” మరియు యజ్ఞోచ్ఛారణ “వషట్” వంటి పదాలు దత్వర్థంలో చతుర్థీ విభక్తిని నియమిస్తాయి. ‘దాని కోసం’ (తాదర్థ్య) అర్థంలోనూ చతుర్థీ, ధాతువునుండి వచ్చిన ‘-తుమ్’ ప్రత్యయం చేయదలచిన క్రియాభావాన్ని తెలిపుతుంది।

Verse 14

तृतीया सहयोगे स्यात्कुत्सितेंऽगे विशेषणे । काले भावे सप्तमी स्यादेतैर्योगे च षष्ठ्यपि ॥ १४ ॥

తృతీయ విభక్తి సహయోగం (తోడు ఉండటం) అర్థంలో వాడబడుతుంది; నింద్యమైన అంగం/అవయవం విషయంలో, అలాగే ఆ అంగానికి విశేషణం పెట్టినప్పుడూ తృతీయ వస్తుంది. కాలం మరియు భావం/స్థితి తెలిపేందుకు సప్తమీ, ఇలాంటి యోగాల్లో కొన్నిచోట్ల షష్ఠీ కూడా ప్రయోగమవుతుంది।

Verse 15

स्वामीश्वरोधिपतिभिः साक्षिदायादसूतकैः । निर्धारणे द्वे विभक्ती षष्टी हेतुप्रयोगके ॥ १५ ॥

‘స్వామి, ఈశ్వర, అధిపతి, సాక్షి, దాయాద, సూతక’ వంటి పదాలతో ‘నిర్ధారణ’ (ప్రత్యేక నిర్దేశం) అర్థంలో రెండు విభక్తులు ప్రయోగమవుతాయి; అయితే కారణార్థ ప్రయోగంలో షష్ఠీ విభక్తి వాడబడుతుంది।

Verse 16

स्मृत्यर्थकर्मणि तथा करोतेः प्रतियत्नके । हिंसार्थानां प्रयोगे च कृतिकर्मणि कर्तरि ॥ १६ ॥

స్మరణార్థంగా చేయబడే క్రియలో, అలాగే ‘కృ’ ధాతువు ప్రత్యేక ప్రయత్నాన్ని సూచించే ప్రయోగంలో; హింసార్థక ప్రయోగాల్లో; మరియు కర్త యొక్క సంకల్పిత ఉపక్రమం వల్ల సిద్ధించే క్రియలో—కర్తనే కర్తృస్థానంగా గ్రహించాలి।

Verse 17

न कर्तृकर्मणोः षष्टी निष्टादिप्रतिपादिका । एता वै द्विविधा ज्ञेयाः सुबादिषु विभक्तिषु । भूवादिषु तिङतेषु लकारा दश वै स्मृताः ॥ १७ ॥

షష్ఠీ విభక్తి కర్తను గానీ కర్మను గానీ సూచించదు; అది ‘నిష్ఠా’ మొదలైన కృదంతార్థాలను ప్రతిపాదిస్తుంది. అందువల్ల ‘సుబ్’ మొదలైన నామరూపాలలో విభక్తులు రెండు విధాలుగా గ్రహించాలి; అలాగే ‘భూ’ మొదలైన ధాతువుల తిఙంత వ్యవస్థలో పది లకారాలు స్మృతిగా చెప్పబడ్డాయి।

Verse 18

तिप्त संतीति प्रथमो मध्यमः सिप्थस्थोत्तमः । मिव्वस्मसः परस्मै तु पादानां चा मपनेदम् ॥ १८ ॥

‘తిప్త’ మరియు ‘సంఠీతి’—ఇవి వరుసగా ప్రథమ, మధ్యమ రూపాలుగా గ్రహించాలి; ‘సిప్థస్థ’ ఉత్తమ (చివరి) రూపం. పరస్మైపదంలో పాదాంత/ప్రత్యయ భాగాల లోపమూ విధేయం—ఇదే నియమం॥

Verse 19

त आतेंऽते प्रथमो मध्वः से आथे ध्वे तथोत्तमः । ए वहे मह आदेशा ज्ञेया ह्यन्ये लिङादिषु ॥ १९ ॥

ప్రథమ సమూహంలో ‘త, ఆతే, ంతే’; తరువాత ‘సే, ఆథే’, మరియు ‘ధ్వే’ ఉత్తమం. అలాగే ‘ఏ, వహే, మహ’ అనే ఆదేశరూపాలు తెలుసుకోవాలి; లింగాది విషయాలలో ఇతర రూపాలనూ గ్రహించాలి॥

Verse 20

नाम्नि प्रयुज्यमाने तु प्रथमः पुरुषो भवेत् । मध्यमो युष्मदि प्रोक्त उत्तमः पुरुषोऽस्मदि ॥ २० ॥

పేరు కర్తగా ప్రయోగించబడినప్పుడు అది ప్రథమ పురుషంగా భావించబడుతుంది. ‘యుష్మద్’ రూపం మధ్యమ పురుషమని చెప్పబడింది; ‘అస్మద్’ రూపం ఉత్తమ పురుషం (ఆత్మవాచకం)గా స్మరించబడింది॥

Verse 21

भूवाद्या धातवः प्रोक्ताः सनाद्यन्तास्तथा ततः । लडीरितो वर्तमाने भूतेऽनद्यतने तथा ॥ २१ ॥

‘భూ’ మొదలైన ధాతువులు చెప్పబడ్డాయి; అలాగే ‘సన్’ మొదలైన ప్రత్యయాలతో కూడిన ధాతువులూ. అనంతరం వర్తమాన కాలానికి ‘లట్’ లకారం విధించబడింది; అనద్యతన భూత (సమీప గత) కాలానికీ అలాగే॥

Verse 22

मास्मयोगे च लङ् वाच्यो लोडाशिषि च धातुतः । विध्यादौ स्यादाशिषि च लिङितो द्विविधो मुने ॥ २२ ॥

ఓ మునీ! ‘మా స్మ’ ప్రయోగంలో ‘లఙ్’ వాడాలి; ఆశీర్వాదార్థంలో ధాతువునుంచి ‘లోట్’ ప్రయోగం జరుగుతుంది. విధ్యాదుల్లోను, ఆశిషర్థంలోను ‘లిఙ్’ కూడా ఉంటుంది—అందువల్ల ‘లిఙ్’ రెండు విధాలుగా చెప్పబడింది॥

Verse 23

लिडतीते परोक्षे स्यात् श्वस्तने लुङ् भविष्यति । स्यादनद्यतने लृटू च भविष्यति तु धातुतः ॥ २३ ॥

పరోక్ష భూతక్రియకు ‘లిట్’ లకారం ప్రయోగించబడుతుంది; రేపటి క్రియకు ‘లుఙ్’ లకారం వాడబడుతుంది. అలాగే అనద్యతన భవిష్యత్తులో ధాతువును బట్టి ‘లృట్’ మరియు ‘లృఙ్’ లకారాలు కూడా వస్తాయి।

Verse 24

भूते लुङ् तिपस्यपौ च क्रियायां लृङ् प्रकीर्तितः । सिद्धोदाहरणं विद्धि संहितादिपुरः सरम् ॥ २४ ॥

భూతక్రియలో ‘లుఙ్’ లకారం, అలాగే ‘తిప్, తస్, ఝి’ వంటి ప్రత్యయాలు ఉపదేశించబడ్డాయి. శర్తార్థ/సంభావ్య క్రియలో ‘లృఙ్’ లకారం ప్రకటించబడింది. సంహితాది వ్యాకరణోపదేశం నుండి సంక్షేపంగా ఇదే సిద్ధ ఉదాహరణగా తెలుసుకో।

Verse 25

दंडाग्रं च दधीदं च मधूदकं पित्रर्षभः । होतॄकारस्तथा सेयं लांगलीषा मनीषया ॥ २५ ॥

హే పితృవృషభా! ‘దండాగ్రం’, ‘దధీదం’, ‘మధూదకం’ అనే పదాలు ఉన్నాయి. అలాగే ‘హోతృకార’మూ, ఈ ‘లాంగలీషా’యూ మననమయమైన వివేకంతో గ్రహించబడతాయి।

Verse 26

गंगोदकं तवल्कार ऋणार्णं च मुनीश्वर । शीतार्तश्च मुनिश्रेष्ट सेंद्रः सौकार इत्यपि ॥ २६ ॥

హే మునీశ్వరా! ‘గంగోదకం’, ‘తవల్కార’ (వల్కలవస్త్రం) మరియు ‘ఋణార్ణం’ (ఋణభారం) అనే పదాలు ఉన్నాయి. హే మునిశ్రేష్ఠా! ‘శీతార్త’, ‘సేంద్ర’ మరియు ‘సౌకార’ కూడా పేర్కొనబడ్డాయి।

Verse 27

वध्वासनं पित्रर्थो नायको लवणस्तथा । त आद्या विष्णवे ह्यत्र तस्मा अर्घो गुरा अधः ॥ २७ ॥

ఇక్కడ ‘వధ్వాసనం’, ‘పితృార్థ’ కర్మ, ‘నాయకుడు’ మరియు ‘లవణం’—ఇవి ముందుగా విష్ణువుకు సమర్పించవలసినవి. అందువల్ల అర్ఘ్యాన్ని గౌరవభారంతో క్రింద స్థాపించాలి।

Verse 28

हरेऽव विष्णोऽवेत्येषादसोमादप्यमी अधाः । शौरी एतौ विष्णु इमौ दुर्गे अमू नो अर्जुनः ॥ २८ ॥

“హరే!” “ఓ విష్ణో!”—ఇది రక్షణాత్మక ఉచ్చారణ. సోమలోకమునుండి కూడా, అధోలోకముల నుండీ కూడా, శౌరీ మరియు విష్ణువు—ఈ ఇద్దరూ మమ్మల్ని కాపాడుగాక. దుర్గతి, సంకటములలో వారు రక్షించుగాక; వీరుడైన అర్జునుడూ మా రక్షకుడగుగాక.

Verse 29

आ एवं च प्रकृत्यैते तिष्टंति मुनिसत्तम । षडत्र षण्मातरश्च वाक्छुरो वाग्धस्रिथा ॥ २९ ॥

ఇలా, ఓ మునిశ్రేష్ఠా, ఇవన్నీ తమ స్వప్రకృతిలోనే స్థిరంగా నిలిచివుంటాయి. ఇక్కడ ఆరు ఉన్నాయి—అంటే షణ్మాతృకలు; అలాగే వాక్ మరియు శ్రోత్ర శక్తులు కూడా, ఉచ్చరిత ధ్వనికి ఆధారంగా నివసిస్తాయి.

Verse 30

हरिश्शेते विभुश्चिंत्यस्तच्छेषो यञ्चरस्तंथा । प्रश्नस्त्वथ हरिष्षष्ठः कृष्णष्टीकत इत्यपि ॥ ३० ॥

ఆయన ‘హరి’ అని పిలువబడతాడు, ఎందుకంటే ఆయన శయనిస్తాడు; ఆయన సర్వవ్యాపి ప్రభువు, ధ్యేయుడు. ఆయన ‘శేష’ అని కూడా, సర్వత్ర సంచరించువాడని కూడా చెప్పబడతాడు. ఆయనకు ‘ప్రశ్న’ అనే నామమూ ఉంది; ‘హరి-షష్ఠ’ అని కూడా; అలాగే ‘కృష్ణ-ష్టీకత’ అని కూడా.

Verse 31

भवान्षष्ठश्च षट् सन्तः षट्ते तल्लेप एव च । चक्रिंश्छिंधि भवाञ्छौरिर्भवाञ्शौरिरित्यपि ॥ ३१ ॥

“నీవే షష్ఠుడు; ఆరు ‘సంతులు’ ఉన్నారు; నీకు ‘షట్-లేప’ (ఆరు విధాల తిలక/అభిషేక చిహ్నం) కూడా ఉంది।” చక్రధారివై శత్రువులను ఛేదించు. నీవు శౌరీ—శౌరీ అనే నామంతోనే ప్రసిద్ధుడవు.

Verse 32

सम्यङ्ङनंतोंगच्छाया कृष्णं वंदे मुनीश्वर । तेजांसि मंस्यते गङ्गा हरिश्छेत्ता मरश्शिवः ॥ ३२ ॥

ఓ మునీశ్వరా, నేను ఆ కృష్ణునికి నమస్కరిస్తున్నాను—ఆయన సమ్యక్ అనంతుడు, సర్వగతుడు; ఆయన కేవల ఛాయతోనే పరమపదం లభిస్తుంది. గంగా ఆయన తేజోమయ విభూతిగా పూజ్యము; హరి పాపాలను ఛేదించువాడు; శివుడు కల్యాణప్రదుడు, శుభకరుడు.

Verse 33

राम ँकाम्यः कृप ँपूज्यो हरिः पूज्योऽर्च्य एव हि । रोमो दृष्टोऽबला अत्र सुप्ता इष्टा इमा यतः ॥ ३३ ॥

రాముడే పరమంగా కోరదగిన ఆరాధ్యుడు; కరుణచేత ఆయన పూజ్యుడు. నిజంగా హరియే పూజ్యుడు, అర్చనీయుడు. ఇక్కడ రోమాంచం కనిపిస్తుంది, ఈ అశక్త స్త్రీలు నిద్రించుచున్నారు—అందుకే ఇదే ఇక్కడి ప్రియమైన అద్భుతం.

Verse 34

विष्णुर्नभ्यो रविरयं गी फलं प्रातरच्युतः । भक्तैर्वद्योऽप्यंतरात्मा भो भो एष हरिस्तथा । एष शार्ङ्गी सैष रामः संहितैवं प्रकीर्तिता ॥ ३४ ॥

ఇదే విష్ణువు; నాభి నుండి సూర్యుడు ఉదయిస్తాడు; ఇదే స్తుతిగీతం, ఇదే దాని ఫలం; ఉదయాన్నే అచ్యుతుని స్మరించాలి. అంతరాత్మ అయినా భక్తులు పలుకుతారు—‘భో భో, ఇదే హరి!’ ఇదే శార్ఙ్గధారి, ఇదే రాముడు—ఇలా సంహిత ప్రకటించబడింది.

Verse 35

रामेणाभिहितं करोमि सततं रामं भजे सादरम् । रामेणापहृतं समस्तदुरितं रामाय तुभ्यं नमः । रामान्मुक्तिमभीप्सिता मम सदा रामस्य दासोऽस्म्यहम् । रामे रंजत् मे मनः सुविशदं हे राम तुभ्यं नमः ॥ ३५ ॥

రాముడు చెప్పినదే నేను ఎల్లప్పుడూ చేస్తాను; భక్తితో రాముని సాదరంగా భజిస్తాను. రాముడే నా సమస్త పాపాలను తొలగించాడు—హే రామా, నీకు నమస్కారం. ముక్తిని నేను సదా రాముని నుంచే కోరుతాను; నేను రాముని దాసుడను. నా మనస్సు రామునందే రమించి నిర్మలమవుతుంది—హే రామా, నీకు నమస్కారం.

Verse 36

सर्व इत्यादिका गोपाः सखा चैव पतिर्हरिः ॥ ३६ ॥

గోపికలు ‘హే సర్వ…’ మొదలైన పదాలతో సంభోదన ప్రారంభిస్తారు; హరి వారికి ఒకేసారి సఖుడూ, పతియూ (స్వామియూ) అవుతాడు.

Verse 37

सुश्रीर्भानुः स्वयंभूश्च कर्ता रौ गौस्तु नौरिति । अनङ्घान्गोधुग्लिट् च द्वे त्रयश्चत्वार एव च ॥ ३७ ॥

పదాలు ఇవి—సుశ్రీ, భాను, స్వయంభూ, కర్తా; అలాగే ‘రౌ’; ఇంకా ‘గౌః’ మరియు ‘నౌః’. తరువాత ‘అనఙ్ఘాన్’ మరియు ‘గోధుగ్లిట్’; అలాగే సంఖ్యా-సమూహాలు—రెండు, మూడు, నాలుగు కూడా.

Verse 38

राजा पंथास्तथा दंडी ब्रह्महा पंच चाष्ट च । अष्टौ अयं मुने सम्राट् सविभ्रद्वपुङ्मनः ॥ ३८ ॥

హే మునీ, భయభక్తి కలిగించే దేహమనస్సులతో ఉన్న ఈ సమ్రాట్‌ (కాల/మృత్యువు) ఎనిమిది రూపాలుగా చెప్పబడెను—రాజు, పథం, దండధారి దండీ, బ్రాహ్మణహంత, పంచభూతాలు, అలాగే అష్టసమూహం।

Verse 39

प्रत्यङ् पुमान्महान् धीमान् विद्वान्षट् पिपठीश्च दोः । उशनासाविंमे पुंसि स्यारक्तलविरामकाः ॥ ३९ ॥

అంతర్ముఖుడైన పురుషుడు మహానుడు—బుద్ధిలో స్థిరుడు, నిజంగా పండితుడు. ఆ మనుష్యంలో ఆరు (అంతర్నియమాలు) సుపఠితమని, రెండు (బాహ్యేంద్రియాలు) నియంత్రితమని చెప్పబడును; అందువల్ల రాగాసక్తుల వేగం నిలిచిపోతుంది।

Verse 40

राधा सर्वा गतिर्गोपी स्री श्रीर्धेनुर्वधूः स्वसा । गौर्नौरुपान् दूद्यौर्गोः क्षुत् ककुप्संवित्तु वा क्वचित् ॥ ४० ॥

రాధా సర్వులకు సంపూర్ణ శరణం, పరమగతి అయిన గోపీ. ఆమెనే శ్రీ (లక్ష్మీ)—ఆవు, వధువు, సోదరి కూడా. ఆమెనే గో, నౌక, పాదుక, పాలు అవుతుంది; కొన్నిసార్లు ఆకలి, దిక్కు, చైతన్యరూపిణిగా కూడా దర్శనమిస్తుంది।

Verse 41

रुग्विडुद्भाः स्रियास्तपः कुलं सोमपमक्षि च । ग्रामण्यंबुरवलप्वेवं कर्तृ चातिरि वातिनु ॥ ४१ ॥

ఆయనే (భగవాన్) ఋగ్వేదానికి మూలం, ప్రకాశిత తేజస్సు, శ్రీ-సంపద, తపస్సు, ఉత్తమ కులం, సోమపానకర్త, సర్వదర్శి నేత్రం, సమూహాల నాయకుడు, సముద్రసముడు, రక్షకుడు, కర్త, అతుల/అనుత్తరుడు, మరియు శీఘ్రగామి వాయువు।

Verse 42

स्वनहुच्च विमलद्यु वाश्वत्वारीदमेव च । एतद्ब्रह्माहश्च दंडी असृक्किंचित्त्यदादि च ॥ ४२ ॥

ఇంకా ఇవి పవిత్ర/పారిభాషిక పదాలు—‘స్వనహుచ్చ’, ‘విమలద్యు’, ‘వాశ్వత్వారీ’, ‘ఇదమ్ ఏవ’, ‘ఏతద్’, ‘బ్రహ్మాహ’, ‘దండీ’, ‘అసృక్’, ‘కించిత్’, ‘త్యద్’ మొదలైనవి।

Verse 43

एतद्वे भिद्गवाक्गवाङ् गोअक् गोङ्गोक् गोङ् । तिर्यग्यकृच्छकृच्चैव ददद्भवत्पचत्तुदत् ॥ ४३ ॥

ఇది ధ్వని-విభాగము— “గవాక్, గవాంగ్; గో’క్; గోంగోక్; గోంగ్” అని. అలాగే తిర్యక్/వికృత రూపములలోను కృచ్ఛ-ప్రకారములలోను— “దదద్, భవత్, పచత్, తుదత్” వంటి రూపములు చూపబడినవి।

Verse 44

दीव्यद्धनुश्च पिपठीः पयोऽदःसुमुमांसि च । गुणद्रव्य क्रियायोगांस्रिलिंगांश्च कति ब्रुवे ॥ ४४ ॥

“దీవ్యద్ధనుః, పిపఠీః, పయో’దః, సు-ముమాంసి” వంటి పదములు; అలాగే గుణ, ద్రవ్య, క్రియ, యోగ/సంబంధ, స్త్రీలింగ రూపములు— వీటిలో ఎంతవరకు నేను వివరించగలను?

Verse 45

शुक्तः कीलालपाश्चैव शुचिश्च ग्रामणीः सुधीः । पटुः स्वयंभूः कर्ता च माता चैव व पिता च ना ॥ ४५ ॥

ఆయన వాక్కులో స్తుతింపబడినవాడు, మధురరససారము వంటివాడు, పరమ పవిత్రుడు; సమస్తులకు నాయకుడు, నిజమైన జ్ఞాని, అత్యంత సమర్థుడు. ఆయన స్వయంభూ, సర్వకర్త; మనకు ఆయనే తల్లి, ఆయనే తండ్రి.

Verse 46

सत्यानाग्यास्तथा पुंसो मतभ्रमरदीर्घपात् । धनाकृसोमौ चागर्हस्तविर्ग्रथास्वर्णन्बहू ॥ ४६ ॥

పురుషునికి సత్యనిష్ఠ, మాయలేనితనం విధేయం; అభిప్రాయభ్రమం మరియు దీర్ఘ పతనం (వినాశం) నుండి దూరంగా ఉండాలి. ధనలోభం, శక్తి/వీర్యక్షయాన్ని విడిచిపెట్టాలి; నింద్య జీవిక, గందరగోళమైన విరుద్ధాచరణ, బంగారంపై అతిశయాసక్తి చేయకూడదు।

Verse 47

रिमपव्विषाद्वजातानहो तथा सर्वं विश्वोभये चोभौ अन्यांतरेतराणि च ॥ ४७ ॥

హర్షం, విషాదం నుండి వాటి ఫలితాలు పుడతాయి; అలాగే సమస్త విశ్వం— ద్వంద్వాల రెండు వైపులుగా, ఇంకా పరస్పరాశ్రిత సంబంధాలుగా— అనుభవమవుతుంది।

Verse 48

उत्तरश्चोत्तमो नेमस्त्वसमोऽथ समा इषः । पूर्वोत्तरोत्तराश्चैव दक्षिणश्चोत्तराधरौ ॥ ४८ ॥

‘ఉత్తర’ము శ్రేష్ఠమని, ‘నేమస్’ము అసమమని, తదుపరి ‘ఇషా’ సమానమని చెప్పబడింది. అలాగే ‘పూర్వోత్తర’ మరియు ‘ఉత్తరా’; ‘దక్షిణ’ము ‘ఉత్తరాధర’తో జతగా పేర్కొనబడింది.

Verse 49

अपरश्चतुरोऽप्येतद्यावत्तत्किमसौ द्वयम् । युष्मदस्मञ्च प्रथमश्चरमोल्पस्तथार्धकः ॥ ४९ ॥

ఇంకా ‘ఏతద్’ నుండి ‘తత్’ వరకు దానికి నాలుగు రూపాలు; అలాగే ‘కిమ్’ మరియు ‘అసౌ’ అనే రెండు సర్వనామాలు. అలాగే ‘యుష్మద్’ ‘అస్మద్’ల మొదటి, చివరి రూపాలు; ‘అల్ప’ మరియు ‘అర్ధక’ రూపాలు కూడా గ్రహించవలెను.

Verse 50

नोरः कतिपयो द्वे च त्रयो शुद्धादयस्तथा । स्वेकाभुविरोधपरि विपर्ययश्चाव्ययास्तथा ॥ ५० ॥

‘నోరః’, ‘కతిపయః’, ‘ద్వే’, ‘చ’, ‘త్రయః’, అలాగే ‘శుద్ధ’ మొదలైన పదాలు; అలాగే ‘స్వ’, ‘ఏక’, ‘అభు’, ‘విరోధ’, ‘పరి’, ‘విపర్యయ’—ఇవన్నీ కూడా అవ్యయాలుగా గ్రహించవలెను.

Verse 51

तद्धिताश्चाप्यपत्यार्थे पांडवाः श्रैधरस्तथा । गार्ग्यो नाडायनात्रेयौ गांगेयः पैतृष्वस्रीयः ॥ ५१ ॥

వంశం/సంతానార్థాన్ని తెలిపేందుకు తద్ధిత ప్రత్యయాలు కూడా ప్రయోగించబడతాయి; అందువల్ల ‘పాండవ’ ‘శ్రైధర’ వంటి రూపాలు కలుగుతాయి. అలాగే ‘గార్గ్య’, ‘నాడాయన’, ‘ఆత్రేయ’, ‘గాంగేయ’, ‘పైతృష్వస్రీయ’ వంటి రూపాలు ఉద్భవిస్తాయి.

Verse 52

देवतार्थे चेदमर्थे ह्यैद्रं ब्राह्मो हविर्बली । क्रियायुजोः कर्मकर्त्रोर्धैरियः कौङ्कुमं तथा ॥ ५२ ॥

ఉద్దేశ్యం దేవతలకై అయితే అది ‘ఐద్ర’ (ఇంద్రసంబంధం)గా గ్రహించాలి; బ్రాహ్మ (వైదిక/పవిత్ర) ఉద్దేశ్యంలో ‘హవిస్’ మరియు ‘బలి’ అని చెప్పబడుతుంది. క్రియను యోగపరచువాడికీ, కర్మను చేయువాడికీ ధైర్యం విధించబడింది; అలాగే ‘కౌంకుమ’ (కుంకుమ/కేశరం) ప్రయోగమూ సూచించబడింది.

Verse 53

भवाद्यर्थे तु कानीनः क्षत्रियो वैदिकः स्वकः । स्वार्थे चौरस्तु तुल्यार्थे चंद्रवन्मुखमीक्षते ॥ ५३ ॥

‘భవ’ మొదలైన అర్థప్రయోగంలో ఈ పదం ‘కానీన’గా గ్రహించబడుతుంది; మరొక ప్రయోగంలో ‘క్షత్రియ’; వైదిక ప్రయోగంలో ‘స్వక’। స్వార్థంలో ఇది ‘చోరుడు’; తుల్యార్థ/రూపకంలో ‘చంద్రసమ ముఖాన్ని తిలకిస్తాడు’ అని చెప్పబడుతుంది।

Verse 54

ब्राह्मणत्वं ब्राह्मणता भावे ब्राह्मण्यमेव च । गोमान्धनी च धनवानस्त्यर्थे प्रमितौ कियान् ॥ ५४ ॥

‘బ్రాహ్మణత్వం’, ‘బ్రాహ్మణత’, ‘బ్రాహ్మణ్యం’—ఇవి అన్నీ ఒకే భావాన్ని సూచిస్తాయి. అలాగే ‘గోమాన్’, ‘ధానవాన్/ధనవాన్’, ‘ధనవాన్’—ఇవీ ఒకే అర్థంలో వాడబడతాయి; మరి ఉద్దేశ్య పరిమాణంలో ఎంత తేడా?

Verse 55

जातार्थे तुंदिलः श्रद्धालुरौन्नत्त्ये तु दंतुरः । स्रग्वी तपस्वी मेधावी मायाव्यस्त्यर्थ एव च ॥ ५५ ॥

జన్మస్థితి అర్థంలో అతడు ‘తుండిల’ అని; శ్రద్ధ అర్థంలో ‘శ్రద్ధాళు’ అని; ఉన్నతత్వ/ఉన్నతి అర్థంలో ‘దంతుర’ అని పిలువబడతాడు. అలాగే ‘స్రగ్వీ’ (మాలాధారి), ‘తపస్వీ’, ‘మేధావీ’, ‘మాయావీ’—ఇవీ ఉద్దేశ్యార్థాలే.

Verse 56

वाचालश्चैव वाचाटो बहुकुत्सितभाषिणि । ईषदपरिसमाप्तौ कल्पव्देशीय एव च ॥ ५६ ॥

అటువంటి వాడిని ‘వాచాల’ మరియు ‘వాచాట’ అని అంటారు; అనేక నింద్యమైన మాటలు పలికేవాడని కూడా. మాటను కొద్దిగా అసంపూర్ణంగా వదిలేవాడు, అలాగే కేవలం ఊహాత్మక సూచన/ఉపదేశంలా మాట్లాడేవాడు ‘కల్పదేశీయ’ అని చెప్పబడతాడు.

Verse 57

कविकल्पः कविदेश्यः प्रकारवचने तथा । पटुजातीयः कुत्सायां वैद्यपाशः प्रशंसने ॥ ५७ ॥

‘కవికల్ప’ మరియు ‘కవిదేశ్య’—ఈ రెండూ ‘ప్రకారం/రీతి’ చెప్పే అర్థంలో వాడబడతాయి. అలాగే ‘పటుజాతీయ’ అనే పదం నిందార్థంలో, ‘వైద్యపాశ’ అనే పదం ప్రశంసార్థంలో ప్రయోగించబడుతుంది.

Verse 58

वैद्यरूपो भूतपूर्वे मतो दृष्टचरो मुने । प्राचुर्यादिष्वन्नमयो मृण्मयः स्रीमयस्तथा ॥ ५८ ॥

ఓ మునీ! పూర్వకాలంలో ఆయన వైద్యుని రూపం ధరించి సంచరించువాడిగా భావించబడెను. స్థల-కాల ప్రాచుర్యానుసారంగా ఆయనను అన్నమయుడు, మృణ్మయుడు, శ్రీమయుడని కూడా అంటారు.

Verse 59

जातार्थे लज्जितोऽत्यर्थे श्रेयाञ्छ्रेष्टश्च नारद । कृष्णतरः शुक्लतमः किम आख्यानतोऽव्ययान् ॥ ५९ ॥

ఓ నారదా! లోకార్థాలలో అత్యంత లజ్జపడినవాడైనా ‘శ్రేయస్కరుడు’ ‘శ్రేష్ఠుడు’ అని పిలువబడతాడు. అట్లయితే ‘మరింత కృష్ణం’ ‘అత్యంత శుక్లం’ వంటి అవ్యయ-వర్ణనలను చెప్పడం వల్ల ప్రయోజనం ఏమిటి?

Verse 60

किंतरां चैवातितरामभिह्युच्चैस्तरामपि । परिमाणे जानुदघ्नं जानुद्वयसमित्यपि ॥ ६० ॥

వాటిని ‘కింతరా’, ‘అతితరా’, అలాగే ‘అభిహ్యుచ్చైస్తరా’ (అత్యంత ఎత్తైనవి) అని కూడా పిలుస్తారు. పరిమాణంలో ‘మోకాలి వరకు’ మరియు ‘రెండు మోకాల్ల సమం’ అని చెప్పబడింది.

Verse 61

जानुमात्रं च निर्द्धारे बहूनां च द्वयोः क्रमात् । कतमः कतरः संख्येयविशेषावधारणे ॥ ६१ ॥

పరిమాణ నిర్ణయంలో ‘జానుమాత్రం’ అని అంటారు. అనేక వాటి క్రమంలోను, రెండింటి తులనాత్మక క్రమంలోను, లెక్కించదగిన ప్రత్యామ్నాయాలలో ఒక నిర్దిష్టాన్ని నిర్ణయించుటకు ‘కతమ’ ‘కతర’ అనే పదాలు వాడబడతాయి.

Verse 62

द्वितीयश्च तृतीयश्च चतुर्थः षष्टपंचमौ । एतादशः कतिपयः कतिथः कति नारद ॥ ६२ ॥

రెండవది, మూడవది, నాలుగవది; ఆరవది మరియు ఐదవది—ఇలా కొన్నిటిని ‘కతిపయ’ (కొన్ని) అని, కొన్నిటిని ‘కతిథ’ (నిర్దిష్ట సంఖ్య) అని అంటారు. ఓ నారదా, అవి ఎన్ని?

Verse 63

विंशश्च विंशतितमस्तथा शततमादयः । द्वेधा द्वैधा द्विधा संख्या प्रकारेऽथ मुनीश्वर ॥ ६३ ॥

ఇరవై, ఇరవయ్యవది, వందవది మొదలైన సంఖ్యలు—ప్రయోగానుసారం ‘ద్వేధా’, ‘ద్వైధా’, ‘ద్విధా’ అనే ద్విరూపాలుగా కూడా చెప్పబడతాయి, ఓ మునీశ్వరా।

Verse 64

क्रियावृत्तौ पंचकृत्वो द्विस्रिर्बहुश इत्यपि । द्वितयं त्रितपं चापि संख्यायां हि द्वयं त्रयम् ॥ ६४ ॥

క్రియాప్రసంగంలో ‘ఐదు సార్లు’, ‘రెండు లేదా మూడు సార్లు’, ‘అనేక సార్లు’ వంటి ప్రయోగాలు ఉంటాయి. సంఖ్యాగణనలో ‘ద్వితయం’, ‘త్రితపం’ అనే పదాలు కేవలం ‘రెండు’, ‘మూడు’నే సూచిస్తాయి.

Verse 65

कुटीरश्च शमीरश्च शुंडारोऽल्पार्थके मतः । त्रैणः पौष्णस्तुंडिभश्च वृंदारककृषीवलौ ॥ ६५ ॥

‘కుటీర’, ‘శమీర’, ‘శుణ్డార’—ఇవి ‘అల్పార్థక’ (తుచ్ఛ) అర్థం చెప్పే పదాలుగా భావించబడతాయి. అలాగే ‘త్రైణ’, ‘పౌష్ణ’, ‘తుండిభ’ సమానార్థకాలు; ‘వృందారక’ మరియు ‘కృషీవల’ కూడా పరస్పర పర్యాయాలు.

Verse 66

मलिनो विकटो गोमी भौरिकीविधमुत्कटम् । अवटीटोवनाटे निबिडं चेक्षुशाकिनम् ॥ ६६ ॥

మలినమైనవి, వికటమైనవి, దుర్గంధభరితమైనవి—భయంకర రూపాలు కలవి; గోతుల్లోనూ అడవుల్లోనూ నివసించేవి, ఘనాంధకారంలో నిబిడంగా ఉండేవి, చెరకు తోటలలో సంచరించేవి—అటువంటి భయానక సత్త్వాలు వర్ణించబడ్డాయి।

Verse 67

निबिरीसमेषुकारी वित्तोविद्याञ्चणस्तथा । विद्याथुंचुर्बहुतिथं पर्वतः शृंगिणस्तथा ॥ ६७ ॥

అలాగే ‘నిబిరీస’, ‘మేషుకారీ’, ‘విత్తోవిద్యాంచణ’, ‘విద్యాథుంచు’, ‘బహుతిథ’ మరియు ‘శృంగిన్’ అనే పర్వతం—ఇవీ కూడా ఇక్కడ పేర్కొనబడ్డాయి।

Verse 68

स्वामी विषमरूप्यं चोपत्यकाधित्यका तथा । चिल्लश्च चिपिटं चिक्वं वातूलः कुतपस्तथा ॥ ६८ ॥

(ఆ భగవంతుడు) ‘స్వామీ’, ‘విషమరూప్య’—అసమాన రూపధారి; అలాగే ‘ఉపత్యకాధిత్యకా’; ‘చిల్ల’, ‘చిపిట’, ‘చిక్వ’; ‘వాతూల’ మరియు ‘కుతప’ అనే నామాలతో కూడ స్మరింపబడును।

Verse 69

वल्लश्व हिमेलुश्च कहोडश्चोपडस्ततः । ऊर्णायुश्च मरूतश्चैकाकी चर्मण्वती तथा ॥ ६९ ॥

అనంతరం ‘వల్లశ్వ’, ‘హిమేలు’, ‘కహోడ’ మరియు తరువాత ‘ఉపడ’; అలాగే ‘ఊర్ణాయు’, ‘మరూత’, ‘ఏకాకీ’, ‘చర్మణ్వతీ’ అనే నామాలు పలికబడినవి।

Verse 70

ज्योत्स्ना तमिस्राऽष्टीवच्च कक्षीवद्य्रर्मण्वती । आसंदी वञ्च चक्रीवत्तूष्णीकां जल्पतक्यपि ॥ ७० ॥

జ్యోత్స్న కూడా తమిస్రగా మారుతుంది; దృఢమైనదీ కదిలిపోతుంది; శరణ్యమై ఉండవలసినదే సంకోచింపజేస్తుంది. ఆసంది కూడా వంచనగా మారుతుంది; మౌనంగా కూర్చున్నవాడుకూడా అంతఃకలతచేత నిజానికి పలుకుతున్నట్టే.

Verse 71

कंभश्च कंयुः कंवश्च नारदकेतिः कंतुः कंतकंपौ शंवस्तथैव च । शंतः शंतिः शंयशंतौ शंयोहंयुः शुभंयुवत् ॥ ७१ ॥

(జపించవలసిన మరికొన్ని పవిత్ర నామాలు:) కంభ, కంయు, కంవ, నారదకేతి, కంతు, కంతకంప, అలాగే శంవ; ఇంకా శంత, శంతి, శంయశంతౌ, శంయోహంయు, శుభంయువత్।

Verse 72

भवति बगभूव भविता भविष्यति भवत्वभवद्भघवेच्चापि ॥ ७२ ॥

‘భవతి’, ‘బగభూవ’, ‘భవితా’, ‘భవిష్యతి’, ‘భవతు’, ‘అభవత్’—ఇలాంటి క్రియారూపాలన్నీ కూడా అంతतः భగవంతునికే అర్పితమైన సంబోధనలే.

Verse 73

भूयादभूदभविष्यल्लादावेतानि रूपाणि । अत्ति जघासात्तात्स्यत्यत्त्वाददद्याद्द्विरघसदात्स्यत् ॥ ७३ ॥

‘భూయాత్’, ‘అభూత్’, ‘భవిష్యత్’—ఇవి లకారాంత క్రియారూపాలు. అలాగే ‘అత్తి’, ‘జఘాస’, ‘తాత్స్యత్’, ‘అత్త్వాత్’, ‘అదద్యాత్’, ‘ద్విరఘసదాత్స్యత్’ మొదలైనవి ఉదాహరణ క్రియారూపాలు.

Verse 74

जुहितो जुहाव जुहवांचकार होता होष्यति जुहोतु । अजुहोज्जुहुयाद्धूयादहौषीदहोष्यद्दीव्यति । दिदेव देविता देविष्यति च अदीव्यद्दीव्येद्दीव्याद्वै ॥ ७४ ॥

‘జుహిత’, ‘జుహావ’, ‘జుహవాంచకార’; ‘హోతా’, ‘హోష్యతి’, ‘జుహోతు’; ‘అజుహోః’, ‘జుహుయాత్’, ‘ధూయాత్’, ‘అహౌషీత్’, ‘అహోష్యత్’; అలాగే ‘దీవ్యతి’, ‘దిదేవ’, ‘దేవితా’, ‘దేవిష్యతి’, ‘అదీవ్యత్’, ‘దీవ్యేత్’, ‘దీవ్యాత్’—ఇవి అన్నీ శుద్ధ క్రియారూపాలు.

Verse 75

अदेवीददेवीष्यत्सुनोति सुषाव सोता सोष्यति वै । सुनोत्वसुनोत्सुनुयात्सूयादशावीदसोष्युत्तुदति च ॥ ७५ ॥

‘అదేవీత్’, ‘అదేవీష్యత్’; ‘సునోతి’, ‘సుషావ’; ‘సోతా’, ‘సోష్యతి’—ఇవి రూపాలు. ‘సునోతు’, ‘అసునోత్’, ‘సునుయాత్’, ‘సూయాత్’; ‘అశావీత్’, ‘అసోష్యుత్’; అలాగే ‘తుదతి’—ఇవీ ధాతురూపాల ఉదాహరణలు.

Verse 76

तुतोद तोत्ता तोत्स्यति तुदत्वतुदत्तुदेत्तुद्याद्धि । अतौत्सीदतोत्स्यदिति च रुणद्धि रूरोध रोद्धा रोत्स्यति वै ॥ ७६ ॥

‘తుద్’ ధాతువునుండి—‘తుతోద’, ‘తోత్తా’, ‘తోత్స్యతి’; అలాగే ‘తుదత్’, ‘తుదత్వ’, ‘తుదేత్’, ‘తుద్యాత్’—ఇవి రూపాలు. ‘రుధ్’ ధాతువునుండి—‘అతౌత్సీత్’, ‘అతోత్స్యత్’; అలాగే ‘రుణద్ధి’, ‘రూరోధ’, ‘రోద్ధా’, ‘రోత్స్యతి’—ఇవి ఉదాహరణలు.

Verse 77

रुणद्धु अरुणद्रुध्यादरौत्सीदारोत्स्यञ्च । तनोति ततान तनिता तनिष्यति तनोत्वतनोत्तनुयाद्धि ॥ ७७ ॥

‘రుణద్ధు’, ‘అరుణత్’, ‘రుధ్యాత్’, ‘అరౌత్సీత్’, ‘ఆరోత్స్య’—ఇవి రూపాలు. అలాగే ‘తనోతి’, ‘తతాన’, ‘తనితా’, ‘తనిష్యతి’, ‘తనోతు’, ‘అతనోత్’, ‘తనుయాత్’—ఇవీ నిశ్చిత ధాతురూపాలు.

Verse 78

अतनीञ्चातानीदतनिष्यत्क्रीणाति चिक्राय क्रेता क्रेष्यति क्रीणात्विति च । अक्रीणात्क्रीणात्क्रीणीयात्क्रीयादक्रैषीदक्रेष्यञ्चोरयति चोरयामास चोरयिता चोरयिष्यति चोरयतु ॥ ७८ ॥

(ధాతురూపాల ఉదాహరణలు:) ‘అతడు విస్తరించాడు’, ‘విస్తరించి ఉంచాడు’, ‘విస్తరించును’; అలాగే ‘కొంటాడు’, ‘కొన్నాడు’, ‘క్రేత’, ‘కొనును’, ‘కొనుగాక’। మరల: ‘కొనలేదు’, ‘కొన్నాడు’, ‘కొనవలెను’, ‘కొనబడవచ్చు’, ‘కొనిపించాడు’, ‘కొనదగినది’। అలాగే: ‘దొంగిలిస్తాడు’, ‘దొంగిలించాడు’, ‘దొంగ’, ‘దొంగిలించును’, ‘దొంగిలించుగాక’।

Verse 79

अचोरयञ्चोरयेच्चोर्यात् अचूचुरदचोरिष्यदित्येवं दश वै गणाः । प्रयोजके भावयति सनीच्छायां बुभूषति । क्रियासमभिहारे तु पंडितो बोभूयते मुने ॥ ७९ ॥

ఇలా ‘అచోరయత్’, ‘చోరయేత్’, ‘చోర్యాత్’, ‘అచూచురత్’, ‘అచోరిష్యత్’ మొదలైన రూపాలతో నిజంగా పది గణములు సూచింపబడినవి. ప్రయోజక (కారణ) ప్రయోగంలో ‘భావయతి’—ఇతరుని చేత కార్యం చేయించును. సనీచ్ఛా (ఇచ్ఛార్థ) ప్రయోగంలో ‘బుభూషతి’—అవ్వాలని/చేయాలని కోరును. క్రియా-సమభిహార (ఇంటెన్సివ్) ప్రయోగంలో పండితుడు ‘బోభూయతే’—పునఃపునః లేదా బలంగా క్రియను నిర్వహించును, ఓ మునీ।

Verse 80

तथा यङ्लुकि बोभवीति च पठ्यते । पुत्रीयतीत्यात्मनीच्छायां तथाचारेऽपि नारद । अनुदात्तञितो धातोः क्रियाविनिमये तथा ॥ ८० ॥

అలాగే యఙ్-లుక్ (యఙ్ ప్రత్యయ లోపం) లో ‘బోభవీతి’ అనే రూపమూ చదువబడుతుంది. ‘పుత్రీయతి’ అనేది ఆత్మ-ఇచ్ఛార్థంలో—‘పుత్రుని కోరుకొనును’—అని వాడుతారు; ఆచారప్రయోగంలోనూ, ఓ నారదా. అలాగే అనుదాత్త-ఞిత్ ధాతువుకు క్రియా-వినిమయము (క్రియల పరస్పర మార్పు) కూడా జరుగును।

Verse 81

निविशादेस्तथा विप्र विजानीह्यात्मनेपदम् । परस्मैपदमाख्यातं शेषात्कर्तारि शाब्दिकैः ॥ ८१ ॥

హే విప్రా, ‘నివిశ్’ మొదలైన ధాతువులు ఆత్మనేపదంలోనే వాడవలెనని తెలుసుకొనుము. మిగిలిన ధాతువులకు కర్తరి (సక్రియార్థం) లో వ్యాకరణవేత్తలు పరస్మైపదాన్ని నిర్దేశించారు।

Verse 82

ञित्स्वरितेतश्च उभे यक्च स्याद्भावकर्मणोः । सौकर्यातिशयं चैव यदाद्योतयितुं मुने ॥ ८२ ॥

మరియు ఞిత్, స్వరిత (లక్షణాలు), అలాగే యక్ యొక్క రెండు రూపాలు—ఇవి భావం మరియు కర్మం రెండింటి విషయములోనూ వాడబడతాయి; హే మునీ, ఉచ్చారణ/వ్యక్తీకరణలో విశేష సౌలభ్యార్థాన్ని స్పష్టంగా సూచించుటకై।

Verse 83

विवक्ष्यते न व्यापारो लक्ष्ये कर्तुस्तदापरे । लभंते कर्तृते पश्य पच्यते ह्योदनः स्वयम् ॥ ८३ ॥

చేయాలని ఉద్దేశించినప్పుడు లక్ష్యంలో కర్తకు నిజమైన ‘వ్యాపారం’ ఉండదు; జనులే కర్తృత్వాన్ని ఆపాదిస్తారు. చూడు—అన్నం తానే పాకినట్లే.

Verse 84

साधु वासिश्छिनत्त्येवं स्थाली पचति वै मुने । धातोः सकर्मकाद्भावे कर्मण्यपि लप्रत्ययाः ॥ ८४ ॥

సాధు! ఓ మునీ, అలాగే—‘వాసి కోస్తుంది’ ‘స్థాలి వండుతుంది’ అని అంటారు. ధాతువు సకర్మకమైనా ‘ల’ కృత్ప్రత్యయాలు భావార్థంలోనూ కర్మార్థంలోనూ ప్రయోగించబడతాయి.

Verse 85

तस्मै वाकर्मकाद्विप्र भावे कर्तरि कीर्तितः । फलव्यापरयोरेकनिष्टतायामकर्मकः ॥ ८५ ॥

కాబట్టి ఓ విప్రా, భావం గానీ కర్త గానీ చెప్పేటప్పుడు ఫలమూ వ్యాపారమూ ఒకే ఆశ్రయంలో నిలిచినప్పుడు ఆ ధాతువు ‘అకర్మక’మని చెప్పబడుతుంది.

Verse 86

धातुस्तयोर्द्धर्मिभेदे सकर्मक उदाहृतः । गौणे कर्मणि द्रुह्यादेः प्रधाने नीहृकृष्वहाम् ॥ ८६ ॥

కర్త–కర్మల మధ్య ధర్మీభేదం ఉన్నప్పుడు ధాతువు ‘సకర్మక’మని బోధిస్తారు. కర్మం గౌణమైన చోట ‘ద్రుహ్’ మొదలైనవి; కర్మం ప్రధానమైన చోట ‘నీ, హృ, కృష్, వహ్, హా’ మొదలైనవి ఉదాహరణలు.

Verse 87

बुद्धिभक्षार्थयोः शब्दकर्मकाणां निजेच्छया । प्रयोज्य कर्मण्यन्येषां ण्यंतानां लादयो मताः ॥ ८७ ॥

‘తెలియజేయించడం’ ‘తినిపించడం’ అర్థాలున్న ధాతువులలో, అలాగే కర్మం ‘శబ్దం’గా ఉండే ధాతువులలో, స్వేచ్ఛగా ణ్యంత (ప్రేరణ) ప్రయోగం చేయవచ్చు. ఇతర ధాతువుల ణ్యంత రూపాలు కూడా, మరొకరితో చేయింపజేయు అర్థంలో కర్మణి వాడినప్పుడు ‘ల’ మొదలైన ప్రత్యయాలు వర్తిస్తాయని భావం.

Verse 88

फलव्यापारयोर्द्धातुराश्रये तु तिङः स्मृताः । फले प्रधानं व्यापारस्तिङ्र्थस्तु विशेषणम् ॥ ८८ ॥

ఫలమూ వ్యాపారమూ—ఇవిరండిటికీ ఆధారమైన ధాతువిషయంలో తిఙ్-ప్రత్యయాలు స్మృతములు. ఫలప్రయోగంలో వ్యాపారమే ప్రధానము; తిఙ్-అర్థము విశేషణముగా నిలుచును॥ ८८ ॥

Verse 89

एधितव्यमेधनीयमिति कृत्ये निदर्शनम् । भावे कर्मणि कृत्याः स्युः कृतः कर्तरि कीर्तिताः ॥ ८९ ॥

‘ఏధితవ్యమ్’ ‘ఏధనీయమ్’—ఇవి కృత్య-ప్రత్యయానికి ఉదాహరణలు. భావార్థంలో గానీ కర్మణి ప్రయోగంలో గానీ కృత్య-ప్రత్యయాలు; కర్తృవాచ్యంలో ‘కృత’ (కృతః) రూపము కీర్తితము॥ ८९ ॥

Verse 90

कर्ता कारक इत्याद्या भूते भूतादि कीर्तितम् । गम्यादिगम्ये निर्दिष्टं शेषमद्यतने मतम् ॥ ९० ॥

భూత (అతీత) కాలంలో ‘కర్త’, ‘కారక’ మొదలైన అర్థాలు ‘భూత’ మొదలైన శీర్షికలో కీర్తితములు. అలాగే ‘గమ్య’ మొదలైన గణము గమ్య (ప్రాప్య/బోధ్య) విషయమునకు నిర్దిష్టము; మిగిలినవి ‘అద్యతన’ (వర్తమాన)మని మతము॥ ९० ॥

Verse 91

अधिस्रीत्यव्ययीभावे यथाशक्ति च कीर्तितम् । रामाश्रितस्तत्पुरुषे धान्यार्थो यूपदारु च ॥ ९१ ॥

అవ్యయీభావ సమాసంలో ‘అధిస్రీత్య’ ప్రయోగము యథాశక్తి కీర్తితము. తత్పురుష సమాసంలో ‘రామాశ్రిత’ (రాముని శరణు పొందినవాడు), అలాగే ధాన్యార్థక పదములు మరియు యూపదారు (యజ్ఞస్తంభ కట్టె) పదము ఉదాహరణలు॥ ९१ ॥

Verse 92

व्याघ्रभी राजपुरुषोऽक्षशौंडो द्विगुरुच्यते । पंचगवं दशग्रामी त्रिफलेति तु रूढितः ॥ ९२ ॥

‘వ్యాఘ్రభీ’ (పులికి భయపడినవాడు) ‘రాజపురుషుడు’ అని పిలువబడును; జూదగాడు ‘అక్షశౌండ’ ‘ద్విగురు’ అని చెప్పబడును. ఐదు గోపదార్థాల మిశ్రమం ‘పంచగవ్య’; ‘దశగ్రామీ’ పది గ్రామాల పరిమాణం; ‘త్రిఫలా’ మూడు ఫలాల రూఢినామం॥ ९२ ॥

Verse 93

नीलोत्पलं महाषष्टी तुल्यार्थे कर्मधारयः । अब्राह्मणो न ञि प्रोक्तः कुंभकारादिकः कृता ॥ ९३ ॥

‘నీలోత్పల’ వంటి సమాసాలలో సంబంధం ‘మహాషష్ఠీ’గా గ్రహించబడుతుంది; సమానార్థం ఉన్నచోట కర్మధారయ సమాసం అవుతుంది. ‘అ-బ్రాహ్మణ’ పదం తరువాత ‘ఞి’ తద్ధిత ప్రత్యయం ఉపదేశించబడదు; అయితే ‘కుంభకార’ మొదలైన రూపాలు సిద్ధవ్యుత్పత్తులుగా స్వీకరించబడతాయి.

Verse 94

अन्यार्थे तु बहुव्रीहौ ग्रामः प्राप्तोदको द्विज । पंचगू रूपवद्भार्यो मध्याह्नः ससुतादिकः ॥ ९४ ॥

కానీ బహువ్రీహి సమాసం పదాల ప్రత్యక్షార్థం కాక ఇతరార్థాన్ని తెలిపినప్పుడు, ఓ ద్విజా, ‘ప్రాప్తోదక గ్రామం’ (నీరు పొందిన గ్రామం), ‘పంచగూ’ (ఐదు ఆవులు కలవాడు), ‘రూపవద్భార్య’ (సుందర భార్య కలవాడు), అలాగే ‘ససుతాదిక మధ్యాహ్నం’ (సహచర అంశాలతో కూడిన మధ్యాహ్నం) అని అర్థం.

Verse 95

समुच्चये गुरुं चेशं भजस्वान्वाचये त्वट ॥ च द्वयोः क्रमात् । भिक्षामानय गां चापि वाक्यमेवानयोर्भवेत् ॥ ९५ ॥

సముచ్చయ విధిలో గురువును మరియు ఈశ్వరుని—ఇద్దరినీ భజించాలి; రెండు వికల్ప విధులు ఉన్నచోట క్రమానుసారం ప్రవర్తన ఉంటుంది. ‘భిక్ష తీసుకురా’ ‘ఆవును తీసుకురా’ వంటి ఆజ్ఞల్లో విధిశక్తి వాక్యములోనే నిలిచి ఉంటుంది.

Verse 96

इतरेतरयोगे तु रामकृष्णौ समाहृतौ । रामकृष्णं द्विज द्वै द्वै ब्रह्म चैकमुपास्यते ॥ ९६ ॥

ఇతరేతరయోగంలో ‘రామ’ ‘కృష్ణ’ అనే రెండు నామాలు కలిపి చెప్పబడతాయి. ఓ ద్విజా, ‘రామకృష్ణ’ అని రెండు పేర్లు పలికినప్పటికీ ఉపాసన ఒక్క బ్రహ్మానికే జరుగుతుంది.