Adhyaya 31: Naimittika and Related Śrāddha Rites: Sapiṇḍīkaraṇa, Eligibility, Timing, and Procedure

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे अलर्कानुशासने नैमित्तिकादिश्राद्धकल्पो नाम त्रिंशोऽध्यायः । एकत्रिंशोऽध्यायः । मदालसोवाच । सपिण्डीकरणादूर्ध्वं पितुर्यः प्रपितामहः । स तु लेपभुजो याति प्रलुप्तः पितृपिण्डतः ॥

ఇట్లు శ్రీమార్కండేయ పురాణంలో అలర్కోపదేశంలో ‘నైమిత్తికాది శ్రాద్ధవిధి’ అనే ముప్పైవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది. ముప్పై ఒకటవ అధ్యాయం. మదాలస చెప్పింది—సపిండీకరణ అనంతరం తండ్రి ప్రపితామహుడు పిండసంబంధం నుండి విరిగిపడి ‘లేపభుక్’—అంటే శేషం (లేపం) మాత్రమే భుజించువాడు—అవుతాడు।

Verse 2

तेषामन्यश्चतुर्थो यः पुत्रलेपभुजान्नभुक् । सोऽपि सम्बन्धतो हीनमुपभोगं प्रपद्यते ॥

మరియు ఆ (మూడు) మందికి భిన్నమైన నాలుగవవాడు, కుమారుడు ‘లేప’ రూపంగా భుజించిన అన్నాన్ని తినేవాడు, సంబంధ బలహీనత కారణంగా అతడూ క్షీణమైన భోగాన్ని పొందుతాడు।

Verse 3

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । पिण्डसम्बन्धिनो ह्येते विज्ञेयाः पुरुषास्त्रयः ॥

తండ్రి, పితామహుడు, అలాగే ప్రపితామహుడు—ఈ ముగ్గురూ పిండదానంతో ప్రత్యక్షంగా సంబంధమున్నవారిగా తెలుసుకోవాలి.

Verse 4

तेपसम्बन्धिनश्चान्ये पितामहपितामहात् । प्रभृत्युक्तास्त्रयस्तेषां यजमानश्च सप्तमः ॥

ఇతరులు ‘తేప’ అనే ఉపసంబంధం ద్వారా సంబంధితులుగా చెప్పబడతారు—పితామహుని పితామహుని నుండి పైకి మొదలుకొని అలాంటి ముగ్గురు పేర్కొనబడతారు; ఈ ఏడు-వ్యక్తుల క్రమంలో యజమాని ఏడవవాడు.

Verse 5

इत्येष मुनभिः प्रोक्तः सम्बन्धः साप्तपौरुषः । यजमानात् प्रभृत्यूर्ध्वमनुलेपभुजस्तथा ॥

ఇలా ఈ సప్తపురుష సంబంధం మునులచే ప్రకటించబడింది; యజమాని పైకూడా ‘అనులేప’ అనే అవశిష్ట భాగాన్ని పొందేవారు ఉంటారు.

Verse 6

ततोऽन्ये पूर्वजाः सर्वे ये चान्ये नरकौकसः । ये च तिर्यक्त्वमापन्ना ये च भूतादिसंस्थिताः ॥

అదనంతరం మిగిలిన ఇతర పితృదేవతలు—నరకాల్లో నివసించేవారు, తిర్యగ్యోనిలో (జంతు దేహంలో) పడినవారు, భూతాది స్థితుల్లో ఉన్నవారు—అందరూ (ఇందులో) చేరుతారు.

Verse 7

तान् सर्वान् यजमानो वै श्राद्धं कुर्वन् यथाविधि । समाप्याययते वत्स ! येन येन शृणुष्व तत् ॥

ప్రియ బాలకా, విధి ప్రకారం శ్రాద్ధం చేయడం ద్వారా యజమాని నిజంగా వారందరినీ పోషించి తృప్తిపరుస్తాడు. అది ఏ విధంగా, ఏ రీతిగా జరుగుతుందో విను.

Verse 8

अन्नप्रकीरणं यत्तु मनुष्यैः क्रियते भुवि । तेन तृप्तिमुपायान्ति ये पिशाचत्वमागताः ॥

భూమిపై మనుష్యులు చేసే ఏ అన్నవిక్షేపమైతే ఉందో, దానివల్ల పిశాచభావాన్ని పొందినవారు తృప్తి పొందుతారు।

Verse 9

यदम्बु स्नानवस्त्रोत्थं भूमौ पतति पुत्रक । तेन ये तरुतां प्राप्तास्तेषां तृप्तिः प्रजायते ॥

ప్రియ బాలా, స్నానం మరియు వస్త్రప్రక్షాళన వల్ల భూమిపై పడే నీటివల్ల వృక్షభావాన్ని పొందినవారు తృప్తి పొందుతారు।

Verse 10

यास्तु गात्राम्बुकणिकाः पतन्ति धरणीतले । ताभिराप्यायनं तेषां ये देवत्वं कुले गताः ॥

కానీ శరీరంనుండి భూమి ఉపరితలంపై పడే సూక్ష్మ జలబిందువుల వల్ల దేవభావాన్ని పొందిన కులజనులకు పోషణ కలుగుతుంది।

Verse 11

उद्धृतेष्वथ पिण्डेषु याश्चान्नकणिका भुवि । ताभिराप्यायनं प्राप्ता ये तिर्यकत्वं कुले गताः ॥

మరియు పిండాలను ఎత్తిన తరువాత భూమిపై మిగిలే అన్నకణాలు/చిన్న ముక్కల వల్ల పశుభావాన్ని పొందిన కులజనులకు పోషణ లభిస్తుంది।

Verse 12

ये वादग्धाः कुले बालाः क्रियायोग्या ह्यसंस्कृताः । विपन्नास्तेऽन्नविकिरसंमार्जनजलाशिनः ॥

మరియు కులంలో అకాలమరణం పొందిన పిల్లలు—సంస్కారాలకు అర్హులైనా సంస్కారరహితులుగా మిగిలిన వారు—ఆ ప్రేతులు చిందరించిన అన్నాన్ని ఊడ్చి శుభ్రం చేయడానికి వాడిన నీటితో తృప్తి పొందుతారు।

Verse 13

भुक्त्वा चाचामतां यच्च जलं यच्चाङ्घ्रिसेचने । ब्राह्मणानां तथैवान्ये तेन तृप्तिं प्रयान्ति वै ॥

బ్రాహ్మణులు భోజనం చేసిన తరువాత ఆచమనానికి ఉపయోగించిన నీరు, అలాగే వారి పాదప్రక్షాళన నీరు—అదివల్ల ఇతరులకూ నిశ్చయంగా తృప్తి కలుగుతుంది।

Verse 14

एवं यो यजमानस्य यश्च तेषां द्विजन्मनाम् । कश्चिज्जलान्नविक्षेपः शुचिरुच्छिष्ट एव वा ॥

ఇలా నీరు మరియు అన్నం ఏ విధంగా చల్లబడినా లేదా వేయబడినా—యజమానునిదైనా ద్విజులదైనా—అది శుద్ధమైనదైనా లేదా ఉచ్ఛిష్టమైనదైనా…

Verse 15

तेनान्ये तत्कुले तत्र तत्तद्योन्यन्तरं गताः । प्रयान्त्याप्यायनं वत्स सम्यक् श्राद्धक्रियावताम् ॥

అదివల్లనే, ప్రియ బాలకా, అదే కుటుంబంలోని ఇతరులు కూడా—ఇక్కడ అక్కడ వేర్వేరు జన్మల్లోకి వెళ్లినవారు—శ్రాద్ధం సమ్యకంగా జరిగితే పోషణ పొందుతారు।

Verse 16

अन्यायोपार्जितैरर्थैर्यच्छ्राद्धं क्रियते नरैः । तृप्यन्ते तेन चाण्डालपुक्कसाद्यासु योनिषु ॥

మనుష్యులు అన్యాయంగా సంపాదించిన ధనంతో శ్రాద్ధం చేస్తే, దానివల్ల వారి బంధువులు చాండాల, పుక్కస మొదలైన జన్మల్లో ఉన్నా తృప్తి పొందుతారు।

Verse 17

एवमाप्यायनं वत्स बहूनामिह बान्धवैः । श्राद्धं कुर्वदिभरन्नाम्बुबिन्दुक्षेपेण जायते ॥

ఇలా, ప్రియ బాలకా, శ్రాద్ధం జరుగుతున్నప్పుడు ఇక్కడ అనేక బంధువులకు పోషణ కలుగుతుంది—అన్నం వేయడం వల్ల, నీటి బిందువులు చల్లడం వల్ల కూడా।

Verse 18

तस्माच्छ्राद्धं नरो भक्त्या शाकैरपि यथाविधि । कुर्वोत कुर्वतः श्राद्धं कुले कश्चिन्न सीदति ॥

కాబట్టి నియమానుసారం భక్తితో, కూరగాయలతో మాత్రమే అయినా మనిషి శ్రాద్ధం చేయాలి. శ్రాద్ధం చేయబడినప్పుడు ఆ వంశంలో ఎవ్వరూ నాశనానికి లోనుకారు.

Verse 19

तस्य कालानहं वक्ष्ये नित्यनैमित्तिकात्मकान् । विधिना येन च नरैः क्रियते तन्निबोध मे ॥

దీనికి తగిన కాలాలను—నిత్యమూ నైమిత్తికమూ రెండింటినీ—మరియు మనుషులు ఏ విధానంతో దీనిని చేస్తారో ఆ ప్రక్రియను నేను వివరించెదను; నన్ను విని గ్రహించు.

Verse 20

कार्यं श्राद्धममावास्यां मासि मास्युडुपक्षये । तथाष्टकास्वप्यवश्यमिच्छाकालं निबोध मे ॥

అమావాస్య రోజున శ్రాద్ధం చేయవలెను; అలాగే ప్రతి నెల పక్షాంతంలోనూ చేయాలి; అష్టకా దినాలలో కూడా తప్పక చేయాలి. ఇంకా ఇష్టప్రకారంగా చేయదగిన కాలాలను కూడా నన్ను విని తెలుసుకో.

Verse 21

विशिष्टब्राह्मणप्राप्तौ सूर्येन्दुग्रहणे 'यने । विषुवे रविसंक्रान्तौ व्यतिपाते च पुत्रक ॥

ఓ కుమారా! ఉత్తమ బ్రాహ్మణుడు లభించినప్పుడు, సూర్య లేదా చంద్ర గ్రహణాలలో, అయనాంతాలలో, విషువ సమయంలో, సంక్రాంతిలో, వ్యతీపాతంలో (శ్రాద్ధం చేయవచ్చు).

Verse 22

श्राद्धार्हद्रव्यसम्प्राप्तौ तथा दुःस्वप्नदर्शने । जन्मर्क्षग्रहपीडासु श्राद्धं कुर्वोत चेच्छया ॥

శ్రాద్ధానికి తగిన ద్రవ్యాలు లభించినప్పుడు, అలాగే పాపస్వప్నం కనబడినప్పుడు, లేదా జన్మనక్షత్రం గానీ గ్రహాలు గానీ పీడించినప్పుడు—ఇష్టప్రకారంగా శ్రాద్ధం చేయవచ్చు.

Verse 23

विशिष्टः श्रोत्रियो योगी वेदविज्ज्येष्ठसामगः । त्रिणाचिकेतस्त्रिमधुस्त्रिसुपर्णः षडङ्गवित् ॥

శ్రాద్ధానికి ఉత్తముడు ఇతడే—విశిష్ట శ్రోత్రియుడు, యోగి, వేదవేత్త, సామవేద జ్యేష్ఠ గాయకుడు; త్రినాచికేత అగ్నికర్మలో, ‘త్రి-మధు’ ఉపదేశంలో, ‘త్రి-సుపర్ణ’ విద్యలో నిపుణుడు, అలాగే షడంగ వేదాంగజ్ఞుడు।

Verse 24

दौहित्रृत्विग्जामातृस्वस्त्रीयाः श्वशुरस्तथा । पञ्चाग्निकर्मनिष्ठश्च तपोनिष्ठो 'थ मातुलः ॥

ఇంకా—దౌహిత్రుడు, ఋత్విక్ (యాజకుడు), అల్లుడు, సోదరి కుమారుడు, అలాగే మామగారు (శ్వశురుడు); పంచాగ్ని వ్రతనిష్ఠుడు, తపోనిష్ఠుడు, మరియు మాతులుడు—ఇవారూ శ్రాద్ధానికి యోగ్యులు।

Verse 25

मातापितृपराश्चैव शिष्यसम्बन्धिबान्धवाः । एते द्विजोत्तमाः श्राद्धे समस्ताः केतनक्षमाḥ ॥

తల్లి-తండ్రుల పట్ల భక్తి కలవారు, శిష్యసంబంధంతో అనుబంధమైన బంధువులు—ఇలాంటి ఉత్తమ బ్రాహ్మణులందరూ శ్రాద్ధంలో ఆసనార్హులు (ఆహ్వానించదగినవారు)।

Verse 26

अवकीर्णो तथा रोगी न्यूनॆ चाङ्गे तथाधिके । पौनर्भवस्तथा काणः कुण्डो गोलो 'थ पुत्रक ॥

ఓ కుమారా! బ్రహ్మచర్యాన్ని భంగం చేసినవాడు (అవకీర్ణ), రోగి, అవయవ లోపం లేదా అధికత కలవాడు, పునర్వివాహితుడు (పౌనర్భవ); ఒక కన్ను ఉన్నవాడు, గొయిటర్/గలగండం (కుణ్డ) లేదా ఇతర తీవ్రమైన వికృతి (గోల మొదలైనవి) కలవాడు—శ్రాద్ధానికి అనర్హుడు।

Verse 27

मित्रध्रुक् कुनखी क्लीबः श्यावदन्तो निराकृतिः । अभिशस्तस्तु तातेन पिशुनः सोमविक्रयी ॥

మిత్రద్రోహి, గోళ్ల వ్యాధిగ్రస్తుడు, నపుంసకుడు, పళ్లు నలుపుగా/మలినంగా ఉన్నవాడు, కురూపుడు; తండ్రిచే దూషింపబడినవాడు, పరనిందకుడు, మరియు సోమాన్ని అమ్మేవాడు—శ్రాద్ధానికి అనర్హులు।

Verse 28

कन्यादूषयिता वैद्यो गुरुपित्रोस्तथोज्झकः । भृतकाध्यापकोऽमित्रः परपूर्वापतिस्तथा ॥

కన్యాదూషకుడు, (ఇక్కడ ఆశౌచ్యహేతువుగా భావించబడే) వైద్యుడు, గురువును లేదా తండ్రిని విడిచినవాడు, జీతం కోసం బోధించేవాడు, శత్రువు, మరియు ఇతరుని పూర్వ భార్యను స్వీకరించినవాడు—ఇలాంటి వారు శ్రాద్ధకర్మలో వర్జ్యులు।

Verse 29

वेदोज्झोऽथाग्निसन्त्यागी वृषलीपतिदूषितः । तथान्ये च विकर्मस्था वर्ज्याः पितृ्येषु वै द्विजाः ॥

వేదాన్ని విసర్జించినవాడు, పవిత్ర అగ్నులను విడిచినవాడు, శూద్రస్త్రీ భర్తతో సంగమసంబంధం వల్ల కలుషితుడైనవాడు, అలాగే నిషిద్ధ కర్మాలలో నిమగ్నులైన ఇతరులు—ఇలాంటి ద్విజులు పితృకర్మ (శ్రాద్ధ)లో వర్జ్యులు।

Verse 30

निमन्त्रयेत पूर्वेद्युः पूर्वोक्तान् द्विजसत्तमान् । दैवे नियोगे पितृ्ये च तांस्तथैवोपकल्पयेत् ॥

ముందురోజున, ముందుగా చెప్పబడిన ఉత్తమ బ్రాహ్మణులను ఆహ్వానించాలి; దేవార్పణకర్మకూ పితృశ్రాద్ధకర్మకూ వారి కోసం విధివిధానంగా సముచిత ఏర్పాట్లు చేయాలి।

Verse 31

तैश्च संयतिभिर्भाव्यं यश्च श्राद्धं करिष्यति । श्राद्धं दत्त्वा च भुक्त्वा च मैथुनं योऽनुगच्छति ॥

ఆ బ్రాహ్మణులూ శ్రాద్ధం చేసే వాడూ—ఇద్దరూ నియమసంయమాలతో ఉండాలి. శ్రాద్ధం ఇచ్చి, భోజనం చేసి, తరువాత మైథునం చేసే వాడు (తదుపరి శ్లోకాలలో చెప్పబడే) దోషానికి పాత్రుడు అవుతాడు।

Verse 32

पितरस्तु तयोर् मासं तस्मिन् रेतसि शेरते । गत्वा च योषितं श्राद्धे यो भुङ्क्ते यश्च गच्छति ॥

ఆ స్త్రీ-పురుషుల ఇద్దరి పితృదేవతలు ఆ వీర్యంలో ఒక నెలపాటు శయనిస్తారు. శ్రాద్ధ విషయంలో—స్త్రీగమనము చేసే వాడు, (తర్వాత) భోజనం చేసే వాడు, మరియు (అదే స్థితిలో) బయలుదేరే వాడు—దోషసంబంధులుగా చెప్పబడతారు (తదుపరి శ్లోకంలో వివరణ ఉంటుంది)।

Verse 33

रेतोमूत्रकृताहारास्तन् मासं पितरस्तयोः । तस्मात्तु प्रथमं कार्यं प्राज्ञेनोपनिमन्त्रणम् ॥

ఆ నెలలో ఆ ఇద్దరి పితృదేవతలు ఆహారంగా శుక్రం, మూత్రం, మలం మీదే జీవిస్తారు. అందువల్ల జ్ఞానులు ముందుగా తగిన అతిథుల పూర్వ-ఆహ్వానం చేయవలెను।

Verse 34

अप्राप्तौ तद्दिने चापि वर्ज्या योषित्प्रसङ्गिनः । भिक्षार्थमागतान् वापि काले संयमिनो यतीन् ॥

ఆహ్వానించిన అతిథులు రాకపోతే, ఆ రోజున స్త్రీసంగాసక్తులను తప్పించాలి. అయితే ఆత్మసంయమంతో ఉన్న యతులు సమయానికి భిక్షార్థంగా వస్తే వారికి తగిన విధంగా సేవ చేయవచ్చు।

Verse 35

भोजयेत् प्रणिपाताद्यैः प्रासाद्य यतमांससः । यथैव शुक्लपक्षाद्वै पितॄणामसितः प्रियः ॥

నమస్కారాది ద్వారా వారిని సంతోషపెట్టి, నియమిత మనస్సుతో వారికి భోజనం పెట్టాలి. శుక్లపక్షంలోనూ పితృులకు కృష్ణపక్షమే ప్రియమైనట్లే।

Verse 36

तथापराह्नः पूर्वाह्नात् पितॄणामतिरिच्यते । सम्पूज्य स्वागतेनैतानभ्युपेतान् गृहे द्विजान् ॥

అలాగే పూర్వాహ్నం కంటే అపరాహ్నమే పితృులకు ఎక్కువ ప్రియం. స్వాగత వాక్యాలతో సమ్యకంగా గౌరవించి, వచ్చిన బ్రాహ్మణులను ఇంటిలో స్వీకరించాలి।

Verse 37

पवित्रपाणिराचान्तानासनेषूपवेशयेत् । पितॄणामयुजः कामं युग्मान् दैवे द्विजोत्तमान् ॥

శుద్ధమైన చేతులతో ఆచమనం చేసిన వారిని వారి ఆసనాలపై కూర్చోబెట్టాలి. పితృకర్మలో ఉత్తమ బ్రాహ్మణులను బేసి సంఖ్యగా, దేవకర్మలో జత సంఖ్యగా కూర్చోబెట్టాలి।

Verse 38

एकैकं वा पितॄणाञ्च देवानाञ्च स्वशक्तितः । तथा मातामहानाञ्च तुल्यं वा वैश्वदेविकम् ॥

యథాశక్తి పితృదేవతలకు మరియు దేవతలకు వేరువేరుగా ఒక్కొక్క నైవేద్యాన్ని సమర్పించాలి; అలాగే మాతామహులకు కూడా. లేదా వారందరినీ సమాహరించే సమానమైన ఒక్క వైశ్వదేవ హవిస్సును ఒక్కసారే నిర్వహించవచ్చు.

Verse 39

पृथक् तयोस्तथा चान्ये केचिदिच्छन्ति मानवाः । प्राङ्मुखान्दैवसङ्कल्पान् पैत्र्यान् कुर्यादुदङ्मुखान् ॥

మరికొందరు ఈ రెండు విధులను వేరుగా ఉంచడానికే ఇష్టపడతారు. తూర్పు ముఖంగా దేవసంకల్పాలను చేయాలి; ఉత్తర ముఖంగా పితృసంకల్పాలను చేయాలి.

Verse 40

तथैव मातामहानां विधिरुक्तो मनीषिभिः । विष्टारार्थे कुशान् दत्त्वा पूज्य चार्घ्यादिना बुधः ॥

ఇదే విధంగా మాతామహుల విధానమును కూడా జ్ఞానులు వివరించారు. కుశతో విష్టర (ఆసనం) ఏర్పాటు చేసి, బుద్ధిమంతుడు అర్ఘ్యాది ఉపచారాలతో వారిని పూజించాలి.

Verse 41

पवित्रकादि वै दत्त्वा तेभ्योऽनुज्ञामवाप्य च । कुर्यादावाहनं प्राज्ञो देवानां मन्त्रतो द्विजः ॥

పవిత్రకాది ద్రవ్యాలను సమర్పించి, వారి అనుమతిని పొందిన తరువాత, జ్ఞానియైన ద్విజుడు మంత్రాల ద్వారా దేవతలను ఆహ్వానించాలి.

Verse 42

यवाम्भोभिस्तथा चार्घ्यं दत्त्वा वै वैश्वदेविकम् । गन्धमाल्याम्बुधूपञ्च दत्त्वा सम्यक् सदीपकम् ॥

యవమిశ్రిత జలంతో అర్ఘ్యాన్ని సమర్పించి వైశ్వదేవ కర్మను నిర్వహించాలి; తదనంతరం విధివిధానంగా గంధం, మాలలు, జలం, ధూపం మరియు దీపాన్ని అర్పించి తదుపరి క్రియను కొనసాగించాలి.

Verse 43

अपसव्यं पितॄणाञ्च सर्वमेवोपकल्पयेत् । दर्भांश्च द्विगुणान् दत्त्वा तेभ्योऽनुज्ञामवाप्य च ॥

పితృదేవతల కోసం సమస్త కార్యమును అపసవ్య విధానంలో నిర్వహించాలి. ద్విగుణ దర్భలను ఉంచి, వారి అనుమతి పొందిన తరువాత ముందుకు సాగాలి.

Verse 44

मन्त्रपूर्वं पितॄणाञ्च कुर्यादावाहनं बुधः । अपसव्यं तथा चार्घ्यं यवार्थञ्च तथा तिलैः ॥

తదుపరి జ్ఞాని మంత్రాలతో పితృదేవతలను ఆహ్వానించాలి. అపసవ్యంగా యవము మరియు తిలములతో కూడిన అర్ఘ్యాన్ని సమర్పించాలి.

Verse 45

निष्पादयेनमहाभाग ! पितॄणां प्रीणने रतः । अग्नौ कार्यमनुज्ञातः कुरुष्वेति ततो द्विजैः ॥

హే సజ్జనుడా, పితృసంతృప్తికి అంకితుడై అతడు విధివిధానంగా కర్మను పూర్తిచేయాలి. తరువాత అనుమతి పొందినపుడు ద్విజులకు— ‘అగ్నిలో చేయవలసినదాన్ని చేయండి’ అని చెప్పాలి.

Verse 46

जुहुयाद्व्यञ्जनक्षारवर्ज्यमन्नं यथाविधि । अग्नये कव्यवाहाय स्वाहेति प्रथमाहुतिः ॥

అతడు నియమానుసారం అగ్నిలో పులుపు మరియు క్షార పదార్థాలు లేని అన్నాన్ని ఆహుతి చేయాలి. మొదటి ఆహుతి— ‘అగ్నయే కవ్యవాహనాయ స్వాహా’ అని.

Verse 47

सोमाय वै पितृमते स्वाहेत्यन्या तथा भवेत् । यमाय प्रेतपतये स्वाहेति त्रितयाहुतिः ॥

రెండవ ఆహుతి— ‘పితృసహిత సోమాయ స్వాహా’. మూడవ ఆహుతి— ‘ప్రేతపతి యమాయ స్వాహా’.

Verse 48

हुतावशिष्टं दद्याच्च भाजनेषु द्विजनmanām । भाजनालम्बनं कृत्वा दद्याच्चान्नं यथाविधि ॥

హోమానంతరం మిగిలిన అన్నాన్ని ద్విజుల (బ్రాహ్మణుల) పాత్రలలో ఉంచాలి. పాత్రలకు ఆధారాలు/ఆసనాలు సరిగా ఏర్పాటు చేసి, శాస్త్రవిధి ప్రకారం యథావిధిగా భోజనం వడ్డించాలి.

Verse 49

यथा सुखं जुषध्वं भो इति वाच्यमनिष्टुरम् । भुञ्जीरंश्च ततस्तेऽपि तच्चित्ता मौनिनः सुखम् ॥

అతడు మృదువుగా—“మహాశయులారా, సుఖంగా స్వీకరించండి” అని చెప్పాలి. అప్పుడు వారు మౌనంగా, సంతృప్తితో, ఆ కర్మపై మనస్సు నిలిపి, సౌకర్యంగా భోజనం చేయాలి.

Verse 50

यद्यदिष्टतमं तेषां तत्तदन्नमसत्वरम् । अक्रुध्यंśca naro dadyāt sambhavena pralobhayan ॥

వారిలో ప్రతి ఒక్కరికి ఏది అత్యంత ప్రియమో, అదే ఆహారాన్ని అతడు తొందరపడకుండా అందించాలి. మనిషి కోపం లేకుండా దానం చేయాలి; సాధ్యమైనది, లభ్యమైనదితోనే వారిని ప్రోత్సహించాలి.

Verse 51

रक्षोघ्रांश्च जपेन मन्त्रांस्तिलैश्च विकिरेन्महीम् । सिद्धार्थकैश्च रक्षार्थं श्राद्धं हि प्रचुरच्छलम् ॥

అతడు రాక్షసనివారక మంత్రాలను జపించి, నేలపై నువ్వులు చల్లాలి. రక్షణార్థం సిద్ధార్థక (ఆవాలు) విత్తనాలను కూడా చల్లాలి; ఎందుకంటే శ్రాద్ధకర్మలో విఘ్నాలు, మోసాలు తరచుగా జరుగుతాయని చెప్పబడింది.

Verse 52

पृष्टैस्तृप्तैश्च तृप्ताः स्थ तृप्ताः स्म इति वादिभिः । अनुज्ञातो नरस्त्वन्नं प्रकिरेत् भुवि सर्वतः ॥

అడిగినప్పుడు, సంతృప్తితో వారు—“మేము తృప్తులమయ్యాం” అని చెబుతారు. వారి అనుమతి పొందిన తరువాత, ఆ మనిషి అన్ని దిక్కులా నేలపై అన్నాన్ని చల్లాలి.

Verse 53

तद्वदाचमनार्थाय दद्यादापः सकृत् सकृत् । अनुज्ञां च ततः प्राप्य यतवाक्कायमानसः ॥

అదేవిధంగా ఆచమనార్థం అవసరమైనంతవరకు మళ్లీ మళ్లీ జలాన్ని ఇవ్వాలి. అనంతరం అనుమతి పొందిన తరువాత వాక్కు, శరీరం, మనస్సు నియమంతో నిలవాలి.

Verse 54

सतिलेन ततोऽन्नेन पिण्डान् सव्येन पुत्रक । पितानुद्दिश्य दर्भेषु दद्यादुच्छिष्टसन्निधौ ॥

తర్వాత, ఓ కుమారా, నువ్వుల కలిపిన అన్నంతో ఎడమ చేతితో పిండాలను సమర్పించాలి; దర్భపై, శిష్టాన్న సమీపంలో, తండ్రికి అంకితం చేయాలి.

Verse 55

पितृतīrthena तोयं च दद्यात्तेभ्यः समाहितः । पितॄniddiśya यद्भक्त्या यजमानो नृपात्मज ॥

సమాధానంగా, జాగ్రత్తగా పితృతీర్థంతో వారికి జలాన్ని ఇవ్వాలి. ఓ నృపాత్మజా, భక్తితో ఏది చేసినా అది పితృలకు అంకితం చేసి చేయడమే యుక్తం.

Verse 56

तद्वन् मातामहानां च दत्त्वा पिण्डान् यथाविधि । गन्धमाल्यादिसंयुक्तं दद्यादाचमनं ततः ॥

అదేవిధంగా నియమానుసారం మాతామహులకు పిండాలను సమ్యక్‌గా అర్పించిన తరువాత, గంధం, మాల్యాది సహితంగా ఆచమనార్థం జలాన్ని ఇవ్వాలి.

Verse 57

दत्त्वा च दक्षिणां शक्त्या सुस्वधास्त्विति तान् वदेत् । तैश्च तुष्टैस्तथेtyuktvā वाचयेद्वैश्वदेविकान् ॥

తన శక్తి మేరకు దక్షిణను ఇచ్చి వారికి—‘స్వధా సుప్రతిష్ఠితమగుగాక!’ అని చెప్పాలి. వారు సంతోషించి ‘తథాస్తు’ అని పలికిన తరువాత, వైశ్వదేవిక మంత్రపాఠాన్ని చేయించాలి (లేదా వైశ్వదేవిక భాగాన్ని నిర్వహించాలి).

Verse 58

प्रीयन्तामिति भद्रं वो विश्वेदेवा इतीरयेत् । तथेति चोक्ते तैर्विप्रैः प्रार्थनीयास्तदा आशिषः ॥

అతడు ఇలా పలకాలి—“ప్రసన్నులగుడి; హే విశ్వదేవులారా, మీకు స్వస్తి కలుగుగాక.” ఆ బ్రాహ్మణులు “ఏవమస్తు” అని ప్రతివచనం చెప్పిన తరువాత, ఆ సమయంలోనే వారి ఆశీర్వాదాన్ని కోరాలి.

Verse 59

विसर्जयेत् प्रियाण्युक्त्वा प्रणिपत्य च भक्तितः । आद्वारमनुगच्छेच्च आगच्छेच्चानुप्रमोदितः ॥

తర్వాత సంతోషకరమైన మాటలు చెప్పి, భక్తితో నమస్కరించి వారిని వీడాలి. ద్వారం వరకు వెంట వెళ్లి, ఆపై తృప్తితో, కర్మ సమాప్తమైందని అనుమోదిస్తూ తిరిగి రావాలి.

Verse 60

ततो नित्यक्रियां कुर्याद् भोजयेच्च तथातिथीन् । नित्यक्रियां पितॄणाञ्च केचिदिच्छन्ति सत्तमाः ॥

ఆ తరువాత అతడు తన నిత్యకర్మలను ఆచరించి, అతిథులకు కూడా భోజనం పెట్టాలి. కొందరు ఉత్తమ ప్రమాణులు పితృదేవతల కోసం నిత్యకర్మ (నిత్య తర్పణం/శ్రాద్ధం) కూడా కావాలని కోరుతారు.

Verse 61

न पितॄणां तथैवान्ये शेषं पूर्ववदाचरेत् । पृथक् पाकेन नेत्यान्ये केचित् पूर्वञ्च पूर्ववत् ॥

ఇతరులు అంటారు—‘పితృల విషయంలో అలా కాదు’; మిగతాదాన్ని మునుపటిలాగే నిర్వహించాలి. మరికొందరు—‘వేరుగా వండకూడదు’ అంటారు. కొందరు రెండింటినీ అంటారు—ముందుగా అది చేసి, తరువాత పూర్వవిధి ప్రకారం చేయాలి.

Verse 62

ततस्तदन्नं भुञ्जीत सह भृत्यादिभिर्नरः । एवं कुर्वोति धर्मज्ञः श्राद्धं पित्र्यं समाहितः ॥

అప్పుడు ఆ పురుషుడు సేవకులు మరియు ఇతర ఆధారితులతో కలిసి ఆ అన్నాన్ని భుజించాలి. ఈ విధంగా ధర్మజ్ఞుడు, జాగ్రత్తగా, సమాహితచిత్తంతో పితృశ్రాద్ధాన్ని యథావిధిగా నిర్వహిస్తాడు.

Verse 63

यथा वा द्विजमुख्यानां परितोषोऽभिजायते । त्रीणि श्राद्धे पवित्राणि दौहित्रं कुतपस्तिलाः ॥

మరియు ఏ ఉపాయాలవల్ల శ్రేష్ఠ బ్రాహ్మణులు సంతుష్టులవుతారో అది కూడా తెలుసుకోవాలి. శ్రాద్ధంలో మూడు పవిత్రకరాలు—దౌహిత్రుడు (కుమార్తె కుమారుడు), కుతపము (ఆసనం/వస్త్రము), మరియు నువ్వులు.

Verse 64

वर्ज्यानि चाहुर्विप्रेन्द्र ! कोपोऽध्वगमनं त्वरा । राजतञ्च तथा पात्रं शस्तं श्राद्धेषु पुत्रक ! ॥

ఓ బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠా, వీటిని వర్జించవలెనని అంటారు—కోపం, ప్రయాణానికి వెళ్లడం, మరియు తొందర. ప్రియ పుత్రా, శ్రాద్ధకర్మలో వెండి పాత్రను ప్రశంసిస్తారు.

Verse 65

रजतस्य तथा कार्यं दर्शनं दानमेव वा । राजते हि स्वधा दुग्धा पितृभिः श्रूयते मही । तस्मात् पितॄणां रजतमभीष्टं प्रीतिवर्धनम् ॥

కాబట్టి వెండికి సంబంధించి వారికి దాని దర్శనం చేయించాలి లేదా దానం చేయాలి. ఎందుకంటే పితృదేవతలు భూమిని ‘రజతప్రభ’ అని అంటారు, స్వధా పాలవలె ఉందని చెబుతారు. అందువల్ల వెండి పితృలకు ఇష్టం; వారి తృప్తిని పెంచుతుంది.