Adhyaya 220
Skanda–Svāhā-saṃvāda; Gaṇa-vyutpatti and Śvetaparvata-vaibhava (Chapter 220)
Upa-parva: Skanda–Svāhā–Gaṇa-janma (Mārkaṇḍeya-kathā cycle)
Mārkaṇḍeya reports that after Skanda has pleased the Mothers (mātṛs), Svāhā addresses him as her true-born son and requests an exceptionally rare form of affection/boon. She identifies herself as Dakṣa’s beloved daughter, perpetually desiring Agni, yet not fully recognized by him as a consort; she asks for perpetual cohabitation with Agni. Skanda responds by instituting an enduring ritual solution: from that day, disciplined officiants will offer havya and kavya into the fire while pronouncing “svāhā,” thereby securing Svāhā’s continual association with Agni. Gratified, Svāhā—now united with Pāvaka—honors Skanda. The narrative then shifts to Brahmā’s commissioning of Mahāsena to approach Mahādeva (Tripurārdana), explaining Skanda’s origin as serving the welfare of all worlds through divine interpenetrations (Rudra with Agni; Svāhā with Umā). A further etiological account describes Rudra’s seed and its dispersion into multiple loci (including the mountain, waters, sun-rays, earth, and trees), producing diverse, formidable gaṇas identified as Skanda’s attendants. Prescriptive notes follow: specific gaṇas are to be worshipped with arka-flowers for wealth and for the pacification of illness; the Miñjikāmiñjika pair is to be saluted for children’s welfare; and Vṛddhikā figures associated with trees are to be revered by those seeking progeny. The chapter concludes with an origin note about bells and banners associated with Skanda and Viśākha (linked to Airāvata and Indra’s gifts) and a descriptive tableau of Śvetaparvata’s splendor—divine assemblies, sages, gandharvas and apsarases, and the mountain’s flourishing groves—where the world joyfully beholds Skanda without satiety.
Chapter Arc: Markandeya begins a sacred genealogy: the luminous Chandramasi, wife of Brihaspati, becomes the doorway into a hidden lineage of Agnis—fires that are not merely flames but cosmic functions. → One by one, the chapter unfolds named fires and their domains: the Agni who receives the principal oblations in rites (Darsha–Purnamasa), the blazing fire honored in Chaturmasya and Ashvamedha, and the progeny-lines where each fire embodies a specific power—nourishment, fame, digestion, wrath, and invincible martial force. → The revelation peaks when Agni is shown as inward and universal: the ‘Antaragni’ that digests the food of embodied beings is identified as a born power (Vishvabhuj), while wrath itself becomes a fire—Manyu—whose fierce daughter ‘Svaha’ is said to pervade beings, turning emotion into a cosmic, ritualized force. → Markandeya stabilizes the vision by returning the many fires to a single order: each named Agni is a facet of one sacrificial and living principle—praised by Brahmanas through uktha-mantras, linked to the discovery of the supreme voice (para), and functioning as assurance and support for the knowing. → The catalogue-like momentum implies further continuation of the Agni-lineage and its ritual-philosophical meanings beyond this adhyaya.
Shlokas
Verse 1
हि लय न (0) मआधटआ आप एकोनविशर्त्याधिकॉद्विशततमो< ध्याय: बृहस्पतिकी संततिका वर्णन मार्कण्डेय उवाच बृहस्पतेश्चान्द्रमसी भार्या55सीद् या यशस्विनी । अग्नीन् साजनयत् पुण्यान् षडेकां चापि पुत्रिकाम्
మార్కండేయుడు పలికెను—ఓ రాజా! బృహస్పతికి యశస్వినియైన భార్య చాంద్రమసీ (తారా) ఆరు పవిత్ర అగ్నులను కుమారులుగా, ఇంకా ఒక కుమార్తెను కూడా ప్రసవించింది.
Verse 2
आहुतिष्वेव यस्याग्नेर्हविषाद्यं विधीयते । सोअग्निर्बहस्पते: पुत्र: शंयुर्नाम महाव्रत:
మార్కండేయుడు పలికెను—ప్రధాన ఆహుతులు సమర్పించే వేళ, ఏ అగ్నికి మొదటిగా ఘృతాహుతి విధిగా నిర్దేశించబడిందో, ఆ మహావ్రతధారి అగ్నియే బృహస్పతి కుమారుడు ‘శంయు’ అని ప్రసిద్ధి.
Verse 3
चातुमस्यिषु यस्येष्टमश्वमेधेडग्रज: प्रभु: । दीप्तो ज्वालैरनेकाभैरग्निरेको5थ वीर्यवान्
మార్కండేయుడు పలికెను—చాతుర్మాస్య యజ్ఞాలలోను, అశ్వమేధ యాగంలోను ఎవరి పూజ జరుగుతుందో, ఆ అగ్ని ఆదిజుడు, ప్రభువు, సమర్థుడు; అనేక వర్ణాల జ్వాలలతో దగ్ధమై ఒక్కటే మహావీర్యవంతమైన అగ్నిగా ప్రకాశిస్తాడు—ఆ అనన్య శక్తిమంతుడే శంయు.
Verse 4
शंयोरप्रतिमा भार्या सत्या सत्याथ धर्मजा । अग्निस्तस्य सुतो दीप्तस्तिस््र: कन्याश्न सुव्रता:
మార్కండేయుడు పలికెను—శంయుకు సత్యా అనే అపూర్వమైన భార్య ఉండెను; ఆమె సత్యనిష్ఠ, ధర్మపుత్రిక. ఆమె గర్భమున శంయుకు ఒక ప్రకాశవంతమైన అగ్నిస్వరూప కుమారుడు, అలాగే ఉత్తమ వ్రతాచరణ కల మూడు కుమార్తెలు జన్మించారు.
Verse 5
प्रथमेनाज्यभागेन पूज्यते योडग्निरध्वरे । अग्निस्तस्य भरद्वाज: प्रथम: पुत्र उच्यते
మార్కండేయుడు పలికెను—యజ్ఞంలో మొదటి ఆజ్యభాగంతో ఏ అగ్నిని పూజిస్తారో, అతనికి ‘భరద్వాజ’ అనే అగ్ని మొదటి కుమారుడని చెప్పబడుతుంది.
Verse 6
पौर्णमासेषु सर्वेषु हविषा5<5ज्यं ख्रुवोद्यतम् । भरतो नामत: सोडन्निर्द्धितीय: शंयुत: सुत:
మార్కండేయుడు పలికెను— సమస్త పౌర్ణమాస యాగములలో ధ్రువ-స్రుచిలో హవిష్యముతో కూడ ఘృతమును ఎత్తి ‘ప్రథమ ఆఘారము’ అర్పించునప్పుడు, ఆ అగ్ని ‘భరత’ (ఊర్జ అని కూడ) అనే నామముతో ప్రసిద్ధి. అతడు శంయుకా యొక్క ద్వితీయ పుత్రుడు.
Verse 7
तिस््र: कन्या भवन्त्यन्या यासां स भरत: पति: । भरतस्तु सुतस्तस्य भरत्येका च पुत्रिका
మార్కండేయుడు పలికెను— మరల మూడు ఇతర కన్యలు జన్మించిరి; వారికి భరతుడు పోషకుడై రక్షకుడై నిలిచెను. ఆ భరతునకు ‘భరత’ అనే నామముగల ఒక పుత్రుడు, ‘భారతీ’ అనే నామముగల ఒక కుమార్తె జన్మించిరి.
Verse 8
भरतो भरतस्याग्ने: पावकस्तु प्रजापते: । महानत्यर्थमहितस्तथा भरतसत्तम
మార్కండేయుడు పలికెను— భరతునకు చెందిన ‘భరత’ అనే అగ్నినుండి ప్రజాపతితో సంబంధముగల ‘పావకుడు’ ఉద్భవించెను. అతడు అత్యంత పూజ్యుడూ మహనీయుడూ గనుక ‘మహాన్’ అని కూడ పిలువబడెను.
Verse 9
भरद्वाजस्य भार्या तु वीरा वीरस्य पिण्डदा । प्राहुराज्येन तस्येज्यां सोमस्येव द्विजा: शनैः
మార్కండేయుడు పలికెను— భరద్వాజుని భార్య ‘వీరా’ అను నామముగలది; ఆమెనే ‘వీర’ అను పుత్రునకు దేహదాత్రి. ద్విజులు చెప్పుదురు— సోముని వలె వీరునికీ ఘృతార్పణతో పూజ విధేయము; ఆహుతి వేళ మంత్రోచ్చారణం ఉపాంశువుగా (మృదుస్వరముగా) చేయవలెను.
Verse 10
हविषा यो द्वितीयेन सोमेन सह युज्यते । रथप्रभू रथध्वान: कुम्भरेता: स उच्यते,सोमदेवताके साथ इन्हींको द्वितीय आज्यभाग प्राप्त होता है। इन्हें “रथप्रभु', 'रथध्वान' और “कुम्भरेता' भी कहते हैं
మార్కండేయుడు పలికెను— ద్వితీయ హవిష్యము (రెండవ ఆజ్యభాగము) ద్వారా సోమునితో సంయుక్తుడగు వాడు ‘రథప్రభు’, ‘రథధ్వాన’ మరియు ‘కుంభరేతా’ అని పిలువబడును.
Verse 11
सरय्वां जनयत् सिद्धि भानुं भाभि: समावृणोत् | आग्नेयमानयन् नित्यमाद्दाने होष सूयते
మార్కండేయుడు పలికెను—సరయూ నుండి ‘సిద్ధి’ అనే కుమారుడు జన్మించాడు. సిద్ధి యొక్క తేజస్సుతో సూర్యుడు (భాను) కూడ ఆవృతుడయ్యాడు. సూర్యుడు ఆవృతుడైనప్పుడు అతడు నిత్యం అగ్నిసంబంధ యజ్ఞక్రియను ఆచరించెను; ఆ హోమ ఆహ్వానమంత్రాలలో ఆహ్వానింపబడిన అగ్నిరూపమైన ఆ సిద్ధినే స్తుతించెదరు.
Verse 12
यस्तु न च्यवते नित्यं यशसा वर्चसा श्रिया । अन्निर्निश्ष्यवनो नाम पृथिवीं स्तौति केवलम्
కాని యశస్సు, వర్చస్సు (తేజస్సు), శ్రీలలో నిత్యం చ్యుతి లేనివాడు—‘నిష్ష్యవన’ అనే అగ్ని—కేవలం భూమినే స్తుతించును.
Verse 13
बृहस्पतिके (दूसरे) पुत्रका नाम “निश्चयवन' है। ये यश, वर्चस् (तेज) और कान्तिसे कभी च्युत नहीं होते हैं। निश्षयवन अग्नि केवल पृथ्वीकी स्तुति करते हैं? ।।
ఆ అగ్ని పాపరహితుడు, కలుషముల నుండి విముక్తుడు, పరమ విశుద్ధుడు, జ్వాలాతేజస్సుతో ప్రకాశించుచుండెను. అతనిలోనుండి ‘సత్య’ అనే మరొక అగ్ని జన్మించెను—అతడును పాపరహితుడే; సమయధర్మమును (యథోచిత క్రమమును) స్థాపించి నిలుపువాడు.
Verse 14
आक्रोशतां हि भूतानां यः करोति हि निष्कृतिम् । अग्नि: स निष्कृतिर्नाम शोभयत्यभिसेविते
వేదనతో ఆర్తనాదముచేసే ప్రాణులకు ఆ బాధ నుండి విముక్తి (నిష్కృతి) కలిగించునది ‘నిష్కృతి’ అని పిలువబడును. అగ్ని అట్లే చేయును; అందువల్ల అగ్నికి ‘నిష్కృతి’ అనే నామమును కూడ అంటారు. ప్రాణులు సేవించి వినియోగించినప్పుడు ఆ అగ్నియే గృహములు, ఉద్యానములు మొదలైన వాటికి శోభా-సంపదలను కలిగించును.
Verse 15
अनुकूजन्ति येनेह वेदनार्ता: स्वयं जना: । तस्य पुत्र: स्वनो नाम पावक: स रुजस्कर:
ఎవరి వల్ల ఇక్కడ వేదనతో బాధపడే జనులు తామే మూలుగుతారో, అతని కుమారుడు ‘స్వన’ అనే నామముగలవాడు. అతడు ‘పావక’ అని పిలువబడినప్పటికీ నిజానికి రోగ-వేదనలను కలిగించువాడు.
Verse 16
यस्तु विश्वस्य जगतो बुद्धिमाक्रम्य तिष्ठति । त॑ प्राहुरध्यात्मविदो विश्वजिन्नाम पावकम्
యెవడు సమస్త జగత్తు యొక్క బుద్ధిని వశపరచుకొని స్థితుడై ఉంటాడో, అతనిని అధ్యాత్మవిదులు ‘విశ్వజిత్’ అనే పావకుడని పిలుస్తారు.
Verse 17
अन्तराग्नि: स्मृतो यस्तु भुक्तं पचति देहिनाम् । स जज्ञे विश्वभुड़्नाम सर्वलोकेषु भारत
భారతనందనా! దేహధారులు భుజించినదాన్ని జీర్ణింపజేసే అంతరాగ్ని, బృహస్పతి యొక్క (నాల్గవ) కుమారుడిగా జన్మించి, సమస్త లోకాలలో ‘విశ్వభుక్’ అనే నామంతో ప్రసిద్ధి పొందింది.
Verse 18
ब्रह्मचारी यतात्मा च सततं विपुलव्रत: । ब्राह्मणा: पूजयन्त्येनं पाकयज्ञेषु पावकम्
ఆయన బ్రహ్మచారి, జితాత్ముడు, నిత్యం విస్తారమైన వ్రతాలలో స్థిరుడు; అందుచేత బ్రాహ్మణులు పాకయజ్ఞాలలో ఈ పావకుని పూజిస్తారు.
Verse 19
पवित्रा गोमती नाम नदी यस्याभवत् प्रिया । तस्मिन् कर्माणि सर्वाणि क्रियन्ते धर्मकर्त॒भि:
‘గోమతి’ అనే పవిత్ర నది ఆయనకు ప్రియమైంది; అక్కడ ధర్మాచరణలో నిమగ్నులైన వారు సమస్త కర్మలను అనుష్ఠిస్తారు.
Verse 20
वडवाग्नि: पिबत्यम्भो योडसौ परमदारुण: | ऊर्ध्वभागूर्ध्वभाड़नाम कवि: प्राणाश्रितस्तु यः:
అత్యంత దారుణమైన వడవాగ్ని సముద్ర జలాన్ని త్రాగుతూ ఉండేది ఏదో, అదే దేహంలో పైకి కదిలే ‘ఉదాన’మని ప్రసిద్ధి. పైభాగానికి గమనం చేయుటవలన దానికి ‘ఊర్ధ్వభాగ/ఊర్ధ్వభాక్’ అనే నామం. అది ప్రాణంపై ఆధారపడిన, త్రికాలదర్శి కవి.
Verse 21
उदब्द्वारं हविर्यस्य गृहे नित्यं प्रदीयते । ततः स्विष्टं भवेदाज्यं स्विष्टकृत् परम: स्मृत:
ఏ గృహంలో ఉత్తరాభిముఖ ప్రవాహంతో నిత్యం అగ్నిలో హవిరర్పణ జరుగుతుందో, అక్కడ ఆ ఘృతాహుతి ‘స్విష్టం’—సమ్యక్గా అర్పితమైనది—అయి అభీష్ట మంగళఫలాన్ని ప్రసాదిస్తుంది. అందువల్ల ఆ ఉత్తమ అగ్ని ‘స్విష్టకృత్’—యజ్ఞకర్మను సిద్ధిచేసేవాడు—అని స్మరించబడుతుంది.
Verse 22
यः प्रशान्तेषु भूतेषु मन्युर्भवति पावक: । क्रुद्धस्य तु रसो जज्ञे मन्युतीव्रा च पुत्रिका । स्वाहेति दारुणा क्रूरा सर्वभूतेषु तिषछतति
శాంత ప్రాణులలోనూ అగ్నిస్వరూపమైన మన్యు ఉద్భవించినప్పుడు, క్రోధించినవాడి దేహం నుంచి వెలువడిన రసం—చెమటలాంటిది—ఒక కుమార్తెగా జన్మించింది; ఆమె క్రోధం మరింత తీవ్రం. ఆమె ‘స్వాహా’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధి చెందింది—దారుణ, క్రూర—మరియు సమస్త భూతాలలో నివసించేది.
Verse 23
त्रिदिवे यस्य सदृशो नास्ति रूपेण कश्नन । अतुलत्वात् कृतो देवै्नाम्ना कामस्तु पावक:
త్రిదివంలో రూపసౌందర్యంలో అతనికి సాటి ఎవరూ లేరు; ఆ అతుల స్వాహా-పుత్రునికి దేవతలు ‘కామ’ అనే అగ్ని అనే నామం పెట్టారు.
Verse 24
संहर्षाद् धारयन् क्रोधं धनन््वी सख्रग्वी रथे स्थित: । समरे नाशयेच्छत्रूनमोघो नाम पावक:
ఉత్సాహంతో రగిలినా ధనుర్ధారి—మాలాధారి—రథంపై నిలిచి క్రోధాన్ని అదుపులో ఉంచుతాడు; సమరంలో ‘అమోఘ’ అనే ఆ అగ్ని శత్రువులను తప్పక నాశనం చేస్తాడు.
Verse 25
जो हृदयमें क्रोध धारण किये धनुष और मालासे विभूषित हो रथपर बैठकर हर्ष और उत्साहके साथ युद्धमें शत्रुओंका नाश करते हैं, उसका नाम है 'अमोघ' अग्नि ।।
మరియు, ఓ మహాభాగ, ‘ఉక్థ’ అనే మరొకడు ఉన్నాడు; మూడు ఉక్థ-స్తుతులతో స్తుతింపబడినప్పుడు అతడు మహావాణిని జన్మింపజేశాడు. జ్ఞానులు అతడిని ‘సమాశ’ అని కూడా తెలుసుకుంటారు.
Verse 219
महाभाग! ब्राह्मणलोग त्रिविध उक्थ मन्त्रोंद्रार जिसकी स्तुति करते हैं, जिसने महावाणी (परा)-का आविष्कार किया है तथा ज्ञानी पुरुष जिसे आश्वासन देनेवाला समझते हैं; उस अग्निका नाम 'उक्थ' है ।।
మార్కండేయుడు పలికెను—మహాభాగ! బ్రాహ్మణులు త్రివిధ ఉక్థమంత్రాలతో స్తుతించే, పరా వాణిని ప్రవర్తింపజేసిన, జ్ఞానులు ఆశ్వాసమును అంతఃప్రత్యయమును ప్రసాదించువాడని భావించే ఆ అగ్నికి ‘ఉక్థ’ అనే నామము ఉంది.
Frequently Asked Questions
The tension is between desire and recognition within a lawful order: Svāhā’s enduring attachment to Agni is unresolved socially/ritually until Skanda provides a sanctioned, repeatable rite that legitimizes and stabilizes the relationship.
The chapter models dharma as institution-building: when a relationship or obligation lacks public form, it is stabilized through disciplined practice, correct speech, and community-reproducible ritual—turning private longing into an ordered, welfare-bearing norm.
No explicit phalaśruti formula is stated; however, the text embeds outcome-claims as practical meta-guidance—worship with arka-flowers for wealth, observances for illness-pacification, and salutations for children/progeny—functioning as implied benefits of correct observance.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.