Adhyaya 232
Yoga-kṛtya (योककृत्य) — Vyāsa on Sense-Restraint, Obstacles, and Brahman-Realization
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Liberation Teachings) — Yoga and Sāṃkhya-Oriented Instruction
Vyāsa responds to a questioner (addressed as ‘satputra’) by presenting a Sāṃkhya-informed account of Yoga practice. He defines superior knowledge as the integration (ekatva) of intellect (buddhi), mind (manas), and the senses under contemplative supervision of the self. The chapter prescribes a moral-psychological purification: the yogin must cut five recognized ‘yoga-doṣas’—desire (kāma), anger (krodha), greed (lobha), fear (bhaya), and sleep/drowsiness (svapna/nidrā)—and it offers targeted countermeasures (e.g., śama for anger, renunciation of saṅkalpa for desire, association with the wise for greed, vigilance for fear). Practical restraint is mapped as a hierarchy of control (sense-to-mind-to-speech-to-action), supported by worshipful respect (toward fire, brāhmaṇas, deities) and non-injurious speech. The chapter then details concentration technique: gather the senses into the mind, remove proliferating intentions, and stabilize mind in the self; when the ‘mind as sixth’ with the five senses rests in the self, brahman ‘shines forth.’ Phenomenological markers and disturbances are noted (confusion, sensory anomalies, unusual perceptions), which the knower of truth should disregard and dissolve through inward steadiness. Environmental and behavioral supports are recommended—solitude, measured diet, equanimity toward praise/blame and gain/loss—culminating in the claim that sustained practice leads beyond merely verbal sacred learning (śabda-brahman) toward direct realization.
Chapter Arc: शुक के प्रश्नों के उत्तर में व्यास सृष्टि-क्रम का द्वार खोलते हैं—युगों के मान, ‘अकाल’ की गणना, और यह संकेत कि काल-चक्र भी ब्रह्म-बीज से ही उद्भूत है। → व्यास एक-एक तत्त्व का उद्गम बताते हुए सूक्ष्म से स्थूल की यात्रा कराते हैं: तेजोमय ब्रह्म से जगत्, फिर आकाश, वायु (स्पर्श-गुण), अग्नि, जल (रस), और पृथ्वी (गन्ध) तक; साथ ही मन की चंचल, दूरगामी, संशयात्मक गति को रेखांकित कर साधक के लिए भीतर का संकट खड़ा करते हैं। → तप का रहस्य उद्घाटित होता है—निःश्रेयस का मूल तप है, और तप का मूल शम-दम; यही वह मोड़ है जहाँ ब्रह्माण्ड-रचना का ज्ञान सीधे आत्म-रचना (आत्मसंयम) की साधना में बदल जाता है। → व्यास समेटते हैं कि सर्ग, काल-क्रिया, वेद, कर्ता-कार्य, क्रिया-फल—ये सब वही हैं जिनके विषय में शुक ने पूछा; और ईश्वर वेद-शब्दों के अनुसार नाम-रूप, ऋषि-नाम, प्राणी-रूप तथा कर्म-व्यवस्था की रचना करता है। → वेद-शब्द से नाम-रूप की रचना का सिद्धान्त आगे के अध्यायों में ‘शब्द-ब्रह्म’ और मोक्ष-मार्ग की अधिक सूक्ष्म व्याख्या की ओर संकेत करता है।
Shlokas
Verse 1
अकाल - अर्थात् संध्या और संध्याशोंसहित त्रेतायुग छत्तीस सौ वर्षोका
వ్యాసుడు పలికెను—హే శుకా! బ్రహ్మము తేజోమయము; దానినుండే ఈ సమస్త జగత్తు నిర్మితమైంది. ఆ ఏక బ్రహ్మమునుండే జగత్తు రెండు రూపములుగా ప్రత్యక్షమగును—స్థావరమూ జంగమమూ.
Verse 2
व्यासजी कहते हैं--बेटा! तेजोमय ब्रह्म ही सबका बीज है, उसीसे यह सम्पूर्ण जगत् उत्पन्न हुआ है। उस एक ही ब्रह्मसे स्थावर और जंगम दोनोंकी उत्पत्ति होती है ।।
వ్యాసుడు పలికెను—కుమారా! తేజోమయమైన బ్రహ్మమే సమస్తానికి బీజము; దానినుండే ఈ సమస్త జగత్తు ఉద్భవించింది. ఆ ఏక బ్రహ్మమునుండే స్థావరమూ జంగమమూ—రెండింటి సృష్టి జరుగుతుంది. తన దినారంభమున జాగృతుడై బ్రహ్ముడు అవిద్య (త్రిగుణాత్మక ప్రకృతి) ద్వారా జగత్తును సృజించును. మొదట మహత్తత్త్వము ప్రత్యక్షమగును; ఆపై దానినుండి త్వరగా వ్యక్తాత్మకమైన మనస్సు జన్మించును—అది తరువాతి స్థూల సృష్టికి ఆధారము.
Verse 3
अभिभूयेह चार्चिष्मद् व्यसृजत् सप्त मानसान् | दूरगं बहुधागामि प्रार्थनासंशयात्मकम्
వ్యాసుడు పలికెను—ఇక్కడ సమస్త పదార్థాలను అధిగమించి ఆ ప్రకాశమయ తత్త్వము ఏడు మానస ఋషులను సృష్టించెను. మనస్సు దూరగామి; అనేక విధములుగా రాకపోకలు చేయును; ప్రార్థన మరియు సందేహ స్వభావముతో కూడినది. అయినను చైతన్యముతో సంయుక్తమై సమస్త విషయములను వశపరచి సృష్టికి మూలమగును.
Verse 4
मन: सृष्टिं विकुरुते चोद्यमानं सिसृक्षया । आकाशं जायते तस्मात् तस्य शब्दं गुणं विदु:
వ్యాసుడు పలికెను—సృష్టి చేయవలెననే కోరికచేత ప్రేరితమైన మనస్సు నానావిధ సృష్టి-ప్రక్రియను వికసింపజేయును. దానినుండి ఆకాశము జనించును; ఆకాశమునకు లక్షణగుణము ‘శబ్దము’ అని జ్ఞానులు చెప్పుదురు.
Verse 5
आकाशात् तु विकुर्वाणात् सर्वगन्धवह: शुचि: । बलवान जायते वायुस्तस्य स्पर्शो गुणो मत:
ఆకాశము వికరించునప్పుడు దానినుండి పవిత్రమైన, బలవంతమైన, సమస్త గంధములను వహించగల వాయు-తత్త్వము ఉద్భవించును. వాయువునకు లక్షణగుణము ‘స్పర్శము’ అని చెప్పబడును.
Verse 6
वायोरपि विकुर्वाणाज्ज्योतिर्भवति भास्वरम् | रोचिष्णु जायते शुक्र तद्रूपगुणमुच्यते
వాయువులోనూ వికారం కలుగునప్పుడు దానినుండి భాస్వరమైన జ్యోతి—అగ్ని/తేజో తత్త్వము—ప్రకటించును. అది ప్రకాశవంతమై దీప్తిమంతముగా ఉండును; దాని లక్షణగుణము ‘రూపము’ అని చెప్పబడును.
Verse 7
ज्योतिषो5पि विकुर्वाणाद् भवन्त्यापो रसात्मिका: । अदृभ्यो गन्धवहा भूमि: सर्वेषां सृष्टिरुच्यते
జ్యోతి/అగ్ని తత్త్వము వికరించునప్పుడు రసస్వరూపమైన జల-తత్త్వము జనించును. జలమునుండి గంధమును వహించు భూమి ప్రాదుర్భవించును. ఈ విధముగా (భూతతత్త్వముల) సృష్టి చెప్పబడెను.
Verse 8
गुणा: सर्वस्य पूर्वस्य प्राप्तुवन्त्युत्तरोत्तरम् । तेषां यावद् यथा यच्च तत्तत् तावदगुणं स्मृतम्
వ్యాసుడు పలికెను—భూతములు ఉత్తరోత్తరంగా ప్రాదుర్భవించునప్పుడు, తరువాతి భూతము ముందున్న భూతమునకు చెందిన సమస్త గుణములను స్వీకరించును. మరియు ఆ భూతములలో ఏ భూతము ఏ విధముగా ఎంతకాలము నిలిచియుండునో, దాని గుణములును అంతవరకే నిలిచియుండునని గ్రహించవలెను; దాని మించినచో అది గుణరహితమని చెప్పబడును.
Verse 9
उपलकभ्याप्सु चेद् गन्धं केचिद् ब्रूयुरनैपुणात् । पृथिव्यामेव तं॑ विद्यादपां वायोश्व संश्रितम्
వ్యాసుడు పలికెను—జలములో గంధము గ్రహించి కొందరు అవివేకముచేత ‘ఇది జలగుణమే’ అని చెప్పినచో, అది అసత్యమే; గంధము నిజముగా పృథివీగుణము. కావున దానిని పృథివిలోనే స్థితమని తెలుసుకొనవలెను; జలములోను వాయువులోను అది అతిథివలె తాత్కాలికముగా ఆశ్రయించియుండును.
Verse 10
एते सप्तविधात्मानो नानावीर्या: पृथक् पृथक् । नाशवनुवन् प्रजा: स्रष्टमसमागम्य कृत्स्नश:
వ్యాసుడు పలికెను—మహత్తత్త్వము, అహంకారము, మనస్సు మరియు ఐదు సూక్ష్మ మహాభూతములు—ఈ ఏడు తత్త్వములు వేర్వేరు శక్తులతో విడివిడిగా ఉన్నవి. అవి సమస్తముగా పూర్తిగా కలసివచ్చే వరకు, ప్రజలను సృష్టించుటకు సమర్థములు కాలేవు.
Verse 11
ते समेत्य महात्मानो हरान्योन्यमभिसंश्रिता: । शरीराश्रयणं प्राप्तास्तत: पुरुष उच्यते
వ్యాసుడు పలికెను—అయితే ఆ మహాతత్త్వములు (ఈశ్వరేచ్ఛచేత) కలసి, పరస్పరముగా ఆధారమై సహకరించి, శరీరమునందు ఆశ్రయము పొందినప్పుడు, ఆ ‘పుర’ అనగా దేహనగరములో నివసించుటవలన జీవాత్మ ‘పురుషుడు’ అని పిలువబడును.
Verse 12
शरीरं श्रयणाद् भवति मूर्तिमत् षोडशात्मकम् | तमाविशन्ति भूतानि महान्ति सह कर्मणा
వ్యాసుడు పలికెను—ఆశ్రయముగా ఉండుటవలన దేహము ‘శరీరము’ అని పిలువబడును. అది మూర్తిమంతమై, పదహారు తత్త్వములతో నిర్మితమైయున్నది. అటువంటి శరీరము ఉద్భవించినపుడు, మహాభూతములు భోగావశిష్ట కర్మములతో కూడి అందులో ప్రవేశించును.
Verse 13
सर्वभूतान्युपादाय तपसश्नलरणाय हि । आदिकर्ता स भूतानां तमेवाहु: प्रजापतिम्
తపస్సు మరియు సృజనప్రయత్నార్థం ఆయన సమస్త భూతాల సూక్ష్మాంశాలను ధరిచి, భూతాల ఆదికర్తగా అవతరిస్తాడు; అందుకే మునులు ఆయనను ‘ప్రజాపతి’ అని పిలుస్తారు.
Verse 14
स वै सृजति भूतानि स्थावराणि चराणि च । ततः स सृजति ब्रह्मा देवर्षिपितृमानवान्
ఆయన స్థావరములనూ జంగమములనూ అయిన సమస్త భూతాలను సృష్టిస్తాడు. అనంతరం అదే బ్రహ్మ దేవతలను, దేవర్షులను, పితృదేవతలను, మనుష్యులను సృజిస్తాడు.
Verse 15
लोकान् नदी: समुद्रांश्न दिश: शैलान् वनस्पतीन् । नरकिन्नररक्षांसि वयःपशुमृगोरगान् । अव्ययं च व्ययं चैव द्वयं स्थावरजजड्रमम्
బ్రహ్మా లోకాలను—నదులను, సముద్రాలను, దిశలను, పర్వతాలను, వనస్పతులను; అలాగే నరులను, కిన్నరులను, రాక్షసులను; మరియు ఎగిరే-నడిచే-పాకే సమస్త జీవులను—పక్షులను, పశువులను, మృగాలను, సర్పాలను—సృష్టిస్తాడు. అవ్యయమూ వ్యయమూ అయిన, స్థావర-జంగమమనే ద్వివిధ సృష్టినీ ఆయననే ప్రదర్శిస్తాడు.
Verse 16
तेषां ये यानि कर्माणि प्राक्सृष्ट्यां प्रतिपेदिरे । तान्येव प्रतिपाद्यन्ते सृज्यमाना: पुनः पुन:
పూర్వసృష్టిలో వారు ఏ ఏ కర్మలను ఆచరించారో, మళ్లీ మళ్లీ సృష్టింపబడినప్పుడు అవే కర్మప్రవృత్తులు తిరిగి ప్రవర్తిస్తాయి.
Verse 17
हिंस्राहिंस्रे मृदुक्ूरे धर्माधमावृतानृते । तद्धाविता: प्रपद्यन्ते तस्मात् तत् तस्य रोचते
హింస-అహింస, మృదుత్వం-క్రూరత్వం, ధర్మం-అధర్మం, సత్యం-అసత్యం—ఇలాంటి స్వభావాల చేత నడిపింపబడి జీవులు అదే మార్గాలను ఆశ్రయిస్తారు; అందుకే ఎవడు ఏ సంస్కారాన్ని పెంచుకున్నాడో, అదే అతనికి రుచికరంగా అనిపిస్తుంది.
Verse 18
महाभूतेषु नानात्वमिन्द्रियार्थेषु मूर्तिषु । विनियोगं च भूतानां धातैव विदधात्युत
ఆకాశాది మహాభూతాలలో, శబ్దాది విషయాలలో, దేవతాదుల రూపాలలో కనిపించే నానాత్వం-భేదం, అలాగే ప్రాణుల్ని వివిధ కార్యాలలో నియమించే నియోగం—ఇవన్నీ విధాతయే విధిస్తాడు.
Verse 19
केचित् पुरुषकार तु प्राहु: कर्मसु मानवा: । दैवमित्यपरे विप्रा: स्वभावं भूतचिन्तका:
మనుష్యులలో కొందరు కర్మసిద్ధికి పురుషకారమే ప్రధానమని చెబుతారు. మరికొందరు పండిత బ్రాహ్మణులు దైవమే నిర్ణాయకమని అంటారు; భూతచింతక నాస్తికులు మాత్రం స్వభావమే ఫలసిద్ధికి కారణమని స్థిరపరుస్తారు.
Verse 20
पौरुषं कर्म दैवं च फलवृत्ति: स्वभावत: । त्रय एते5पृथग्भूता न विवेक॑ तु केचन
కొంతమంది పండితులు చెబుతారు—పురుషకారం, దైవం, మరియు స్వభావం అనుగ్రహించిన కర్మ—ఈ మూడు కలిసి పనిచేసినప్పుడే ఫలసిద్ధి సహజంగా కలుగుతుంది. ఈ మూడు విడదీయరాని ఏకత్వం; వేరువేరుగా ఏదీ సిద్ధికి సరిపోదు.
Verse 21
एतमेव च नैवं च न चोभे नानुभे न च । कर्मस्था विषयं ब्रूयु: सत्त्वस्था: समदर्शिन:
కర్మవాదులు ఈ విషయంలో ఎప్పుడో “ఇదే (పురుషకారం) కారణం” అంటారు; మరెప్పుడో “కాదు, పురుషకారం కాదు—దైవమే కారణం” అంటారు; ఇంకెప్పుడో “రెండూ కలిసి సిద్ధి చేస్తాయి” అంటారు; మరికొందరు “రెండూ కాదు” అంటారు. ఇలా వారు నిర్ణయానికి రారు. కానీ సత్త్వంలో స్థితులై సమదర్శులైన యోగులు ఒకే పరమ తత్త్వాన్నే కారణంగా దర్శిస్తారు.
Verse 22
तपो निः:श्रेयसं जन्तोस्तस्य मूलं शमो दम: । तेन सर्वानिवाप्नोति यान् कामान् मनसेच्छति
జీవికి పరమ శ్రేయస్సుకు సాధనం తపస్సే; ఆ తపస్సుకు మూలం శమం మరియు దమం. మనసుతో ఏ ఏ కోరికలను పొందాలని మనిషి కోరుతాడో, తపస్సు ద్వారా అవన్నీ అతడు పొందగలడు.
Verse 23
तपसा तदवाप्रोति यद्धूतं सूजते जगत् | स तद्धूतश्व सर्वेषां भूतानां भवति प्रभु:
తపస్సు ద్వారా మనిషి ఈ జగత్తు ఉద్భవించే ఆ శుద్ధమైన, సూక్ష్మ తత్త్వాన్ని పొందుతాడు. తపస్సుతో ఆ శుద్ధస్థితితో ఏకత్వం పొందినవాడు సమస్త ప్రాణులపై ప్రభుత్వాన్ని సంపాదిస్తాడు.
Verse 24
ऋषयस्तपसा वेदानध्यैषन्त दिवानिशम् । अनादिनिधना विद्या वागुत्सृष्टा स्वयम्भुवा
తపశక్తితో సమర్థులైన ఋషులు పగలు-రాత్రి వేదాలను అధ్యయనం చేసేవారు. ఆది-అంతములేని ఆ వైదిక విద్య స్వయంభూ బ్రహ్మదేవునిచే పవిత్ర వాక్కుగా మొదటిసారి ఉచ్చరింపబడింది.
Verse 25
ऋषीणां नामधेयानि याश्च वेदेषु सृष्टय: । नानारूपं च भूतानां कर्मणां च प्रवर्तनम्
అతడు ఋషుల పేర్లు మరియు పరంపరలు, వేదాలలో చెప్పబడిన వివిధ సృష్టులు, అలాగే ప్రాణుల నానావిధ రూపాలు మరియు కర్మలు ఎలా ప్రవృత్తి చెందుతాయో కూడా బోధించాడు.
Verse 26
नामथेयानि चर्षीणां याश्व वेदेषु सृष्टय:
ఋషుల పేర్లు, అలాగే వేదాలలో చెప్పబడిన వివిధ సృష్టులు—ఇవి అన్నీ ఆ పవిత్ర పరంపరలోనే గ్రహించవలసినవి.
Verse 27
शर्वर्यन्ते सुजातानामन्येभ्यो विदधात्यज: । वेदोंमें ऋषियोंके नाम तो हैं ही
సృష్టిలో పుట్టిన సుజాత పదార్థాలు, ప్రాణుల పేర్లు వేదాలలో నిక్షిప్తమై ఉన్నాయి. అజన్మా బ్రహ్మదేవుడు తన రాత్రి అంత్యంలో—నూతన సృష్టి ఉదయకాలంలో—తానే సృష్టించిన సమస్త వస్తువులకు, సత్త్వాలకు ఇతరులు తెలిసేలా పేర్లను నియమిస్తాడు. అనంతరం లోకవ్యవస్థ సక్రమంగా నడవడానికి పేర్లు-వర్గీకరణలు, వర్ణాశ్రమ భేదాలు, తపస్సు నియమాలు, ఆచార-నిత్యకర్మలు, అలాగే యజ్ఞాల నామనిర్దేశాలను స్థాపిస్తాడు.
Verse 28
आत्मसिद्धिस्तु वेदेषु प्रोच्यते दशभि: क्रमै: । यदुक्तं वेदवादेषु गहनं वेददर्शिभि: । तदन्तेषु यथायुक्तं क्रमयोगेन लक्ष्यते
వ్యాసుడు పలికెను—వేదములలో ఆత్మసిద్ధి పది క్రమముల ద్వారా ఉపదేశింపబడినది. వేదదర్శి ఋషులు వేదవాక్యములలో ప్రకటించిన ఆ గూఢతత్త్వము, వేదాంతాంత్యోపదేశములలో యథాయోగ్యముగా స్పష్టముగా చెప్పబడినది; అది క్రమయోగము—దశదశగా సాగు యోగసాధన—ద్వారా గ్రహింపబడును.
Verse 29
कर्मजो<यं पृथग्भावो द्वन्द्ययुक्तोडपि देहिन: । तमात्मसिद्धिर्विज्ञानाज्जहाति पुरुषो बलात्
వ్యాసుడు పలికెను—దేహధారిలో కలిగే ఈ వేరుపాటు భావము, శీత-ఉష్ణాది ద్వంద్వములతో కూడి ఉన్నప్పటికీ, కర్మజనితమే. తత్త్వవిజ్ఞానముచే పురుషుడు ఆ ద్వంద్వానుభవాన్ని బలముగా విడిచిపెట్టి, జ్ఞానబలముచే ఆత్మసిద్ధి—మోక్షము—నొందును.
Verse 30
दे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत् शब्दब्रद्माणि निष्णात: परं ब्रह्माधिगच्छति
వ్యాసుడు పలికెను—బ్రహ్మము రెండు విధములుగా తెలుసుకొనవలెను: ఒకటి శబ్దబ్రహ్మము, మరొకటి పరబ్రహ్మము. శబ్దబ్రహ్మములో—అనగా వేదములో—నిష్ణాతుడైనవాడు సులభముగా పరబ్రహ్మసాక్షాత్కారమును పొందును.
Verse 31
आलम्भयज्ञा: क्षत्राश्न॒ हविर्यज्ञा विश: स्मृता: । परिचारयज्ञा: शूद्रास्तु तपोयज्ञा द्विजातय:
వ్యాసుడు పలికెను—క్షత్రియులకు ఆలంభయజ్ఞము—బలప్రధాన కర్మ, యుద్ధమువంటి కార్యములు—యజ్ఞమని చెప్పబడెను. వైశ్యులకు ఘృతాది హవిస్సులను అగ్నిలో ఆహుతి చేయుట యజ్ఞము. శూద్రులకు మిగిలిన మూడు వర్ణములకు పరిచర్య చేయుటయే యజ్ఞము. ద్విజులకు తపస్సు—ఆత్మసంయమము—యజ్ఞము.
Verse 32
त्रेतायुगे विधिस्त्वेष यज्ञानां न कृते युगे । द्वापरे विप्लवं यान्ति यज्ञा: कलियुगे तथा
వ్యాసుడు పలికెను—యజ్ఞముల ఈ విధివిధానము త్రేతాయుగమునకు చెందింది; కృతయుగమునకు కాదు. ద్వాపరయుగమున యజ్ఞములు విక్షోభమును పొంది క్షీణించుట మొదలగును; కలియుగమున అవి అలాగే లుప్తమగును.
Verse 33
अपृथग्धर्मिणो मर्त्या ऋक्सामानि यजूंषि च | काम्या इष्टी: पृथग् दृष्टया तपोभिस्तप एव च
వ్యాసుడు పలికెను—సత్యయుగంలో అద్వైతధర్మంలో స్థిరమైన మానవులు ఋగ్, సామ, యజుర్వేదములను మరియు కామ్యయజ్ఞములను స్వతంత్ర లక్ష్యాలుగా భావించరు. అవి జ్ఞానతపస్సుకు భిన్నమని గ్రహించి, ఆ కర్మాచారాలను విడిచి కేవలం జ్ఞానరూప తపస్సులోనే నిమగ్నులవుతారు.
Verse 34
त्रेतायां तु समस्ता ये प्रादुरासन् महाबला: । संयन्तार: स्थावराणां जड़मानां च सर्वश:,त्रेतायुगमें जो महाबली नरेश प्रकट हुए थे, वे सब-के-सब समस्त चराचर प्राणियोंके नियन्ता थे
వ్యాసుడు పలికెను—త్రేతాయుగంలో ప్రత్యక్షమైన మహాబలవంతులైన రాజులందరూ, స్థావరులనూ జడబుద్ధులనూ సహా సమస్త జీవరాశిపై అన్ని విధాలా నియంత్రకులుగా, సంయమకులుగా ఉండేవారు.
Verse 35
त्रेतायां संहता वेदा यज्ञा वर्णाश्रमास्तथा । संरोधादायुषस्त्वेते भ्रश्यन्ते द्वापरे युगे
వ్యాసుడు పలికెను—త్రేతాయుగంలో వేదాలు అవిభక్తంగా సమగ్రంగా నిలిచేవి; యజ్ఞకర్మలు మరియు వర్ణాశ్రమధర్మమూ సక్రమంగా ఆచరించబడేవి. కానీ ద్వాపరయుగంలో ఆయుష్షు సంకుచితమవడం వల్ల ఇవన్నీ క్షీణించసాగాయి—ప్రజలు వేదం, యజ్ఞం, వర్ణాశ్రమ కర్తవ్యాల నుండి క్రమంగా దూరమయ్యారు.
Verse 36
दृश्यन्ते न च दृश्यन्ते वेदा: कलियुगेडखिला: । उत्सीदन्ते सयज्ञाशक्ष॒ केवलाधर्मपीडिता:
వ్యాసుడు పలికెను—కలియుగంలో వేదాలు కొన్ని చోట్ల కనిపిస్తాయి, కొన్ని చోట్ల అసలు కనిపించవు. కేవలం అధర్మపు ఒత్తిడితో యజ్ఞాలతో కూడిన వేదపరంపర క్షీణించి మరుగున పడుతుంది.
Verse 37
कृते युगे यस्तु धर्मों ब्राह्मुणेषु प्रदृश्यते । आत्मवत्सु तपोवत्सु श्रुतवत्सु प्रतिक्तित:
వ్యాసుడు పలికెను—కృతయుగంలో కనిపించే సంపూర్ణ ధర్మం, ఇతర యుగాల్లో కూడా ఆత్మసంయమం కలిగి తపస్సులో నిమగ్నులై, శ్రుతి-విద్యలో స్థిరమైన బ్రాహ్మణులలో ప్రతిష్ఠితంగా కనిపిస్తుంది.
Verse 38
सधर्मव्रतसंयोगं यथाधर्म युगे युगे । विक्रियन्ते स्वधर्मस्था वेदवादा यथागमम्
వ్యాసుడు చెప్పెను—ప్రతి యుగమున ధర్మాచరణమునకును వ్రతాచరణమునకును కలయిక ఆ యుగధర్మానుసారమే రూపుదిద్దుకొనును. కాని యుగయుగములలో ధర్మము క్షీణించునప్పుడు, వేదవాదులు మరియు స్వధర్మస్థులు కూడ శాస్త్రవిధానమునుబట్టి మారుతున్న కాలానుగుణముగా వికృతిని పొందుదురు.
Verse 39
यथा विश्वानि भूतानि वृष्ट्या भूयांसि प्रावृषि । सृज्यन्ते जड़मस्थानि तथा धर्मा युगे युगे
వ్యాసుడు చెప్పెను—వర్షాకాలమున వర్షజలమువలన స్థావర-జంగమ సమస్త భూతములు వృద్ధి పొందినట్లు, వానలు తగ్గిన తరువాత క్షీణించునట్లు; అట్లే ప్రతి యుగమున ధర్మము ఉద్భవించి క్షయించును, దానితో పాటు అధర్మమును కూడ మారుమారుగా వృద్ధి-హ్రాసములు కలుగును.
Verse 40
यर्थर्तष्वृतुलिड्रानि नानारूपाणि पर्यये । दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा ब्रह्महरादिषु
వ్యాసుడు చెప్పెను—ఋతుచక్రమున వసంతాది ఋతుల నానావిధ లక్షణములు తమ తమ కాలముననే దర్శనమిచ్చి, ఇతర ఋతులలో కనిపించనట్లు; అట్లే బ్రహ్మ, విష్ణు, హరులలో సృష్టి, రక్షణ, సంహార శక్తులు కొన్నిసార్లు క్షీణముగా, కొన్నిసార్లు అధికముగా ప్రత్యక్షమగుచున్నవి.
Verse 41
विहितं कालनानात्वमनादिनिधनं तथा । कीर्तितं तत्पुरस्तात् ते तत्सूते चात्ति च प्रजा:
వ్యాసుడు చెప్పెను—సత్యయుగం, త్రేతాయుగం మొదలైన రూపములుగా కాలభేదమును స్వయంగా బ్రహ్మదేవుడే విధించాడు; ఆ కాలము అనాది, అనంతము. అదే కాలము ప్రజలను సృష్టించును, సంహరించును. కుమారా! ఈ విషయము నేను నీకు ముందే చెప్పితిని.
Verse 42
दधाति प्रभवे स्थानं भूतानां संयमो यम: । स्वभावेनैव वर्तन्ते द्वन्द्ययुक्तानि भूरिश:
వ్యాసుడు చెప్పెను—కాలమే సమస్త భూతములను నియమ-సంయమములలో నిలుపు యముడు; అదే వారి ఉద్భవమునకు ఆధారస్థానమును ధరిస్తుంది. మరియు భూతములు స్వభావముచేతనే ద్వంద్వములతో యుక్తమై అనేక విధములుగా ప్రవర్తించుచున్నవి.
Verse 43
सर्गकालक्रिया वेदा: कर्ता कार्य क्रियाफलम् | प्रोक्त ते पुत्र सर्व वै यन्मां त्वं परिपृच्छसि
ఓ కుమారా! నీవు నన్ను ఏ ఏ విషయాలు అడిగితివో, వాటి ప్రకారం సృష్టి విస్తారం, కాలము, కర్మ, వేదములు, కర్త, కర్తవ్యము మరియు కర్మఫలము—ఇవన్నీ నేను నీకు వివరించితిని।
Verse 232
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि शुकानुप्रश्ने द्वात्रिंशयदधिकद्धिशततमो<ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారత శాంతిపర్వంలోని మోక్షధర్మపర్వంలో, శుకానుప్రశ్న ప్రసంగమున, రెండువందల ముప్పై రెండవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది।
Verse 256
वेदशब्देभ्य एवादौ निर्मिमीते स ईश्वर: । ऋषियोंके नाम
వ్యాసుడు చెప్పెను: ఆదిలో ఆ ఈశ్వరుడు వేదశబ్దముల నుండే సృష్టిని నిర్మించును. ఋషుల పేర్లు, వేదోక్త సృష్టిక్రమమునుబట్టి ఏర్పడిన సమస్త పదార్థముల పేర్లు, ప్రాణుల నానావిధ రూపాలు మరియు వారి కర్మవిధానములు—ఇవన్నీ ఆ ఐశ్వర్యశాలి ప్రజాపతి జగదారంభమున వేదవాణి ప్రకారమే స్థాపించును।
Frequently Asked Questions
How to stabilize mind and senses into one-pointed concentration by removing recurrent disturbances—especially desire, anger, greed, fear, and sleep—so that contemplative clarity becomes sustainable.
A progressive ‘gathering’ method: restrain the sense-group, place it in the mind, remove saṅkalpas (intentions/constructs), and then hold the mind in the self until the five senses with the mind-as-sixth settle and become tranquil.
Yes. It distinguishes transcending ‘śabda-brahman’ (primarily verbal or textual sacred knowledge) from the experiential disclosure in which brahman is said to ‘manifest’ to sustained, equanimous practice.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.