Adhyaya 55
Vāg-yuddha and Nimitta-darśana before the Gadāyuddha (Verbal Duel and Omens)
Upa-parva: Gadāyuddha-prastāva (Prelude to the Mace-Duel)
Vaiśaṃpāyana narrates a tense sequence in which a verbal duel (vāg-yuddha) and omen imagery frame the imminent mace engagement. Dhṛtarāṣṭra, described as grief-stricken, laments the reversal of fortune: his son—once commander of vast forces—goes forward on foot with a mace, a sign of narrowed options and approaching finality. Saṃjaya then reports the challenger’s summons to Pārtha’s side for combat and the appearance of alarming portents: harsh winds, dust-rain, darkness over directions, thunderous sounds, meteors, an untimely eclipse, trembling earth, falling mountain peaks, agitated animals, and disembodied cries. Observing these nimittas, Bhīma addresses Yudhiṣṭhira, declaring long-contained anger and vowing to end Duryodhana, explicitly listing prior grievances—attempted burning at Vāraṇāvata, the dice deception, Draupadī’s public humiliation, exile and concealment—thus converting personal memory into a public moral indictment. Duryodhana replies that rhetoric is sufficient and demands action, and the gathered kings encourage him. The chapter closes with both sides moving toward the formal commencement of the gadā encounter amid heightened battlefield soundscape and readiness.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र संजय से पूछते हैं—बलराम के सान्निध्य में, गदायुद्ध उपस्थित होने पर, मेरा पुत्र दुर्योधन भीम के सामने कैसे उतरा? → संजय बताता है कि बलराम को निकट पाकर दुर्योधन का उत्साह और युद्ध-लालसा प्रज्वलित हो उठती है। समन्तपञ्चक तीर्थ में राजाओं और पाण्डव-पक्ष सहित सभासदों का विशाल समुदाय बैठता है; दुर्योधन सबको निकट बैठकर निर्णायक द्वंद्व देखने का निमंत्रण देता है। दोनों योद्धा—बलराम के शिष्य—क्रोध से भरे, हाथों में गदा लिए, गजों और अग्नि के समान उग्र दिखते हैं। → भीम और दुर्योधन एक-दूसरे को प्रलयकाल के दो सूर्य-सम तेजस्वी, काल-मृत्यु के समान परंतप रूप में देखते हैं—और समस्त सभा के सामने गदायुद्ध का क्षण उपस्थित हो जाता है, जहाँ दोनों की क्रुद्ध प्रतिज्ञा और कौशल टकराने को तत्पर है। → सभा-व्यवस्था और दर्शक-समूह की स्वीकृति के साथ युद्ध-स्थल का विधान पूर्ण होता है; द्वंद्व को सार्वजनिक, नियमबद्ध और बलराम की छाया में प्रतिष्ठा मिलती है। → दोनों महाबली आमने-सामने खड़े हैं—पहला प्रहार किसका होगा, और किसकी गदा धर्म-यश का निर्णय करेगी?
Shlokas
Verse 1
/ ऑपनआक्रात बछ। आर: 2 पञ्चपज्चाशत्तमो< ध्याय: बलरामजीकी सलाहसे सबका कुरुक्षेत्रके समन््तपंचक तीर्थमें जाना और वहाँ हे तथा दुर्योधनमें गदायुद्धकी या वैशम्पायन उवाच एवं तदभवद् युद्ध तुमुलं जनमेजय । यत्र दुःखान्वितो राजा धृतराष्ट्रोडब्रवीदिदम्
వైశంపాయనుడు చెప్పెను—ఓ జనమేజయా! ఈ విధంగా ఆ ఘోరమైన, కలకలమయమైన యుద్ధం జరిగింది; దుఃఖంతో మునిగిపోయిన రాజు ధృతరాష్ట్రుడు అప్పుడు ఈ మాటలు పలికెను.
Verse 2
धृतराष्ट्र रवाच राम॑ संनिहितं दृष्टवा गदायुद्ध उपस्थिते । मम पुत्र: कथं भीम॑ प्रत्ययुध्यत संजय
ధృతరాష్ట్రుడు అన్నాడు—సంజయా! గదాయుద్ధం ప్రారంభమైన వేళ రాముడు (బలరాముడు) సమీపంలో ఉన్నాడని చూసి, నా కుమారుడు భీమునితో ఏ విధంగా ప్రతియుద్ధం చేశాడు?
Verse 3
संजय उवाच रामसांनिध्यमासाद्य पुत्रो दुर्योधनस्तव । युद्धकामो महाबाहु: समहृष्यत वीर्यवान्
సంజయుడు చెప్పెను—రాజా! రాముని (బలరాముని) సాన్నిధ్యాన్ని పొందగానే, యుద్ధకాంక్షతో ఉన్న మీ మహాబాహు, పరాక్రమశాలి కుమారుడు దుర్యోధనుడు ఎంతో ఆనందించాడు.
Verse 4
दृष्टवा लाडूलिन राजा प्रत्युत्थाय च भारत । प्रीत्या परमया युक्त: समभ्यर्च्य यथाविधि
ఓ భారతా! రాజు లాడూలినను చూసి అతడు లేచి నిలిచెను; పరమ ప్రీతితో యుక్తుడై, విధివిధానంగా అతనిని సత్కరించెను.
Verse 5
ततो युधिष्छिरं रामो वाक्यमेतदुवाच ह
అప్పుడు రాముడు యుధిష్ఠిరునితో ఈ మాటలు పలికెను।
Verse 6
मधुरं धर्मसंयुक्त शूराणां हितमेव च | तब बलरामने युधिष्ठिरसे मधुर वाणीमें शूरवीरोंके लिये हितकर धर्मयुक्त वचन कहा --][५% || मया श्रुतं कथयतामृषीणां राजसत्तम
అతడు మధురంగా, ధర్మసంయుక్తంగా, శూరుల హితార్థమైన వాక్యాలు పలికెను।
Verse 7
कुरुक्षेत्रं परं पुण्यं पावन स्वर्ग्यमेव च । दैवतैर्ऋषिभिर्जुषं ब्राह्मणैश्व महात्मभि:
“కురుక్షేత్రం పరమ పుణ్యము, పవిత్రము, స్వర్గప్రదమునూ; దేవతలు, ఋషులు, మహాత్మ బ్రాహ్మణులు నిత్యం దానిని సేవిస్తారు.”
Verse 8
तत्र वै योत्स्यमाना ये देहं त्यक्ष्यन्ति मानवा: । तेषां स्वर्गे ध्रुवी वास: शक्रेण सह मारिष
“హే పూజ్యుడా! అక్కడ యుద్ధం చేస్తూ దేహాన్ని విడిచే మనుష్యులకు స్వర్గంలో శక్రునితో (ఇంద్రునితో) కలిసి నిశ్చిత నివాసం కలుగును.”
Verse 9
तस्मात् समन्तपञ्चकमितो याम द्रुतं नूप । प्रथितोत्तरवेदी सा देवलोके प्रजापते:
“కాబట్టి, హే నృపా! ఇక్కడి నుండి త్వరగా సమంతపంచకానికి వెళ్లుదాం; ఆ భూమి దేవలోకంలో ప్రజాపతിയുടെ ‘ఉత్తరవేది’గా ప్రసిద్ధి. త్రిలోకాల్లోని ఆ పరమ పుణ్య సనాతన తీర్థంలో యుద్ధం చేసి మరణించినవాడు నిశ్చయంగా స్వర్గానికి చేరును.”
Verse 10
तस्मिन् महापुण्यतमे त्रैलोक्यस्य सनातने । संग्रामे निधन प्राप्य ध्रुवं स्वर्गे भविष्यति
సంజయుడు అన్నాడు—“త్రిలోకములలో ప్రసిద్ధమైన ఆ పరమ పుణ్యమయ, సనాతన తీర్థప్రదేశంలో యుద్ధంలో మరణించినవాడు నిశ్చయంగా స్వర్గాన్ని పొందుతాడు.”
Verse 11
तथेत्युक्त्वा महाराज कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिर: । समन्तपज्चकं वीर: प्रायादभिमुख: प्रभु:
సంజయుడు అన్నాడు—“అలానే,” అని చెప్పి, మహారాజా, కుంతీపుత్రుడైన వీరుడు, ప్రభువు యుధిష్ఠిరుడు సమంతపంచకమునకు ముఖం తిప్పి బయలుదేరాడు.
Verse 12
ततो दुर्योधनो राजा प्रगृह्म महतीं गदाम् | पदभ्याममर्षी द्युतिमानगच्छत् पाण्डवैः सह
సంజయుడు అన్నాడు—అప్పుడు రాజు దుర్యోధనుడు మహాగదను పట్టుకొని, అమర్షంతో మండుతూ అయినా తేజస్సుతో, పాండవులతో కలిసి కాలినడకన సాగిపోయాడు.
Verse 13
तथा<<यान्तं गदाहस्तं वर्मणा चापि दंशितम् | अन्तरिक्षचरा देवा: साधु साध्वित्यपूजयन्
సంజయుడు అన్నాడు—గదను చేతబట్టి, కవచధారిగా అలా ముందుకు వస్తున్న దుర్యోధనుణ్ని చూసి, ఆకాశంలో సంచరించే దేవతలు “సాధు! సాధు!” అని ప్రశంసించారు.
Verse 14
वातिकाश्चारणा ये तु दृष्टवा ते हर्षमागता: । स पाण्डवै: परिवृत: कुरुराजस्तवात्मज:
సంజయుడు అన్నాడు—అతనిని చూసి వైతాళికులు, చారణులు ఆనందంతో ఉప్పొంగారు. పాండవులతో చుట్టుముట్టబడి ఉన్న నీ కుమారుడు, కురురాజు, అక్కడ నిలిచాడు.
Verse 15
मत्तस्येव गजेन्द्रस्य गतिमास्थाय सो5व्रजत् । वातिक और चारण भी उसे देखकर हर्षसे खिल उठे। पाण्डवोंसे घिरा हुआ आपका पुत्र कुरुराज दुर्योधन मतवाले गजराजकी-सी गतिका आश्रय लेकर चल रहा था ।।
సంజయుడు పలికెను— రాజా! పాండవులచే చుట్టుముట్టబడిన నీ కుమారుడు దుర్యోధనుడు మత్త గజేంద్రుని నడకను ధరించి ముందుకు సాగెను. ఆపై శంఖనాదముతోను, భేరీల మహాధ్వనితోను యుద్ధభూమి మార్మోగెను.
Verse 16
ततस्ते तु कुरुक्षेत्रं प्राप्ता नरवरोत्तमा:
సంజయుడు పలికెను— ఆపై ఆ శ్రేష్ఠ నరవీరులు కురుక్షేత్రానికి చేరిరి. ఆ ప్రాంతం ఊసరభూమి లేనిదని, శుభప్రదమని గ్రహించి అక్కడే యుద్ధం చేయుటకు వారు ఇష్టపడ్డారు.
Verse 17
प्रतीच्यभिमुखं देशं यथोद्दिष्टं सुतेन ते । दक्षिणेन सरस्वत्या: स्वयनं तीर्थमुत्तमम्
సంజయుడు పలికెను— నీ కుమారుడు సూచించినట్లే వారు పశ్చిమాభిముఖ ప్రాంతం వైపు సాగి, సరస్వతీ నదికి దక్షిణ తీరమున ఉన్న ‘స్వయన’ అనే ఉత్తమ తీర్థమునకు చేరువయ్యిరి.
Verse 18
ततो भीमो महाकोटिं गदां गृह्माथ वर्मभूत्
సంజయుడు పలికెను— అప్పుడు భీముడు మహాకోటి గదను పట్టుకొని, తానే కవచమై నిలిచినట్లుగా అయ్యెను.
Verse 19
अवबद्धशिरस्त्राण: संख्ये काज्चनवर्म भूत्
సంజయుడు పలికెను— సంగ్రామమున అతడు శిరస్త్రాణమును బిగిగా కట్టుకొని, కాంచన కవచమును ధరించెను.
Verse 20
वर्मभ्यां संयतो वीरी भीमदुर्योधनावुभौ
సంజయుడు పలికెను—భీముడు, దుర్యోధనుడు అనే ఆ ఇద్దరు వీరులు కవచాలతో బిగిగా బంధింపబడి, సంపూర్ణ నియమంతో యుద్ధానికి సిద్ధమై పరస్పరం ఎదురెదురుగా నిలిచిరి।
Verse 21
रणमण्डलमध्यस्थौ भ्रातरौ तौ नरर्षभौ
సంజయుడు పలికెను—యుద్ధమండల మధ్యలో ఆ ఇద్దరు సోదరులు, నరుల్లో వృషభసములు, స్థిరంగా నిలిచిరి।
Verse 22
तावन्योन्यं निरीक्षेतां क्रुद्धाविव महाद्विपौ
సంజయుడు పలికెను—ఆ ఇద్దరు పరస్పరం ఒకరినొకరు తిలకించిరి; కోపంతో ఉప్పొంగిన రెండు మహాగజాలవలె।
Verse 23
सम्प्रहष्टमना राजन् गदामादाय कौरव:
సంజయుడు పలికెను—ఓ రాజా, ఉల్లాసిత మనస్సుతో కౌరవుడు గదను ఎత్తుకొనెను।
Verse 24
सृक्किणी संलिहन् राजन् क्रोधरक्तेक्षण: श्वसन | ततो दुर्योधनो राजन् गदामादाय वीर्यवान्
సంజయుడు పలికెను—ఓ రాజా, పెదవుల మూలలను నాకుతూ, బరువుగా శ్వసిస్తూ, కోపంతో ఎర్రబడిన కన్నులతో దుర్యోధనుడు—పరాక్రమవంతుడు—అప్పుడు గదను ఎత్తుకొనెను।
Verse 25
भीमसेनमभिप्रेक्ष्य गजो गजमिवादह्दयत् | नरेश्वर! तदनन्तर शक्तिशाली कुरुवंशी राजा दुर्योधन प्रसन्नचित्त हो गदा हाथमें ले क्रोधसे लाल आँखें करके गलफरोंको चाटता और लंबी साँसें खींचता हुआ भीमसेनकी ओर देखकर उसी प्रकार ललकारने लगा, जैसे एक हाथी दूसरे हाथीको पुकार रहा हो ।।
సంజయుడు పలికెను—భీమసేనుని చూచి దుర్యోధనుడు ఒక ఏనుగు మరొక ఏనుగును పిలిచినట్లు అతనిని సవాలు చేశాడు. ఆపై కురువంశపు ఆ మహాబలవంతుడైన రాజు దుర్యోధనుడు, మనస్సు కఠిన విశ్వాసంతో స్థిరపరచుకొని, గదను చేతబట్టి—కోపంతో ఎర్రబడిన కళ్లతో, పెదవులు నాకుతూ, దీర్ఘ శ్వాసలు విడుస్తూ—భీముని వైపు చూసి గర్జించాడు; మదగజం ప్రత్యర్థి గజాన్ని గర్జించి పిలిచినట్లే. అలాగే వీరుడైన భీముడూ తన దుర్ధర్ష గదను ఎత్తుకున్నాడు.
Verse 26
तावुद्यतगदापाणी दुर्योधनवृकोदरौ
అప్పుడు దుర్యోధనుడు మరియు వృకోదరుడు—ఇద్దరూ—చేతుల్లో గదలను ఎత్తి, యుద్ధానికి సిద్ధంగా నిలిచారు.
Verse 27
तावुभौ समतिक्रुद्धावुभी भीमपराक्रमौ
వారు ఇద్దరూ సమానంగా కోపంతో ఉప్పొంగిపోయి, ఇద్దరూ భీమసమాన పరాక్రములు గలవారు.
Verse 28
उभौ सदृशकर्माणौ यमवासवयोरिव
సంజయుడు పలికెను—మహారాజా! వారు ఇద్దరూ కర్మలో సమానులు, యముడు మరియు వాసవుడు (ఇంద్రుడు) లాగ. శత్రువులకు తాపం కలిగించే ఆ మహాబలవీరులు యమరాజు, ఇంద్రుడు, వరుణుడు, శ్రీకృష్ణుడు, బలరాముడు, కుబేరుడు వంటి దేవతలతో సమానంగా, అలాగే మధు-కైటభ, సుంద-ఉపసుంద, రామ-రావణ, బాలి-సుగ్రీవ వంటి ప్రసిద్ధ ప్రత్యర్థుల వలె పరాక్రమం చూపించారు; వారు కాలమూ మృత్యువూ అయినట్టే కనిపించారు.
Verse 29
तथा सदृशकर्माणौ वरुणस्य महाबलौ । वासुदेवस्य रामस्य तथा वैश्रवणस्य च
సంజయుడు పలికెను—మహారాజా! ఆ ఇద్దరు మహాబలవీరులు వరుణుని వంటి కర్మసామ్యాన్ని కలవారు; అలాగే వాసుదేవుడు (శ్రీకృష్ణుడు), రాముడు (బలరాముడు), వైశ్రవణుడు (కుబేరుడు) వంటి వారితో సమానులు. శత్రువులకు తాపం కలిగించే వారు యమరాజు, ఇంద్రుడు, వరుణుడు, శ్రీకృష్ణుడు, బలరాముడు, కుబేరుడు వంటి దేవతలతో సమాన పరాక్రమం చూపి, మధు-కైటభ, సుంద-ఉపసుంద, రామ-రావణ, బాలి-సుగ్రీవ వంటి ప్రసిద్ధ ప్రత్యర్థుల వలె వీర్యం ప్రదర్శించారు; వారు కాలమూ మృత్యువూ అయినట్టే కనిపించారు.
Verse 30
सदृशौ तौ महाराज मधुकैटभयोर्युधि । उभौ सदृशकर्माणौ तथा सुन्दोपसुन्दयो:
సంజయుడు అన్నాడు—మహారాజా! యుద్ధంలో ఆ ఇద్దరూ మధు–కైటభులవలె సమానులు; కార్యాలలో సుంద–ఉపసుందులవలె సమకార్యులు. రణకోపంతో ఉగ్రులై, శత్రువులకు తాపం కలిగించే ఆ మహాబలవీరులు తమ పరాక్రమమాత్రంతో కాలమృత్యువులవలె భయంకరంగా కనిపించారు.
Verse 31
रामरावणयोश्रैव वालिसुग्रीवयोस्तथा । तथैव कालस्य समीौ मृत्योश्रैव परंतपौ
సంజయుడు అన్నాడు—మహారాజా! శత్రువులను తాపింపజేసే ఆ ఇద్దరు వీరులు రామ–రావణులవలె సమానులు; అలాగే వాలి–సుగ్రీవులవలె కూడా తుల్యులు. అదే విధంగా వారు కాలంలా, మృత్యువులా—అప్రతిహత పరాక్రమస్వరూపులై—కనిపించారు.
Verse 32
अन्योन्यमभिधावन्तौ मत्ताविव महाद्विपौ । वासितासंगमे दृप्ती शरदीव मदोत्कटौ
సంజయుడు అన్నాడు—శరదృతువులో సంగమాభిలాషతో మదోన్మత్తమైన రెండు మహాగజాలు గర్వంతో ఉగ్రులై పరస్పరం దూసుకొచ్చినట్లే, తమ బలగర్వంతో ఉల్లసించిన ఆ ఇద్దరు వీరులు ఢీకొనుటకు ముందుకు దూసుకొచ్చారు. శత్రుదమనకారులైన ఆ ఇద్దరు యోధులు రెండు సర్పాలవలె జ్వలించే క్రోధవిషాన్ని ఉమ్ముతూ కోపదృష్టితో ఒకరినొకరు చూశారు.
Verse 33
उभौ क्रोधविषं दीप्तं वमन््तावुरगाविव । अन्योन्यमभिसंरब्धौ प्रेक्षमाणावरिंदमौ
సంజయుడు అన్నాడు—ఆ ఇద్దరూ రెండు సర్పాలవలె జ్వలించే క్రోధవిషాన్ని ఉమ్ముతున్నారు. పరస్పరం ఉగ్రరোষంతో కట్టుబడి, శత్రుదమనకారులైన ఆ ఇద్దరూ ఒకరినొకరు స్థిరంగా చూశారు.
Verse 34
उभौ भरतशार्दूलौ विक्रमेण समन्वितौ । सिंहाविव दुराधर्षों गदायुद्धविशारदौ,भरतवंशके वे विक्रमशाली सिंह दो जंगली सिंहोंके समान दुर्जय थे और दोनों ही गदायुद्धके विशेषज्ञ माने जाते थे
సంజయుడు అన్నాడు—భరతవంశపు ఆ ఇద్దరు వ్యాఘ్రసమ వీరులు పరాక్రమంతో సమన్వితులు. వారు రెండు సింహాలవలె దురాధర్షులు; గదాయుద్ధంలో ఇద్దరూ విశారదులుగా ప్రసిద్ధులు.
Verse 35
नखदंष्टायुधौ वीरौ व्याप्राविव दुरुत्सहौ । प्रजासंहरणे क्षुब्धौ समुद्राविव दुस्तरी
సంజయుడు పలికెను—నఖదంతాలనే ఆయుధాలుగా ధరించిన ఆ ఇద్దరు వీరులు, రెండు వ్యాఘ్రాలవలె దురోద్ధర్షులు. ప్రజాసంహారార్థం క్షుభితులై, ప్రళయకాలంలో ఉప్పొంగిన రెండు సముద్రాలవలె దాటలేనివారై నిలిచిరి.
Verse 36
लोहिताज्विव क्रुद्धौ प्रतपन््तोी महारथौ । पंजों और दाढ़ोंसे प्रहार करनेवाले दो व्याप्रोंक समान उन दोनों वीरोंका वेग शत्रुओंके लिये दुः:सह था। प्रलयकालनमें विक्षुब्ध हुए दो समुद्रोंके समान उन्हें पार करना कठिन था। वे दोनों महारथी क्रोधमें भरे हुए दो मंगल ग्रहोंक समान एक-दूसरेको ताप दे रहे थे || ३५६ || पूर्वपश्चिमजौ मेघौ प्रेक्षमाणावरिंदमौ
సంజయుడు పలికెను—క్రోధంతో మండుతున్న ఆ ఇద్దరు మహారథులు ఎర్రని అగ్నిలా దహించుచుండిరి. నఖదంతాలతో ప్రహరించే రెండు వ్యాఘ్రాలవలె వారి వేగం శత్రువులకు అసహ్యము. ప్రళయకాలంలో క్షుభితమైన రెండు సముద్రాలవలె వారిని దాటుట కఠినము. క్రోధపూరితులై, మంగళగ్రహాలవలె పరస్పరం ఒకరినొకరు దహింపజేసిరి.
Verse 37
गर्जमानौ सुविषमं क्षरन्तौ प्रावृषीव हि । जैसे वर्षा-ऋतुमें पूर्व और पश्चिम दिशाओंमें स्थित दो वृष्टिकारक मेघ भयंकर गर्जना कर रहे हों, उसी प्रकार शत्रुओंका दमन करनेवाले वे दोनों वीर एक-दूसरेको देखते हुए भयानक सिंहनाद कर रहे थे ।।
సంజయుడు పలికెను—పూర్వ పశ్చిమ దిశలలో నిలిచిన వర్షమేఘాలవలె, శత్రుదమనులు అయిన ఆ ఇద్దరు వీరులు పరస్పరం చూచుచు భయంకరంగా గర్జించుచు, ప్రావృట్కాలంలా ఉప్పొంగి ప్రవహించిరి. కిరణమయులు, మహాత్ములు, దీప్తిమంతులు, మహాబలులు అయిన వారు ఒకరినొకరు నిరీక్షించి సింహనాదములు చేసిరి.
Verse 38
व्यात्राविव सुसंरब्धौ गर्जन्ताविव तोयदौ
సంజయుడు పలికెను—ఆ ఇద్దరు తీవ్రంగా కోపోద్రిక్తులై వ్యాఘ్రాలవలె ఉండి, జలధర మేఘాలవలె గర్జించిరి.
Verse 39
गजाविव सुसंरब्धौ ज्वलिताविव पावकौ
సంజయుడు పలికెను—ఆ ఇద్దరు మదించిన గజాలవలె ఉగ్రులై, మండుతున్న అగ్నిలవలె జ్వలించిరి.
Verse 40
रोषात् प्रस्फुरमाणोष्ठी निरीक्षन्तौ परस्परम्
సంజయుడు అన్నాడు—కోపంతో వారి పెదవులు కంపించుచుండగా, ఆ ఇద్దరూ పరస్పరం ఒకరినొకరు స్థిరంగా చూచుచుండిరి.
Verse 41
उभौ परमसंदहृष्टावुभी परमसम्मतौ
సంజయుడు అన్నాడు—ఆ ఇద్దరూ అత్యంత హర్షితులై, ఇద్దరూ పరమ గౌరవింపబడినవారై ఉన్నారు.
Verse 42
सदश्चवाविव हेषन्तौ बृहन्ताविव कुञ्जरौ । वृषभाविव गर्जन्तौ दुर्योधनवृकोदरौ
సంజయుడు అన్నాడు—దుర్యోధనుడు మరియు వృకోదరుడు (భీముడు) సద్భట అశ్వాలవలె హేషించుచు, మహా కుంజరాలవలె విస్తారంగా నిలిచి, బలవంతమైన వృషభాలవలె గర్జించుచుండిరి.
Verse 43
आसन च ददौ तस्मै पर्यपृच्छदनामयम् । भरतनन्दन! हलधरको देखते ही राजा युधिष्ठिर उठकर खड़े हो गये और बड़े प्रेमसे विधिपूर्वक उनकी पूजा करके उन्हें बैठनेके लिये उन्होंने आसन दिया तथा उनके स्वास्थ्यका समाचार पूछा
సంజయుడు అన్నాడు—హలధరుడు (బలరాముడు) కనబడగానే భరతనందనుడైన రాజు యుధిష్ఠిరుడు వెంటనే లేచి నిలిచెను. విధిపూర్వకంగా స్నేహంతో ఆయనను పూజించి, ఆసనం ఇచ్చి, ఆరోగ్య క్షేమాలు విచారించెను. ఆపై, రాజా, దుర్యోధనుడు యుధిష్ఠిరునితో ఈ మాటలు పలికెను.
Verse 44
भ्रातृभि: सहितं चैव कृष्णेन च महात्मना । रामेणामितवीर्येण वाक््यं शौटीर्यसम्मतम्
సంజయుడు అన్నాడు—సోదరులతో కూడి, మహాత్ముడైన కృష్ణునితోను, అపార వీర్యుడైన రామునితోను కలిసి, అతడు శౌర్యానికి తగిన మాటలు పలికెను.
Verse 45
केकयै: सृग्जयैर्दप्तं पञ्चालैश्व महात्मभि: । राजन्! तदनन्तर दुर्योधनने अमितपराक्रमी बलराम, महात्मा श्रीकृष्ण, महामनस्वी पांचाल, संजय, केकयगण तथा अपने भाइयोंके साथ खड़े हुए अभिमानी युधिष्ठिरसे इस प्रकार गर्वयुक्त वचन कहा-- ।।
సంజయుడు పలికెను—ఓ రాజా! కేకయులు, సృంజయులు, మహాత్ములైన పాంచాలులు యుద్ధోత్సాహంతో దగ్ధమై లేచిన తరువాత, దుర్యోధనుడు చూచెను—అభిమానీ యుధిష్ఠిరుడు అమితపరాక్రముడైన బలరామునితో, మహాత్మ శ్రీకృష్ణునితో, ఉన్నతమనస్క పాంచాల నాయకులతో, సంజయునితో, కేకయ గణముతో మరియు తన సోదరులతో కలిసి నిలిచి ఉన్నాడు. అప్పుడు దుర్యోధనుడు గర్వభరిత వాక్యములు పలికెను—“ఈ యుద్ధము నా మరియు భీముని మధ్య—మా ఇద్దరికీ—దృఢంగా నిర్ణయించబడింది.”
Verse 46
श्र॒त्वा दुर्योधनवच: प्रत्यपद्यन्त तत्तथा
సంజయుడు పలికెను—దుర్యోధనుని మాటలు విని సమవేత రాజులు అలాగే అంగీకరించారు. ఆపై ఆ మహా రాజసమూహం అక్కడ నలుమూలలా కూర్చున్నది. ఆ నృపమండలి ఆకాశంలోని సూర్యమండలంలా ప్రకాశించింది. వారి మధ్యలో భగవాన్ శ్రీకృష్ణుని జ్యేష్ఠ భ్రాత, తేజస్సుగల మహాబాహు బలరాముడు విరాజిల్లెను. ఓ మహారాజా! అన్ని వైపుల నుండీ పూజింపబడుతూ, నీలాంబరధారి, గౌరకాంతి బలభద్రుడు రాజుల మధ్య రాత్రి నక్షత్రాలతో చుట్టుముట్టబడిన పూర్ణచంద్రునివలె శోభించెను.
Verse 47
ततः समुपविष्टं तत् सुमहद्राजमण्डलम् । विराजमान ददृशे दिवीवादित्यमण्डलम्
ఆపై ఆ మహా రాజమండలి కూర్చునగానే, అది ఆకాశంలోని సూర్యమండలంలా ప్రకాశించెను.
Verse 48
तेषां मध्ये महाबाहु: श्रीमान् केशवपूर्वज: । उपविष्टो महाराज पूज्यमान: समन्ततः
ఓ మహారాజా! వారి మధ్యలో శ్రీమంతుడు, మహాబాహువు, కేశవుని (కృష్ణుని) జ్యేష్ఠ భ్రాత బలరాముడు అన్ని వైపుల నుండీ పూజింపబడుతూ ఉపవిష్టుడై ఉన్నాడు.
Verse 49
शुशुभे राजमध्यस्थो नीलवासा: सितप्रभ: । नक्षत्रैरिव सम्पूर्णो वृतो नेशि निशाकर:
రాజుల మధ్యలో నీలవస్త్రధారి, శ్వేతప్రభతో ప్రకాశించే బలదేవుడు రాత్రి నక్షత్రాలతో చుట్టుముట్టబడిన పూర్ణచంద్రునివలె శోభించెను.
Verse 50
तो तथा तु महाराज गदाहस्तौ सुदुःसहौ । अन्योन्यं वाम्भिरुग्राभिस्तक्षमाणौ व्यवस्थितौ,महाराज! हाथमें गदा लिये वे दोनों दुःसह वीर एक-दूसरेको अपने कठोर वचनोंद्वारा पीड़ा देते हुए खड़े थे
సంజయుడు పలికెను—మహారాజా! అప్పుడు గదలు చేతబట్టి ఆ ఇద్దరు అజేయ వీరులు ఎదురెదురుగా నిలిచి, ఉగ్రమైన కఠిన వాక్యాలతో పరస్పరం గాయపరచుకొనుచుండిరి.
Verse 51
अप्रियाणि ततो<न्योन्यमुक्त्वा तौ कुरुसत्तमौ । उदीक्षन्तौ स्थितौ तत्र वृत्रशक्रौ यथा55हवे
ఆపై పరస్పరం అప్రియమైన కఠిన వాక్యాలు విసిరిన ఆ కురు వంశ శ్రేష్ఠ వీరులు, యుద్ధభూమిలో వృత్రాసురుడు–ఇంద్రుడులా ఒకరినొకరు తేరి చూస్తూ స్థిరంగా నిలిచిరి.
Verse 54
इस प्रकार श्रीमहाभारत शल्यपर्वके अन्तर्गत गदापव॑नें बलदेवजीकी तीर्थयात्राके प्रसंगमें सारस्वतोपाख्यानविषयक चौवनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత శల్యపర్వాంతర్గత గదాపర్వములో, బలదేవుని తీర్థయాత్రా ప్రసంగమునందలి సారస్వతోపాఖ్యాన విషయక యాభై నాలుగవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది.
Verse 55
इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि गदापर्वणि युद्धारम्भे पजचपड्चाशत्तमो<5 ध्याय: ।। ५५ || इस प्रकार श्रीमह्याभारत शल्यपर्वके अन्तर्गत गदापर्वमें युद्धका आरम्भविषयक पचपनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత శల్యపర్వాంతర్గత గదాపర్వములో యుద్ధారంభ విషయక యాభై ఐదవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది. ॥55॥
Verse 156
सिंहनादैश्व शूराणां दिश: सर्वा: प्रपूरिता: । उस समय शंखोंकी ध्वनि, रणभेरियोंके गम्भीर घोष और शूरवीरोंके सिंहनादोंसे सम्पूर्ण दिशाएँ गूँज उठी थीं
ఆ సమయంలో శూరవీరుల సింహనాదాలతో సమస్త దిక్కులు మార్మోగిపోయెను.
Verse 173
तस्मिन् देशे त्वनिरिणे ते तु युद्धमरोचयन् । तदनन्तर वे सभी श्रेष्ठ नरवीर आपके पुत्रके साथ पश्चिमाभिमुख चलकर पूर्वोक्त कुरक्षेत्रमें आ पहुँचे। वह उत्तम तीर्थ सरस्वतीके दक्षिण तटपर स्थित एवं सदगतिकी प्राप्ति करानेवाला था। वहाँ कहीं ऊसर भूमि नहीं थी। उसी स्थानमें आकर सबने युद्ध करना पसंद किया
సంజయుడు పలికెను—ఊసరమూ లవణభూమీ లేని ఆ ప్రాంతంలో వారు యుద్ధమే చేయాలని నిశ్చయించారు. ఆపై మీ కుమారునితో కూడి ఆ శ్రేష్ఠ వీరులందరూ పశ్చిమాభిముఖంగా సాగి, ముందుగా చెప్పబడిన కురుక్షేత్రానికి చేరుకున్నారు. ఆ ఉత్తమ తీర్థం సరస్వతీ నదీ దక్షిణ తీరంలో ఉండి, సద్గతిని ప్రసాదించేదిగా ప్రసిద్ధి. అక్కడ ఎక్కడా ఊసరభూమి లేదు. అదే స్థలంలో సమవేతులై వారు అందరూ యుద్ధానికి మొగ్గుచూపారు.
Verse 183
बिश्रद्रूपं महाराज सदृशं हि गरुत्मत: । फिर तो भीमसेन कवच पहनकर बहुत बड़ी नोकवाली गदा हाथमें ले गरुडका-सा रूप धारण करके युद्धके लिये तैयार हो गये
సంజయుడు పలికెను—మహారాజా! అతడు గరుడుని పోలిన దివ్యమైన, భయంకరమైన రూపాన్ని ధరించాడు. అప్పుడు భీమసేనుడు కవచం ధరించి, గొప్ప నోకగల భారీ గదను చేతబట్టి, గరుడసమాన రూపం దాల్చి యుద్ధానికి సిద్ధమయ్యాడు.
Verse 193
रराज राजन पुत्रस्ते काउचन: शैलराडिव । तत्पश्चात् दुर्योधन भी सिरपर टोप लगाये सोनेका कवच बाँधे भीमके साथ युद्धके लिये डट गया। राजन! उस समय आपका पुत्र सुवर्णमय गिरिराज मेरुके समान शोभा पा रहा था
సంజయుడు పలికెను—రాజా! మీ కౌరవ కుమారుడు పర్వతరాజువలె ప్రకాశించాడు. ఆపై దుర్యోధనుడు తలపై శిరస్త్రాణం ధరించి, స్వర్ణకవచం బిగించి, భీమునితో యుద్ధానికి దృఢంగా నిలిచాడు. రాజా! ఆ వేళ మీ కుమారుడు స్వర్ణమయ మేరు పర్వతంలా కాంతివంతంగా కనిపించాడు.
Verse 206
संयुगे च प्रकाशेते संरब्धाविव कुञ्जरी । कवच बाँधे हुए दोनों वीर भीमसेन और दुर्योधन युद्धभूमिमें कुपित हुए दो मतवाले हाथियोंके समान प्रकाशित हो रहे थे
సంజయుడు పలికెను—యుద్ధరంగంలో కవచాలు ధరించిన ఆ ఇద్దరు మహావీరులు భీమసేనుడు, దుర్యోధనుడు—కోపంతో ఉప్పొంగిన మదించిన రెండు ఏనుగులవలె ప్రకాశించారు.
Verse 216
अशोभेतां महाराज चन्द्रसूर्याविवोदितौ । महाराज! रणमण्डलके बीचमें खड़े हुए ये दोनों नरश्रेष्ठ भ्राता उदित हुए चन्द्रमा और सूर्यके समान शोभा पा रहे थे
సంజయుడు పలికెను—మహారాజా! రణమండల మధ్య నిలిచిన ఆ ఇద్దరు నరశ్రేష్ఠ సోదరులు ఉదయించిన చంద్రసూర్యులవలె శోభించారు.
Verse 226
दहन्तौ लोचनै राजन् परस्परवधैषिणौ । राजन! क्रोधमें भरे हुए दो गजराजोंके समान एक-दूसरेके वधकी इच्छा रखनेवाले वे दोनों वीर परस्पर इस प्रकार देखने लगे, मानो नेत्रोंद्वारा एक-दूसरेको भस्म कर डालेंगे
సంజయుడు పలికెను—ఓ రాజా, పరస్పర వధాభిలాషతో క్రోధంతో నిండిన ఆ ఇద్దరు వీరులు ఒకరినొకరు అలా నిలిపి చూచిరి; తమ నేత్రాగ్నితోనే పరస్పరం భస్మం చేయుదురన్నట్లు।
Verse 256
आह्वयामास नृपतिं सिंहं सिंहो यथा वने । उसी प्रकार पराक्रमी भीमसेनने लोहेकी गदा लेकर राजा दुर्योधनको ललकारा, मानो वनमें एक सिंह दूसरे सिंहको पुकार रहा हो
సంజయుడు పలికెను—పరాక్రమశాలి భీమసేనుడు ఇనుప గదను ఎత్తుకొని రాజు దుర్యోధనుని సవాలు చేసెను; అడవిలో ఒక సింహం మరొక సింహాన్ని పిలిచినట్లు।
Verse 266
संयुगे च प्रकाशेतां गिरी सशिखराविव । दुर्योधन और भीमसेन दोनोंकी गदाएँ ऊपरको उठी थीं। उस समय रणभूमिमें वे दोनों शिखरयुक्त दो पर्वतोंके समान प्रकाशित हो रहे थे
సంజయుడు పలికెను—యుద్ధంలో దుర్యోధనుడు, భీమసేనుడు ఇద్దరూ తమ గదలను పైకి ఎత్తిరి; ఆ వేళ రణభూమిలో వారు శిఖరాలతో కూడిన రెండు పర్వతాలవలె ప్రకాశించిరి।
Verse 386
जहृषाते महाबाहू सिंहकेसरिणाविव । रोषमें भरे हुए दो व्याप्रों, गरजते हुए दो मेघों और दहाड़ते हुए दो सिंहोंके समान वे दोनों महाबाहु वीर हर्षोत्फुल्ल हो रहे थे
సంజయుడు పలికెను—ఆ ఇద్దరు మహాబాహు వీరులు రోషంతో ఉప్పొంగి హర్షించిరి; వారు క్రోధించిన రెండు పులులవలె, గర్జించే రెండు మేఘాలవలె, దహాడించే రెండు సింహాలవలె కనిపించిరి।
Verse 396
ददृशाते महात्मानौ सशृज्भाविव पर्वतौ । वे दोनों महामनस्वी योद्धा परस्पर कुपित हुए दो हाथियों, प्रज्वलित हुई दो अग्नियों और शिखरययुक्त दो पर्वतोंके समान दिखायी देते थे
సంజయుడు పలికెను—ఆ ఇద్దరు మహాత్మ యోధులు పరస్పరం క్రోధించి ఎదురెదురుగా నిలిచి, కోపించిన రెండు ఏనుగులవలె, జ్వలించే రెండు అగ్నులవలె, శిఖరాలతో కూడిన రెండు పర్వతాలవలె కనిపించిరి।
Verse 406
तौ समेतौ महात्मानौ गदाहस्तौ नरोत्तमौ । उन दोनोंके ओठ रोषसे फड़क रहे थे। वे दोनों नरश्रेष्ठ एक-दूसरेपर दृष्टिपात करते हुए हाथमें गदा ले परस्पर भिड़नेके लिये उद्यत थे
గదలు చేతబట్టి ఆ ఇద్దరు మహాత్ములు, నరశ్రేష్ఠులు ముఖాముఖి నిలిచారు. కోపంతో వారి పెదవులు కంపించాయి; పరస్పరం ఒకరినొకరు తిలకిస్తూ ఢీకొట్టుటకు సిద్ధమయ్యారు.
Verse 453
उपोपविष्टा: पश्यध्वं सहितैर्नुपपुड़वैः । “वीरो! मेरा और भीमसेनका जो यह युद्ध निश्चित हुआ है, इसे आप लोग सभी श्रेष्ठ नरेशोंके साथ निकट बैठकर देखिये”
“శ్రేష్ఠ రాజులతో కలిసి దగ్గరగా కూర్చుని చూడండి. ఓ వీరులారా! నా మరియు భీమసేనుని మధ్య నిశ్చయమైన ఈ యుద్ధాన్ని మీరు అందరూ సమీపంలో కూర్చుని సాక్షిగా వీక్షించండి.”
Verse 2736
उभौ शिष्यौ गदायुद्धे रोहिणेयस्य धीमत: । दोनों ही अत्यन्त क्रोधमें भरे थे। दोनों भयंकर पराक्रम प्रकट करनेवाले थे और दोनों ही गदायुद्धमें बुद्धिमान् रोहिणीनन्दन बलरामजीके शिष्य थे
గదాయుద్ధంలో ఆ ఇద్దరూ ధీమంతుడైన రోహిణేయుడు (బలరాముడు) శిష్యులే. ఇద్దరూ తీవ్రమైన కోపంతో మండిపోతూ, భయంకర పరాక్రమాన్ని ప్రదర్శించేవారై నిలిచారు.
Verse 3736
ददृशाते कुरुश्रेष्ठी कालसूर्याविवोदितौ । महामनस्वी महाबली कुरुश्रेष्ठ दुर्योधन और भीमसेन प्रखर किरणोंसे युक्त, प्रलयकालमें उगे हुए दो दीप्तिशाली सूर्योके समान दृष्टिगोचर हो रहे थे
మహామనస్కులు, మహాబలులు అయిన కురుశ్రేష్ఠులు దుర్యోధనుడు మరియు భీమసేనుడు—ప్రళయకాలంలో ఉదయించిన రెండు దగ్ధసూర్యులవలె, ఉగ్ర కిరణాలతో ప్రకాశిస్తూ దర్శనమిచ్చారు.
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns whether end-stage resolution through single-combat can remain aligned with kṣātra-dharma when the combatants’ motivations are shaped by accumulated grievances and the demand for retributive closure.
The chapter frames speech as ethical memory: earlier choices persist as causal forces, and public narratives of justice emerge through explicit recollection of harms, even as duty requires disciplined action rather than prolonged provocation.
No explicit phalaśruti appears here; the meta-function is carried by nimitta imagery and layered narration, signaling interpretive gravity and preparing the listener for consequential resolution rather than offering a stated salvific benefit.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.