Adhyaya 5
शल्यस्य सेनापत्याभ्युपगमः | Śalya’s Acceptance of Command
Upa-parva: Śalya-senāpatyābhiṣeka (Appointment of Śalya as Commander)
Sañjaya reports that Kaurava-aligned warriors regroup on the Haimavata plateau after Karṇa’s death, seeking refuge and organizational coherence. Key figures—Śalya, Citraseṇa, Śakuni, Aśvatthāmā, Kṛpa, and Kṛtavarmā—are enumerated among those assembled. The narrative then shifts to a portrait-like encomium of Aśvatthāmā, emphasizing martial competence, learning (veda-vidyā and śāstra), and exceptional origin traditions, establishing his authority as a recommender in matters of command. Aśvatthāmā proposes Śalya as camūpati on grounds of lineage, valor, radiance, reputation, and gratitude/loyalty; the gathered rulers affirm with victory acclamations and resolve for continued engagement. Duryodhana approaches Śalya with formal humility and persuasive rhetoric about friendship-testing in adversity, requesting him to lead the vanguard. Śalya consents, declaring readiness to prioritize Duryodhana’s aims, and Duryodhana urges an anointment-like assumption of command, framing victory as contingent upon Śalya’s leadership.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को सुनाते हैं—तपस्वी गौतम-वंशी कृपाचार्य की हितकारी वाणी सुनकर भी दुर्योधन भीतर-ही-भीतर उबल उठता है; वह सन्धि की बात को अपने अपमान और दुर्बलता का संकेत मानता है। → दुर्योधन कुछ घड़ियाँ मौन होकर सोचता है, फिर कृप से कहता है कि आपने जो भी हितैषी वचन कहने योग्य था, सब कह दिया—पर वह अपने मन की गाँठ खोलता है: द्रौपदी का सभामध्य का विलाप, राज्य-हरण, और कृष्ण-पक्ष के प्रति अपनी असह्य कटुता को वह क्षमा नहीं कर सकता। वह ‘क्षत्रिय-धर्म’ का आवरण ओढ़कर घर में मरने को निन्दित बताता है और युद्ध को ही प्रतिष्ठा का मार्ग ठहराता है। → दुर्योधन निर्णायक स्वर में कह देता है—“सन्धि मुझे किसी प्रकार भी प्राप्तकाल नहीं लगती; यह कायर होने का समय नहीं, संयोद्धा होने का समय है।” वह अपने विनाशकारी संकल्प को भी ‘स्वर्ग-प्राप्ति’ की भाषा में सजाता है: उत्तम युद्ध से त्रिविष्टप में वास निश्चित है। → कृप की नीति-परक, स्नेह-परक सलाह को औपचारिक सम्मान देकर भी दुर्योधन उसे अस्वीकार कर देता है; उसका निष्कर्ष स्थिर है—युद्ध ही नीति, युद्ध ही धर्म, युद्ध ही गति। → सन्धि का द्वार बंद होते ही अगला प्रश्न तीखा हो उठता है—कौरव पक्ष किस रणनीति और किस सेनानायक-व्यवस्था के साथ निर्णायक संघर्ष में उतरेगा?
Shlokas
Verse 1
पञठ्चमो<ध्याय: दुर्योधनका कृपाचार्यको उत्तर देते हुए सन्धि स्वीकार न करके युद्धका ही निश्चय करना संजय उवाच एवमुक्तस्ततो राजा गौतमेन तपस्विना । नि:श्वस्य दीर्घमुष्णं च तृष्णीमासीदू विशाम्पते
సంజయుడు పలికెను—తపస్వి గౌతముడు (కృపాచార్యుడు) ఇలా చెప్పినప్పుడు ప్రజానాథుడు దుర్యోధనుడు దీర్ఘంగా, వేడిగా నిట్టూర్చి కొంతసేపు మౌనంగా నిలిచెను.
Verse 2
ततो मुहूर्त स ध्यात्वा धार्तराष्ट्री महामना: । कृपं शारद्वतं वाक्यमित्युवाच परंतप:
ఆపై కొద్దిసేపు ఆలోచించి శత్రువులను తపింపజేసే ధృతరాష్ట్రుని మహాత్మ కుమారుడు దుర్యోధనుడు శరద్వతుని కుమారుడైన కృపాచార్యునితో ఈ విధంగా పలికెను.
Verse 3
यत् किंचित् सुद्गदा वाच्यं तत् सर्व श्रावितों हाहम् । कृतं च भवता सर्व प्राणान् संत्यज्य युध्यता
హే బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠా! ఒక హితైషి సుహృదుడు చెప్పవలసినదంతా మీరు నాకు వినిపించారు. అంతేకాదు, ప్రాణమోహాన్ని విడిచి యుద్ధం చేస్తూ నా హితార్థం మీరు సమస్తమును చేశారు.
Verse 4
इस प्रकार श्रीमद्याभारत शल्यपर्वमें कृपाचार्यका वचनविषयक चौथा अध्याय पूरा हुआ
ప్రజలందరూ నిన్ను శత్రుసేనావ్యూహాలలోకి దూసుకుపోయి, అత్యంత తేజస్సుగల మహారథి పాండవులతో యుద్ధం చేస్తూ పునఃపునః చూశారు.
Verse 5
सुहृदा यदिदं वाक््यं भवता श्रावितो हाहम् । न मां प्रीणाति तत् सर्व मुमूर्षोरिव भेषजम्
మీరు హితైషి సుహృదుడే అయినా, మీరు నాకు వినిపించిన మాటలన్నీ నాకు ఏమాత్రం నచ్చడం లేదు—మరణాసన్న రోగికి ఔషధం నచ్చనట్లే.
Verse 6
हेतुकारणसंयुक्त हितं वचनमुत्तमम् । उच्यमानं महाबाहो न मे विप्राग्रय रोचते,“महाबाहो! विप्रवर! आपने युक्ति और कारणोंसे सुसंगत, हितकारक एवं उत्तम बात कही है तो भी वह मुझे अच्छी नहीं लग रही है
సంజయుడు అన్నాడు— ఓ మహాబాహో, ఓ బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠా! నీవు చెప్పిన ఉపదేశం యుక్తి-కారణాలతో సమన్వితమై, హితకరమై, ఉత్తమమైనదైనా అది నాకు నచ్చడం లేదు.
Verse 7
राज्याद् विनिकृतो<स्माभि: कथं सो<स्मासु विश्वसेत् । अक्षयूते च नृपतिर्जितोडस्माभिमहाधन:
సంజయుడు అన్నాడు— మేమే అతనిని రాజ్యంనుండి వంచించాము; అప్పుడు అతడు మాపై ఎలా విశ్వసిస్తాడు? పాశక్రీడలో కూడా ఆ మహాధనవంతుడైన రాజు మావల్లనే ఓడిపోయాడు.
Verse 8
स कथं मम वाक्यानि श्रद्दधध्याद् भूय एव तु । “हमलोगोंने राजा युधिष्ठिरकके साथ छल किया है। वे महाधनी थे, हमने उन्हें जूएमें जीतकर निर्धन बना दिया। ऐसी दशामें वे हमलोगोंपर विश्वास कैसे कर सकते हैं? हमारी बातोंपर उन्हें फिर श्रद्धा कैसे हो सकती है? ।।
సంజయుడు అన్నాడు— అప్పుడు అతడు నా మాటలపై మళ్లీ ఎలా విశ్వాసం ఉంచగలడు? అలాగే పార్థుని హితంలో నిమగ్నుడైన శ్రీకృష్ణుడు కూడా దూతగా నా వద్దకు వచ్చాడు.
Verse 9
प्रलब्धश्न हृषीकेशस्तच्च कर्माविचारितम् । सच मे वचन ब्रह्मनू कथमेवाभिमन्यते
హే బ్రహ్మన్! నేను హృషీకేశుడైన శ్రీకృష్ణునికూడా మోసం చేశాను; అది నా అవిచారకృతమైన కర్మ. ఇక ఇప్పుడు ఆయన నా మాటను ఎలా అంగీకరిస్తాడు?
Verse 10
विललाप च यत् कृष्णा सभामध्ये समेयुषी । न तन्मर्षयते कृष्णो न राज्यहरणं तथा
సంజయుడు అన్నాడు— సభామధ్యానికి బలవంతంగా తీసుకువచ్చబడిన కృష్ణా (ద్రౌపది) చేసిన విలాపం, అలాగే పాండవుల రాజ్యహరణం—ఈ అపమానాలను శ్రీకృష్ణుడు సహించలేడు.
Verse 11
एकप्राणावुभौ कृष्णावन्योन्यमभिसंश्रितौ । पुरा यच्छुतमेवासीदद्य पश्यामि तत् प्रभो
సంజయుడు పలికెను—శ్రీకృష్ణుడు, అర్జునుడు ఇద్దరూ ఒకే ప్రాణాన్ని పంచుకున్న రెండు దేహాలవలె, పరస్పరం ఆశ్రయించి ఒకరినొకరు బలపరుచుకొని నిలిచియున్నారు. ప్రభూ! నేను పూర్వం వినినదే, నేడు కళ్లారా దర్శించుచున్నాను.
Verse 12
'प्रभो! श्रीकृष्ण और अर्जुन दोनों दो शरीर और एक प्राण हैं। वे दोनों एक-दूसरेके अश्रित हैं। पहले जो बात मैंने केवल सुन रखी थी, उसे अब प्रत्यक्ष देख रहा हूँ ।।
సంజయుడు పలికెను—ప్రభూ! శ్రీకృష్ణుడు, అర్జునుడు ఇద్దరూ రెండు దేహాలైనా ఒకే ప్రాణంలా; పరస్పరం ఆధారపడినవారు. నేను పూర్వం వినినదే, ఇప్పుడు ప్రత్యక్షంగా చూస్తున్నాను. తన సోదరి కుమారుడు హతుడయ్యాడని విని కేశవుడు శోకంతో శయనించుచున్నాడు. మేము అతనికి అపరాధులమయ్యాము—నా కారణంగా జరిగినదాన్ని అతడు ఎలా క్షమించగలడు?
Verse 13
“अपने भानजे अभिमन्युके मारे जानेका समाचार सुनकर श्रीकृष्ण सुखकी नींद नहीं सोते हैं। हम सब लोग उनके अपराधी हैं, फिर वे हमें कैसे क्षमा कर सकते हैं? ।।
సంజయుడు పలికెను—అభిమన్యుని వినాశంతో అర్జునునికి శాంతి లేదు. అట్టి శోకాగ్నిలో దగ్ధమైన వాడు, ఎంతగా వేడుకున్నా, నా హితార్థం ఎలా యత్నించగలడు?
Verse 14
मध्यम: पाण्डवस्तीक्ष्णो भीमसेनो महाबल: । प्रतिज्ञातं च तेनोग्रं भज्येतापि न संनमेत्
సంజయుడు పలికెను—పాండవులలో మధ్యవాడు, మహాబలుడు భీమసేనుడు స్వభావమున అత్యంత కఠినుడు. అతడు ఘోరమైన ప్రతిజ్ఞ చేశాడు—ఎండిన కఱ్ఱలా విరిగిపోవచ్చు గాని వంగడు.
Verse 15
उभौ तौ बद्धनिस्त्रिंशावुभी चाबद्धकड्कटौ । कृतवैरावुभौ वीरौ यमावपि यमोपमौ,“दोनों भाई नकुल और सहदेव तलवार बाँधे और कवच धारण किये हुए यमराजके समान भयंकर जान पड़ते हैं। वे दोनों वीर मुझसे वैर मानते हैं
సంజయుడు పలికెను—ఆ ఇద్దరు సోదరులు ఖడ్గాలు బిగించి, కవచాలు కట్టుకొని, యమునివలె భయంకరంగా కనిపించుచున్నారు. ఆ ఇద్దరు వీరులు నాపై వైరం స్థిరపరచుకున్నారు—యమసమానులైన ఇద్దరు యములవలె ప్రతీకారానికి సిద్ధంగా ఉన్నారు.
Verse 16
धृष्टद्युम्न: शिखण्डी च कृतवैरा मया सह । तौ कथं मद्िते यत्नं कुर्यातां द्विजसत्तम
సంజయుడు పలికెను—ధృష్టద్యుమ్నుడును శిఖండియు నాతో వైరం కట్టుకున్నారు. అట్లయితే, ఓ ద్విజశ్రేష్ఠా, వారు ఇద్దరూ నా హితార్థం ఎలా యత్నించగలరు?
Verse 17
दुःशासनेन यत् कृष्णा एकवस्त्रा रजस्वला | परिक्लिष्टा सभामध्ये सर्वलोकस्य पश्यत:
సంజయుడు పలికెను—దుఃశాసనుడు కృష్ణా (ద్రౌపది)ని ఒక్క వస్త్రముతో, రజస్వల స్థితిలో, అందరూ చూస్తుండగా సభామధ్యంలో బాధించిన ఆ దురాచారం ధర్మానికి ఘోర అవమానం.
Verse 18
न निवारयितु शक््या: संग्रामात्ते परंतपा:
సంజయుడు పలికెను—అందువల్ల ఆ శత్రుసంతాపక వీరులను ఇక యుద్ధం నుండి ఆపలేం. ద్రౌపదికి అవమానం, క్లేశం కలిగిన నాటి నుంచే ఆమె దుఃఖంతో మా వినాశమే లక్ష్యంగా ప్రతిదినం మట్టివేదికపై శయనిస్తుంది; వైరం పూర్తిగా తీర్చుకునే వరకు ఈ వ్రతాన్ని విడువదు.
Verse 19
यदा च द्रौपदी क्लिष्टा मद्विनाशाय दुःखिता । स्थण्डिले नित्यदा शेते यावद् वैरस्य यातनम्
సంజయుడు పలికెను—ద్రౌపది క్లేశింపబడిన నాటి నుంచే ఆమె దుఃఖంతో నా వినాశాన్ని సంకల్పించి నిలిచింది. వైరం పూర్తిగా తీర్చబడే వరకు ఆమె ప్రతిదినం నిరావరణ భూమిపైనే శయనిస్తుంది.
Verse 20
उग्र॑ तेपे तप: कृष्णा भर्तृणामर्थसिद्धये । निक्षिप्य मान॑ दर्प च वासुदेवसहोदरा
సంజయుడు పలికెను—వాసుదేవుని సహోదరి కృష్ణా (ద్రౌపది) తన భర్తల కార్యసిద్ధి కోసం ఘోర తపస్సు చేసింది. మానము, దర్పమును విడిచి నియమ-సంయమాలను ఆశ్రయించి వారి విజయాన్ని సాధించదలచింది.
Verse 21
कृष्णाया: प्रेष्यवद् भूत्वा शुश्रूषां कुरुते सदा । इति सर्व समुन्नद्धं न निरवाति कथठ्चन
సంజయుడు పలికెను—కృష్ణా (ద్రౌపది) పట్ల దాసుడివలె మారి, ఆమెకు ఎల్లప్పుడూ శ్రద్ధతో సేవచేస్తూ ఉంటాడు. ఈ విధంగా అన్నీ పూర్తిగా సిద్ధమై కార్యప్రవాహంలో ఉన్నా, అతడు ఎప్పుడూ అలసత్వం చూపడు, ఏ వేళలోనూ వెనుదిరగడు.
Verse 22
'ट्रौपदी अपने पतियोंके अभीष्ट मनोरथकी सिद्धिके लिये बड़ी कठोर तपस्या करती है और वसुदेवनन्दन श्रीकृष्णकी सगी बहन सुभद्रा मान और अभिमानको दूर फेंककर सदा दासीकी भाँति द्रौपदीकी सेवा करती है। इस प्रकार इन सारे कार्योंके रूपमें वैरकी आग प्रज्वलित हो उठी है, जो किसी प्रकार बुझ नहीं सकती ।।
సంజయుడు పలికెను—అభిమన్యువు నశించిన తరువాత నేను ఎలా సంధి చేయగలను? మరియు రాజు, సముద్రమే వస్త్రమైన ఈ భూమిని అనుభవించి భోగించిన తరువాత, ఎలా తృప్తి పొందగలడు?
Verse 23
उपर्युपरि राज्ञां वै ज्वलित्वा भास्करो यथा
సంజయుడు పలికెను—రాజులపై మరింత మరింత ఎత్తుకు ఎదిగి, సూర్యునివలె అతడు జ్వలించి ప్రకాశించాడు.
Verse 24
युधिष्ठिरं कथं पश्चादनुयास्यामि दासवत् । “समस्त राजाओंके ऊपर सूर्यके समान प्रकाशित होकर अब दासकी भाँति युधिष्ठिरके पीछे-पीछे कैसे चलूँगा? ।। कथं भुक््त्वा स्वयं भोगान् दत्त्वा दायांश्व॒ पुष्कलान्
సంజయుడు పలికెను—నేను యుధిష్ఠిరుని వెనుక దాసుడివలె ఎలా నడవగలను? తానే భోగాలను అనుభవించి, ఇతరులకు కూడా విరివిగా భాగాలు ఇచ్చినవాడు, ఇలాంటి విపరీత పరిణామాన్ని ఎలా సహించగలడు?
Verse 25
नाभ्यसूयामि ते वाक्यमुक्तं स्निग्धं हितं त्वया
సంజయుడు పలికెను—స్నేహంతో, హితాన్ని దృష్టిలో పెట్టుకొని నీవు పలికిన మాటల్లో నేను దోషం చూడను; వాటిపై నాకు అసూయ లేదు.
Verse 26
सुनीतमनुपश्यामि सुयुद्धेन परंतप
సంజయుడు అన్నాడు— ఓ పరంతపా! ఈ మార్గం సువిచారితమని నేను చూస్తున్నాను; మహత్తర యుద్ధం ద్వారానే ఇది కార్యరూపం దాల్చాలి.
Verse 27
इष्टं मे बहुभिर्यज्ञैर्दत्ता विप्रेषु दक्षिणा:
సంజయుడు అన్నాడు— నేను విధివిధానాలతో అనేక యజ్ఞాలు నిర్వహించాను; బ్రాహ్మణులకు యథోచిత దక్షిణలు సమర్పించాను.
Verse 28
प्राप्ता: कामा: श्रुता वेदा: शत्रूणां मूर्थ्नि च स्थितम् भृत्या मे सुभृतास्तात दीनश्वाभ्युदूधृतो जन:
సంజయుడు అన్నాడు— నా కోరికలన్నీ నెరవేరాయి; నేను వేదాలను విధివిధానంగా అధ్యయనం చేసి శ్రవణం చేశాను; శత్రువుల శిరస్సులపై నిలిచినవాడినయ్యాను. ఓ తాతా! నా సేవకులు సుభృతులై ఉన్నారు; దుఃఖదారిద్ర్యాల్లో ఉన్న ప్రజలను కూడా నేను పైకి లేపాను.
Verse 29
नोत्सहेड्द्य द्विजश्रेष्ठ पाण्डवान् वक्तुमीदृशम् “तात! मैंने बहुत-से यज्ञोंका अनुष्ठान कर लिया। ब्राह्मणोंको पर्याप्त दक्षिणाएँ दे दीं। सारी कामनाएँ पूर्ण कर लीं। वेदोंका श्रवण कर लिया। शत्रुओंके माथेपर पैर रखा और भरण-पोषणके योग्य व्यक्तियोंके पालन-पोषणकी अच्छी व्यवस्था कर दी। इतना ही नहीं
సంజయుడు అన్నాడు— ఓ ద్విజశ్రేష్ఠా! ఈ విధంగా పాండవులతో మాట్లాడటానికి నేడు నాకు ధైర్యం లేదు— “తాతా! నేను అనేక యజ్ఞాలు నిర్వహించాను, బ్రాహ్మణులకు సమృద్ధిగా దక్షిణలు ఇచ్చాను; నా కోరికలన్నీ నెరవేరాయి; వేదాలను శ్రవణం చేశాను; శత్రువుల శిరస్సులపై పాదం మోపాను; ఆశ్రితుల పోషణకు తగిన ఏర్పాట్లు చేశాను; దీనులనూ ఉద్ధరించాను. కాబట్టి, ఓ ద్విజశ్రేష్ఠా, ఇప్పుడు నేను పాండవుల వద్దకు వెళ్లి ఇలాగే సంధి కోసం ఎలా వేడుకోగలను? నేను పరరాజ్యాలను జయించాను, స్వరాజ్యాన్ని నిరంతరం కాపాడాను; నానావిధ భోగాలు అనుభవించాను; ధర్మ-అర్థ-కామాలను సేవించాను; పితృఋణం మరియు క్షత్రియధర్మం—ఈ రెండింటి ఋణాల నుంచీ విముక్తుడనయ్యాను.”
Verse 30
भुक्ताश्न विविधा भोगास्त्रिवर्ग: सेवितो मया । पितृणां गतमानृण्यं क्षत्रधर्मस्य चोभयो:
నేను నానావిధ భోగాలను అనుభవించాను; ధర్మ-అర్థ-కామమనే త్రివర్గాన్ని సేవించాను; పితృఋణం మరియు క్షత్రియధర్మఋణం—ఈ రెండింటి నుంచీ ఉఋణుడనయ్యాను.
Verse 31
न ध्रुवं सुखमस्तीति कुतो राष्ट्र कुतो यश: । इह कीर्तिविधातव्या सा च युद्धेन नान्यथा
లోకంలో ఏ సుఖమూ శాశ్వతం కాదు; అట్లుంటే రాజ్యమూ యశస్సూ ఎలా స్థిరంగా ఉంటాయి? ఇక్కడ సంపాదించవలసింది కీర్తియే; కీర్తి యుద్ధం తప్ప మరే మార్గంతో లభించదు।
Verse 32
गृहे यत् क्षत्रियस्यापि निधन तद् विगर्हितम् । अधर्म: सुमहानेष यच्छय्यामरणं गृहे
క్షత్రియుడికైనా ఇంట్లో మరణం కలగడం నిందనీయం. ఇంట్లో మంచంపై పడి మరణించడం—యోధునికి మహా అధర్మం.
Verse 33
अरण्ये यो विमुच्येत संग्रामे वा तनुं नर: । क्रतूनाहत्य महतो महिमानं स गच्छति,'जो बड़े-बड़े यज्ञोंका अनुष्ठान करके वनमें या संग्राममें शरीरका त्याग करता है, वही क्षत्रिय महत्त्वको प्राप्त होता है
మహా యజ్ఞాలు చేసినట్టుగా భావింపబడి, అరణ్యంలో గానీ సంగ్రామంలో గానీ దేహాన్ని విడిచే వాడు మహిమను పొందుతాడు।
Verse 34
कृपणं विलपन्नार्तो जरयाभिपरिप्लुत: । ग्रियते रुदतां मध्ये ज्ञातीनां न स पूरुष:
వృద్ధాప్యంతో క్షీణించిన దేహంతో, బాధతో కాతరపడి కృపణంగా విలపిస్తూ, ఏడుస్తున్న బంధువుల మధ్య ప్రాణం విడిచేవాడు—అతడు ‘పురుషుడు’ అనబడటానికి అర్హుడు కాదు।
Verse 35
त्यक्त्वा तु विविधान् भोगान् प्राप्तानां परमां गतिम् । अपीदानीं सुयुद्धेन गच्छेयं यत्सलोकताम्
కాబట్టి నానావిధ భోగాలను త్యజించి పరమగతిని పొందిన వారిలా, ఇప్పుడు నేను కూడా సుయుద్ధం ద్వారా వారి లోకానికి చేరుదును.
Verse 36
शूराणामरर्यवृत्तानां संग्रामेष्वनिवर्तिनाम् । धीमतां सत्यसंधानां सर्वेषां क्रतुयाजिनाम्
సంజయుడు అన్నాడు—వారు ఆర్యాచారసంపన్నులైన వీరులు; యుద్ధంలో ఎప్పుడూ వెనుదిరగని వారు—ధీమంతులు, సత్యం మరియు ప్రతిజ్ఞలో స్థిరులు, అందరూ పవిత్ర యజ్ఞకర్మలు నిర్వహించువారు.
Verse 37
मुदा नून॑ प्रपश्यन्ति युद्धे ह्ाप्सरसां गणा:
సంజయుడు అన్నాడు—నిశ్చయంగా అప్సరసల గణాలు ఆనందంతో ఈ యుద్ధాన్ని చూస్తున్నాయి.
Verse 38
पश्यन्ति नूनं पितर: पूजितान् सुरसंसदि । अप्सरोभि: परिवृतान् मोदमानांस्त्रिविष्टपे
సంజయుడు అన్నాడు—నిశ్చయంగా పితృదేవతలు వారిని దేవసభలో గౌరవింపబడినవారిగా చూస్తున్నారు; త్రివిష్టపంలో (స్వర్గంలో) అప్సరసలచే పరివృతులై ఆనందిస్తున్నవారిగా వారు దర్శనమిస్తున్నారు.
Verse 39
“निश्चय ही युद्धमें प्राण देनेवालोंकी ओर अप्सराएँ बड़ी प्रसन्नतासे निहारा करती हैं। पितृगण उन्हें अवश्य ही देवताओं-की सभामें सम्मानित होते देखते हैं। वे स्वर्गमें अप्सराओंसे घिरकर आनन्दित होते देखे जाते हैं ।।
సంజయుడు అన్నాడు—నిశ్చయంగా యుద్ధంలో ప్రాణత్యాగం చేసినవారిని అప్సరసలు మహానందంతో తిలకిస్తారు. పితృదేవతలు వారిని దేవసభలో గౌరవింపబడినవారిగా తప్పక చూస్తారు. స్వర్గంలో అప్సరసలచే పరివృతులై వారు ఆనందిస్తున్నట్లు కనిపిస్తారు. అమరులు మరియు యుద్ధంలో వెనుదిరగని స్థిరవీరులు వెళ్లే ఆ మార్గాన్నే—మేము కూడా ఇప్పుడు అధిరోహించాలా?
Verse 40
पितामहेन वृद्धेन तथा55चार्येण धीमता । जयद्रथेन कर्णेन तथा दुःशासनेन च
సంజయుడు అన్నాడు—వృద్ధ పితామహుడు భీష్ముడు, ధీమంతుడైన ఆచార్య ద్రోణుడు, జయద్రథుడు, కర్ణుడు, దుఃశాసనుడు—వారితో కలిసి, యుద్ధంలో ఎప్పుడూ వెనుదిరగని దేవవీరులు వెళ్లే అదే మార్గాన్ని మేము కూడా ఇప్పుడు అధిరోహించాలా?
Verse 41
घटमाना मदर्थेडस्मिन् हता: शूरा जनाधिपा: । शेरते लोहिताक्ताड़्ा: संग्रामे शरविक्षता:
సంజయుడు పలికెను— ఈ యుద్ధంలో నా కొరకు యథాశక్తి ప్రయత్నిస్తూ అనేక వీర రాజులు హతులయ్యారు. బాణాలతో ఛిద్రమై, రక్తంతో తడిసిన దేహాలతో వారు రణభూమిలో పడి ఉన్నారు.
Verse 42
उत्तमास्त्रविद: शूरा यथोक्तक्रतुयाजिन: । त्यक्त्वा प्राणान् यथान्यायमिन्द्रसझस्वधिष्िता:
ఉత్తమాస్త్రవిద్యలో నిపుణులు, శాస్త్రోక్త విధానంతో యజ్ఞాలు చేసే ఆ ఇతర శూరవీరులు కూడా యథోచితంగా యుద్ధంలో ప్రాణత్యాగం చేసి ఇంద్రలోకంలో స్థిరపడుతున్నారు.
Verse 43
तैः स्वयं रचितो मार्गों दुर्गमो हि पुनर्भवेत् सम्पतद्धिमहावेगैर्यास्यद्धिरिह सद्गतिम्
ఆ వీరులు తామే నిర్మించిన మార్గం మళ్లీ దుర్గమమవుతుంది—ఎందుకంటే మహావేగంతో సద్గతిని చేరబోయే అనేక యోధులు అదే మార్గంలో గుంపుగా దూసుకొస్తారు.
Verse 44
ये मदर्थे हता: शूरास्तेषां कृतमनुस्मरन् । ऋणं तत् प्रतियुञ्जानो न राज्ये मम आदथधे
నా కొరకు హతులైన ఆ శూరవీరుల ఉపకారాన్ని పదేపదే స్మరించుకుంటూ, ఆ ఋణాన్ని తీర్చే ప్రయత్నంలో నిమగ్నుడనై నేను రాజ్యకార్యాలలో మనసు నిలపలేకపోతున్నాను.
Verse 45
घातयित्वा वयस्यांश्न भ्रातूनथ पितामहान् । जीवितं यदि रक्षेयं लोको मां गर्हयेद् ध्रुवम्
మిత్రులను, సోదరులను, పితామహులను హతమార్చించి నేను నా ప్రాణాలను కాపాడుకుంటే, నిశ్చయంగా లోకమంతా నన్ను నిందిస్తుంది.
Verse 46
कीदृशं च भवेद् राज्यं मम हीनस्य बन्धुभि: । सखिभिश्न विशेषेण प्रणिपत्य च पाण्डवम्,“बन्धु-बान्धवों और मित्रोंसे हीन हो युधिष्ठिरके पैरोंमें पड़नेपर मुझे जो राज्य मिलेगा, वह कैसा होगा?
సంజయుడు పలికెను—బంధువులు, మిత్రులు లేని నేను, ముఖ్యంగా పాండవుని పాదాల వద్ద నమస్కరించి పడిపడి రాజ్యాన్ని పొందితే, అది ఎలాంటి రాజ్యమవుతుంది?
Verse 47
सो5हमेतादृशं कृत्वा जगतो5स्य परा भवम् । सुयुद्धेन ततः स्वर्ग प्राप्स्यामि न तदन््यथा
సంజయుడు పలికెను—ఈ లోకానికి ఇలాంటి వినాశాన్ని కలిగించిన నేను, ఇక మహత్తరమైన, దృఢమైన యుద్ధం ద్వారానే స్వర్గాన్ని పొందుతాను; నా పరమ శ్రేయస్సుకు మరొక మార్గం లేదు.
Verse 48
एवं दुर्योधनेनोक्तं सर्वे सम्पूज्य तद्बच: । साधु साध्विति राजान क्षत्रिया: सम्बभाषिरे
సంజయుడు పలికెను—దుర్యోధనుడు ఇలా పలికినప్పుడు, సమవేతమైన క్షత్రియులందరూ అతని మాటలను గౌరవించి, రాజుని ఉద్దేశించి—“సాధు, సాధు” అని పలికారు; అతని సంకల్పాన్ని సమర్థించారు.
Verse 49
पराजयमशोचन्त: कृतचित्ताश्न विक्रमे | सर्वे सुनिश्चिता योद्धुमुदग्रमनसो5भवन्
సంజయుడు పలికెను—పరాజయ శోకాన్ని విడిచి, అందరూ మనసులో పరాక్రమాన్ని స్థిరపరచుకున్నారు; యుద్ధానికి దృఢనిశ్చయంతో, ఉత్సాహభరిత హృదయులయ్యారు.
Verse 50
ततो वाहान् समाश्रचस्य सर्वे युद्धाभिनन्दिन: । ऊने द्वियोजने गत्वा प्रत्यतिष्ठन्त कौरवा:
సంజయుడు పలికెను—ఆపై యుద్ధాన్ని అభిమానించే ఆ యోధులందరూ తమ తమ వాహనాలకు విశ్రాంతి ఇచ్చి, రెండు యోజనాలకు కొద్దిగా తక్కువ దూరం వెళ్లి, కౌరవులు అక్కడే ఆగి శిబిరం వేశారు.
Verse 51
आकाशे विद्रुमे पुण्ये प्रस्थे हिमवत: शुभे | अरुणां सरस्वती प्राप्य पपु: सस्नुश्चन ते जलम्
సంజయుడు పలికెను—హిమవంతుని శుభ శిఖరాలపై ఉన్న ‘ఆకాశవిద్రుమ’ అనే పుణ్యమైన, వృక్షరహిత సమతల ప్రస్థానికి వారు చేరిరి. అక్కడ అరుణవర్ణ ప్రవాహముగల సరస్వతీ నదిని చేరి ఆమె జలమును పానము చేసి, అక్కడే స్నానమాచరించి శాంతి శౌచములను పొందిరి.
Verse 52
तव पुत्रकृतोत्साहा: पर्यवर्तन्त ते ततः । पर्यवस्थाप्य चात्मानमन्योन्येन पुनस्तदा । सर्वे राजन् न्यवर्तन्त क्षत्रिया: कालचोदिता:
సంజయుడు పలికెను—ఆ తరువాత నీ కుమారుని ప్రోత్సాహముతో ఉత్సాహితులైన వారు తిరిగి మళ్లిరి. పరస్పరం ధైర్యం చెప్పి మనస్సులను మళ్లీ స్థిరపరచుకొని, ఓ రాజా, కాలప్రేరితులైన ఆ క్షత్రియులందరూ మరల యుద్ధభూమికి వెళ్లిరి.
Verse 176
तथा विवसनां दीनां स्मरन्त्यद्यापि पाण्डवा: | 'ट्रौपदी एक वस्त्र पहने हुए थी
సంజయుడు పలికెను—ద్రౌపదిని వివస్త్రప్రాయంగా, దీనస్థితిలో సభామధ్యానికి తీసికొని వచ్చి, దుశ్శాసనుడు అందరి ముందే ఆమెకు కలిగించిన మహాక్లేశాన్ని పాండవులు నేటికీ స్మరించుచున్నారు.
Verse 223
पाण्डवानां प्रसादेन भोक्ष्ये राज्यमहं कथम् | “अभिमन्युके विनाशसे जिनके हृदयमें गहरी चोट पहुँची है
సంజయుడు పలికెను—“పాండవుల ప్రసాదముతో నేను రాజ్యాన్ని ఎలా అనుభవించగలను?” సముద్రపర్యంతమైన భూమిని ఒకచ్ఛత్రాధిపత్యంగా ముందే అనుభవించిన తరువాత, ఇప్పుడు పాండవుల కృపాపాత్రుడై రాజ్యభోగం చేయడం నాకు ఎలా తగును?
Verse 243
कृपणं वर्तयिष्यामि कृपणै: सह जीविकाम् । “स्वयं बहुत-से भोग भोगकर और प्रचुर धन दान करके अब दीन पुरुषोंके साथ दीनतापूर्ण जीविकाका आश्रय ले किस प्रकार निर्वाह कर सकूँगा?
సంజయుడు పలికెను—“దీనులతో కలిసి దీనమైన జీవికను నేను ఎలా గడుపగలను?” ఎన్నో భోగాలు అనుభవించి, అపార ధనాన్ని దానమిచ్చిన తరువాత, ఇప్పుడు దీన పురుషులతో కలిసి దీనజీవనాన్ని ఆశ్రయించి నేను ఎలా నిలబడగలను?
Verse 253
न तु सन्धिमहं मन्ये प्राप्तकालं कथडठ्चन । “आपने स्नेहवश हितकी ही बात कही है। आपकी इस बातमें मैं दोष नहीं निकालता और न इसकी निन्दा ही करता हूँ। मेरा कथन तो इतना ही है कि अब किसी प्रकार सन्धिका अवसर नहीं रह गया है। मेरी ऐसी ही मान्यता है
కానీ ఇప్పుడు ఏ విధంగానూ సంధి సాధ్యమని నేను భావించను; నిర్ణాయక కాలం వచ్చేసింది. మీరు స్నేహవశాత్ హితకరమైన మాటలే చెప్పారు; మీ మాటల్లో నేను దోషం చూడను, నిందించను. నా మాట ఒక్కటే—ఇప్పుడు సమాధానానికి అవకాశం దాటిపోయింది.
Verse 266
नायं क्लीबयितुं काल: संयोद्धु काल एव नः । 'शत्रुओंको तपानेवाले वीर! अब मैं अच्छी तरह युद्ध करनेमें ही उत्तम नीतिका पालन समझ रहा हूँ। हमारा यह समय कायरता दिखानेका नहीं, उत्साहपूर्वक युद्ध करनेका ही है
ఇది పిరికితనం చూపే కాలం కాదు; ఇది నిజంగా మనం యుద్ధం చేయవలసిన కాలమే. శత్రువులను తపింపజేసే వీరా! ఇప్పుడు స్థిర సంకల్పంతో యుద్ధం చేయడమే ఉత్తమ నీతిగా నేను భావిస్తున్నాను; ఇది భయపడే సమయం కాదు, ఉత్సాహంతో రణంలో దిగే సమయం.
Verse 363
शस्त्रावभूथपूतानां ध्रुवं वासस्त्रिविष्टपे “जिनके आचरण श्रेष्ठ हैं
యెవరి ఆచరణ శ్రేష్ఠమో, యుద్ధంలో ఎప్పుడూ వెనుదిరగరో, తమ ప్రతిజ్ఞను సత్యం చేసి చూపరో, యజ్ఞముల ద్వారా యజించరో, మరియు శస్త్రధారలలో అవభృథస్నానముచేసి శుద్ధులైనారో—అటువంటి జ్ఞానులైన పురుషులకు త్రివిష్టపంలో నిశ్చయంగా నివాసం లభిస్తుంది.
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns legitimate authority under duress: whether command should follow sheer necessity and remaining power, or be grounded in merit, counsel, and publicly affirmed responsibility toward the coalition.
The chapter models leadership as a socially constructed duty: counsel (from a credible agent), collective endorsement, and the leader’s declared willingness to bear risk for allies together constitute the ethical basis of command.
No explicit phalaśruti is stated in these verses; the meta-function is structural—marking a command succession and re-legitimation of authority as the narrative advances toward the war’s terminal phase.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.