Adhyaya 116
Ādi-parva Adhyāya 116 — Pāṇḍu’s Transgression of the Curse and Mādrī’s Final Charge
Upa-parva: Pāṇḍu-Vanavāsa (Forest Life of Pāṇḍu) Episode
Vaiśaṃpāyana describes Pāṇḍu observing his five sons in the great forest and then moving with his wives through a springtime woodland rich in blossoming trees and lotus-filled waters. The environment becomes a narrative catalyst for desire (manmatha), and Pāṇḍu, seeing Mādrī in a secluded setting, fails to restrain impulse despite the known curse that makes conjugal union fatal. The text depicts his loss of discernment as a collapse of self-governance, culminating in immediate death after union with Mādrī. Kuntī arrives with the children, laments, and questions how the curse was violated; Mādrī responds that she attempted to dissuade him and then articulates a final ethical-administrative directive: Kuntī should care for Mādrī’s sons as her own, and Mādrī requests cremation alongside the king. The chapter closes with Mādrī ascending the funeral pyre, sealing the episode’s emphasis on consequence, guardianship, and the irreversible effects of private action on dynastic continuity.
Chapter Arc: Janamejaya, having heard of Dhritarashtra’s hundred sons and the Vaishya-born Yuyutsu, presses Vaishampayana: “You spoke of a daughter too—how did she come to be?” → The narration turns to the strange birth: Gandhari’s single mass of flesh is to be divided into a hundred portions by Vyasa—yet the question hangs: if the count is exactly one hundred, how can a daughter exist beyond them? The possibility of failure (no progeny at all) shadows the act. → Vyasa, the blazing seer, apportions the flesh into a full hundred shares and, by his will and rite, ordains an additional portion—thus the lone daughter, Duhshala, is brought forth alongside the hundred brothers (and apart from Yuyutsu). → Vaishampayana completes the account of Duhshala’s birth, satisfying Janamejaya’s doubt and restoring coherence to the genealogy of the Kuru line. → “O king, I have told you Duhshala’s birth—ask what more you wish to hear,” inviting the next inquiry into the unfolding destinies of the Kauravas and Pandavas.
Shlokas
Verse 1
अपर पञ्चदशाधिकशततमो< ध्याय: दुःशलाके जन्मकी कथा जनमेजय उवाच धृतराष्ट्रस्य पुत्राणामादित: कथितं त्वया । ऋषे: प्रसादात् तु शतं न च कन्या प्रकीर्तिता
జనమేజయుడు అన్నాడు— “ధృతరాష్ట్రుని కుమారుల విషయాన్ని మీరు మొదటినుంచే చెప్పారు—ఋషి అనుగ్రహంతో వారు వందమంది అయ్యారని; కానీ ఒక కుమార్తె కూడా పుట్టిందని అప్పుడేమీ చెప్పలేదు. అది ఎందుకు?”
Verse 2
वैश्यापुत्रो युयुत्सुश्न कन्या चैका शताधिका । गान्धारराजदुहिता शतपुत्रेति चानघ
జనమేజయుడు అన్నాడు— “అనఘా! మీరు వైశ్యపుత్రుడు యుయుత్సుని ప్రస్తావించారు; అలాగే వందమందికి అదనంగా ఒక కుమార్తె కూడా ఉందని చెప్పారు. కానీ గాంధారరాజ కుమార్తెకు అమితతేజస్సు వ్యాసుడు వంద కుమారుల వరమే ఇచ్చాడు; మరి మీరు కుమార్తె కూడా పుట్టిందని ఎలా చెబుతున్నారు?”
Verse 3
उक्ता महर्षिणा तेन व्यासेनामिततेजसा । कथं त्विदानीं भगवन् कन्यां त्व॑ं तु ब्रवीषि मे
జనమేజయుడు అన్నాడు— “భగవన్, అనఘా! ముందుగా అమితతేజస్సు మహర్షి వ్యాసుడు గాంధారరాజ కుమార్తెకు శతపుత్రత్వమే ప్రకటించాడు. మరి ఇప్పుడు మీరు కుమార్తె జననం గురించి నాకు ఎలా చెబుతున్నారు?”
Verse 4
यदि भागशतं पेशी कृता तेन महर्षिणा । न प्रजास्यति चेद् भूय: सौबलेयी कथंचन
జనమేజయుడు అన్నాడు— “ఆ మహర్షి మాంసపిండాన్ని వంద భాగాలుగా విభజించి, సౌబలేయి గాంధారీ మళ్లీ ఏ విధంగానూ గర్భం ధరించక, ప్రసవించకపోతే—దుఃశలా అనే కుమార్తె జననం ఎలా జరిగింది? బ్రహ్మర్షీ! జరిగినదాన్ని జరిగినట్లే నాకు చెప్పండి; ఈ విషయంలో నాకు కుతూహలం కలిగింది.”
Verse 5
कथं तु सम्भवस्तस्या दुःशलाया वदस्व मे । यथावदिह वितप्रर्षे परं मेडत्र कुतूहलम्
జనమేజయుడు అన్నాడు—“అయితే దుఃశల ఎలా జన్మించింది? నాకు చెప్పండి. బ్రాహ్మణ ఋషులలో శ్రేష్ఠుడా! జరిగినది జరిగినట్లే ఇక్కడ స్పష్టంగా వివరించండి; ఈ విషయమై నాకు గొప్ప కుతూహలం. మహర్షి ఆ మాంసపిండాన్ని వంద భాగాలుగా విభజించి, సుబలపుత్రి గాంధారీ మళ్లీ గర్భం ధరించక, మరే విధంగానూ ప్రసవించకపోతే, దుఃశల అనే ఆ కన్య ఏ విధంగా పుట్టింది? బ్రహ్మర్షీ, నిజాన్ని నాకు చెప్పండి.”
Verse 6
वैशम्पायन उवाच साध्वयं प्रश्न उद्दिष्ट: पाण्डवेय ब्रवीमि ते । तां मांसपेशीं भगवान् स्वयमेव महातपा:
వైశంపాయనుడు అన్నాడు—“హే పాండవవంశజుడా! నీవు చక్కని ప్రశ్న అడిగావు. దానికి సమాధానం చెబుతాను. మహాతపస్వి భగవాన్ వ్యాసుడు స్వయంగా ఆ మాంసపిండాన్ని సంరక్షించి, విధివిధానంగా విభజించి నిల్వచేసే ఏర్పాట్లు చేశాడు—ప్రతిజ్ఞించిన సంతానం అవతరించునట్లు.”
Verse 7
शीताभिरद्धिरासिच्य भागं भागमकल्पयत् । यो यथा कल्पितो भागस्तं तं धात्रया तथा नूप
ఆయన చల్లని నీటిని చల్లుతూ దానిని భాగం భాగంగా ఏర్పరిచాడు. ఓ రాజా! ఏ భాగం ఏ విధంగా రూపుదిద్దుకున్నదో, ఆ విధంగానే దాయాద్వారా దానిని ఉంచించాడు.
Verse 8
घृतपूर्णेषु कुण्डेषु एकैकं प्राक्षिपत् तदा । एतस्मिन्नन्तरे साध्वी गान्धारी सुदृढव्रता
అప్పుడు ఆయన వాటిని ఒక్కొక్కటిగా నెయ్యితో నిండిన కుండలలో వేయించాడు. ఈ మధ్యలో సుదృఢవ్రతను పాటించే సాధ్వి గాంధారీ…
Verse 9
दुहितुः स्नेहसंयोगमनुध्याय वराड़ना । मनसाचिन्तयद् देवी एतत् पुत्रशतं मम
కుమార్తెతో కలిగే స్నేహబంధాన్ని తలచుకుంటూ ఆ శ్రేష్ఠాంగి దేవి మనసులో ఇలా ఆలోచించింది—“ఇది నిశ్చయంగా నా వంద మంది కుమారులుగా మారుతుంది.”
Verse 10
भविष्यति न संदेहो न ब्रवीत्यन्यथा मुनि: । ममेयं परमा तुष्टि्दुहिता मे भवेद् यदि
ఇది నిశ్చయంగా జరుగుతుంది—సందేహమే లేదు; ముని అసత్యం పలకడు. అయినా నా పరమ తృప్తి ఏమనగా—నాకు ఒక కుమార్తె కూడా జన్మిస్తే.
Verse 11
एका शताधिका बाला भविष्यति कनीयसी । ततो दौहित्रजालल्लोकादबाह्मोइसौ पतिर्मम
వందకు ఒకటి అధికంగా సంతానం కలుగుతుంది; అందులో అతి చిన్నది ఒక కుమార్తె. కుమారులతో పాటు ఒక చిన్న కుమార్తె కూడా జన్మిస్తే, దౌహిత్ర పుణ్యంతో లభించే ఉత్తమ లోకాల నుండి నా భర్త వంచితుడవడు.
Verse 12
अधिका किल नारीणां प्रीतिजामातृजा भवेत् | यदि नाम ममापि स्याद् दुहितैका शताधिका
స్త్రీలకు అల్లుడిపై ప్రేమ కుమారుడిపైకన్నా ఎక్కువగా ఉంటుందని అంటారు. నాకు కూడా వంద మంది కుమారులతో పాటు ఒక కుమార్తె లభిస్తే, కుమారులు మరియు దౌహిత్రులతో చుట్టుముట్టబడి నేను కృతార్థురాలనవుతాను.
Verse 13
कृतकृत्या भवेयं वै पुत्रदौहित्रसंवृता । यदि सत्यं तपस्तप्तं दत्तं वाप्यथवा हुतम्
పుత్రులు, దౌహిత్రులతో చుట్టుముట్టబడి నేను నిశ్చయంగా కృతార్థురాలనవుతాను. నేను నిజంగా తపస్సు చేసి ఉంటే, దానం చేసి ఉంటే, లేదా యజ్ఞంలో హవిస్సు అర్పించి ఉంటే—నాకు ఒక కుమార్తె కూడా లభించుగాక.
Verse 14
गुरवस्तोषिता वापि तथास्तु दुहिता मम । एतस्मिन्नेव काले तु कृष्णद्वैपायन: स्वयम्
గురువులు సంతుష్టులై ఉంటే, అలాగే కావుగాక—నాకు ఒక కుమార్తె కలుగుగాక. అచ్చం ఆ సమయానికే కృష్ణద్వైపాయన వ్యాసుడు స్వయంగా కార్యప్రవృత్తుడయ్యాడు.
Verse 15
व्यभजत् स तदा पेशीं भगवानृषिसत्तम: । गणयित्वा शतं पूर्णमंशानामाह सौबलीम्
వైశంపాయనుడు చెప్పెను—అప్పుడు భగవంతుడైన ఋషిశ్రేష్ఠుడు ఆ మాంసపిండాన్ని భాగాలుగా విభజించాడు. సంపూర్ణ వంద భాగాలను లెక్కించి సౌబలీ (గాంధారీ)ని ఉద్దేశించి పలికాడు.
Verse 16
व्यास उवाच पूर्ण पुत्रशतं त्वेतन्न मिथ्या वागुदाह्नता । दौहित्रयोगाय भाग एक: शिष्ट: शतात् पर: । एषा ते सुभगा कन्या भविष्यति यथेप्सिता
వ్యాసుడు పలికెను—గాంధారీ! ఇవి సంపూర్ణ వంద మంది కుమారులే; నేను పలికిన మాట అసత్యం కాదు. వందకు మించి ఒక భాగం మిగిలి ఉంది; దానివల్ల దౌహిత్రయోగం కలుగును. ఆ మిగిలిన భాగం నుంచే నీ కోరిక ప్రకారం సుభాగ్యవతియైన కుమార్తె జన్మించును.
Verse 17
ततोअन्यं घृतकुम्भं च समानाय्य महातपा: । त॑ चापि प्राक्षिपत् तत्र कन्याभागं तपोधन:
అనంతరం మహాతపస్వి మరొక నెయ్యి కుండను తెప్పించాడు. తపోధనుడైన ముని ఆ కన్యాభాగాన్ని కూడా ఆ పాత్రలో వేసెను.
Verse 18
एतत् ते कथितं राजन् दुःशलाजन्म भारत । ब्रृहि राजेन्द्र कि भूयो वर्तयिष्यामि तेडनघ
వ్యాసుడు పలికెను—ఓ భరతవంశీయ రాజా! దుఃశల జన్మవృత్తాంతాన్ని నీకు చెప్పితిని. ఓ రాజేంద్రా, ఓ అనఘా! ఇంకేమి వినదలచితివో చెప్పు; నేను మరింతగా వివరిస్తాను.
Verse 114
इस प्रकार श्रीमह्याभारत आदिपर्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें गान्धारीपुत्रोत्पत्तिविषयक एक सौ चौदहवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ఆదిపర్వాంతర్గత సంభవపర్వములో గాంధారీ పుత్రోత్పత్తి విషయక నూట పద్నాల్గవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.
Verse 115
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि दु:ःशलोत्पत्तौ पजञ्चदशाधिकशततमो<ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ఆదిపర్వంలోని సంభవపర్వంలో దుఃశల జననవిషయక నూరుపదిహేనవ అధ్యాయం సమాప్తమగుచున్నది.
Frequently Asked Questions
The dilemma centers on whether acknowledged constraints (a curse functioning as binding prohibition) can be overridden by impulse; the narrative frames the choice as a failure of restraint with immediate moral and practical consequences.
The chapter emphasizes that ethical knowledge must be operationalized as self-governance; when discernment collapses under desire, the resulting harm extends beyond the individual to dependents and institutions, requiring subsequent responsibility and care.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter’s meta-function is causal and instructional, embedding a practical lesson on restraint and guardianship within the epic’s broader dharma–karma architecture.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.