Adhyaya 88

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे मुनिमोहशमनं नाम सप्ताशीतितमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः केन योगेन वै सूत गुणप्राप्तिः सतामिह अणिमादिगुणोपेता भवन्त्येवेह योगिनः तत्सर्वं विस्तरात्सूत वक्तुमर्हसि सांप्रतम्

ఇట్లు శ్రీలింగ మహాపురాణ పూర్వభాగంలో ‘మునిమోహశమనము’ అనే ఎనభై ఎనిమిదవ అధ్యాయం. ఋషులు పలికిరి—ఓ సూతా, ఏ యోగముచేత ఇక్కడ సత్పురుషులు గుణప్రాప్తి పొందుదురు? ఏ ఉపాయముచేత యోగులు ఈ జన్మలోనే అణిమాది సిద్ధిగుణములతో యుక్తులగుదురు? ఓ సూతా, అది సమస్తమును ఇప్పుడు విస్తారంగా చెప్పవలసినది.

Verse 2

सूत उवाच अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि योगं परमदुर्लभम् पञ्चधा संस्मरेदादौ स्थाप्य चित्ते सनातनम्

సూతుడు పలికెను—ఇకపై నేను పరమదుర్లభమైన యోగాన్ని వివరిస్తాను. మొదట మనస్సులో సనాతన పరమేశ్వరుని స్థాపించి, ఆయనను పంచవిధంగా స్మరించాలి.

Verse 3

कल्पयेच्चासनं पद्मं सोमसूर्याग्निसंयुतम् षड्विंशच्छक्तिसंयुक्तम् अष्टधा च द्विजोत्तमाः

హే ద్విజోత్తములారా, సోమ-సూర్య-అగ్ని సంయుక్తమైన పద్మాసనాన్ని కల్పించాలి; ఇరవై ఆరు శక్తులతో యుక్తమై, దానిని అష్టధా రూపంగా ఏర్పాటు చేయాలి.

Verse 4

ततः षोडशधा चैव पुनर्द्वादशधा द्विजाः स्मरेच् च तत् तथा मध्ये देव्या देवम् उमापतिम्

తదనంతరం, హే ద్విజులారా, దానిని షోడశధా రూపంగా, మళ్లీ ద్వాదశధా రూపంగా స్మరించాలి; అలాగే మధ్యలో దేవితో కూడిన దేవుడు ఉమాపతిని స్మరించాలి.

Verse 5

अष्टशक्तिसमायुक्तम् अष्टमूर्तिमजं प्रभुम् ताभिश्चाष्टविधा रुद्राश् चतुःषष्टिविधाः पुनः

అష్ట శక్తులతో సమాయుక్తుడైన అజుడు, ప్రభువు అష్టమూర్తి అని చెప్పబడెను. ఆ శక్తుల ద్వారానే రుద్రుడు అష్టవిధుడవుతాడు; మరల విభేదముచే చతుఃషష్టివిధుడని కూడా పలుకబడెను.

Verse 6

शक्तयश् च तथा सर्वा गुणाष्टकसमन्विताः एवं स्मरेत्क्रमेणैव लब्ध्वा ज्ञानमनुत्तमम्

అలాగే, గుణాష్టకంతో సమన్వితమైన సమస్త శక్తులను క్రమంగా స్మరించాలి; ఈ విధంగా అనుత్తమ జ్ఞానాన్ని పొందుతాడు.

Verse 7

एवं पाशुपतं योगं मोक्षसिद्धिप्रदायकम् तस्याणिमादयो विप्रा नान्यथा कर्मकोटिभिः

ఈ విధంగా పాశుపతయోగము మోక్షసిద్ధిని ప్రసాదించునది. దానివలన అణిమాది సిద్ధులు కలుగును; ఓ విప్రులారా, కోట్లాది కర్మకాండములచేత కూడా ఈ ఫలము వేరే విధంగా లభించదు.

Verse 8

ऐश्वर्य तत्राष्टगुणमैश्वर्यं योगिनां समुदाहृतम् तत्सर्वं क्रमयोगेन ह्य् उच्यमानं निबोधत

ఇక్కడ యోగుల ఐశ్వర్యము అష్టగుణమని ప్రకటించబడింది. క్రమయోగ విధానమున చెప్పబడుచున్నదంతయు శ్రద్ధగా గ్రహించుడి.

Verse 9

अणिमा लघिमा चैव महिमा प्राप्तिरेव च प्राकाम्यं चैव सर्वत्र ईशित्वं चैव सर्वतः

అణిమా, లఘిమా, మహిమా, ప్రాప్తి; అలాగే సర్వత్ర ప్రాకామ్యము మరియు సర్వతోముఖ ఈశిత్వము—ఈ సిద్ధులు లభించును.

Verse 10

वशित्वमथ सर्वत्र यत्र कामावसायिता तच्चापि त्रिविधं ज्ञेयम् ऐश्वर्यं सार्वकामिकम्

ఇప్పుడు వశిత్వము—సర్వత్ర అధీనత కలిగించు శక్తి, యందు కోరిక (కామము) నిశ్చయముగా సిద్ధించును—ఇది కూడా త్రివిధమని తెలుసుకొనుడి; ఇది సర్వకామసాధక ఐశ్వర్యము.

Verse 11

सावद्यं निरवद्यं च सूक्ष्मं चैव प्रवर्तते सावद्यं नाम यत्तत्र पञ्चभूतात्मकं स्मृतम्

అనుభవములో ‘సావద్యము’, ‘నిరవద్యము’ మరియు ‘సూక్ష్మము’—ఇవి ప్రవర్తించును. ఇక్కడ ‘సావద్యము’ అనబడినది పంచభూతాత్మకమని స్మృతము.

Verse 12

इन्द्रियाणि मनश्चैव अहङ्कारश् च यः स्मृतः तत्र सूक्ष्मप्रवृत्तिस्तु पञ्चभूतात्मिका पुनः

ఇంద్రియాలు, మనస్సు మరియు అహంకారమని ప్రసిద్ధమైనది—ఇవన్నీ లోపల సూక్ష్మప్రవృత్తి పనిచేస్తుంది; అది మళ్లీ పంచమహాభూతాత్మకమే. ఈ పాశబంధంలో దేహధారి పశువు లోకానుభవం పొందుతుంది, పతి శివుని వైపు తిరిగే వరకు।

Verse 13

इन्द्रियाणि मनश्चित्तबुद्ध्यहङ्कारसंज्ञितम् तथा सर्वमयं चैव आत्मस्था ख्यातिरेव च

ఇంద్రియాలు, అలాగే మనస్సు, చిత్తం, బుద్ధి, అహంకారం—ఈ పేర్లతో ప్రసిద్ధమైనవి—అన్నీ చైతన్యంతో వ్యాపించబడ్డవి; ఆత్మలో నిలిచిన ఖ్యాతి (జాగృతి)యే వీటన్నిటికి ఆధారం. ఇలా పశువు వీటిని పాశావరణాలుగా అనుభవిస్తాడు; పతి శివుడు అంతఃసాక్షిగా నిలుస్తాడు।

Verse 14

संयोग एव त्रिविधः सूक्ष्मेष्वेव प्रवर्तते पुनरष्टगुणश्चापि सूक्ष्मेष्वेव विधीयते

సంయోగం (సంబంధం) నిజంగా త్రివిధమై, అది కేవలం సూక్ష్మ తత్త్వాలలోనే ప్రవర్తిస్తుంది. అలాగే అష్టగుణ సమూహమూ ఆ సూక్ష్మ తత్త్వాలలోనే స్థాపితమై ఉంటుంది।

Verse 15

तस्य रूपं प्रवक्ष्यामि यथाह भगवान्प्रभुः त्रैलोक्ये सर्वभूतेषु यथास्य नियमः स्मृतः

భగవాన్ ప్రభువు చెప్పినట్లే ఆయన స్వరూపాన్ని నేను వివరిస్తాను; అలాగే త్రిలోకాలలో సమస్త భూతాలపై వర్తించే నియమమని స్మృతమైన ఆ విధానాన్నీ చెబుతాను।

Verse 16

अणिमाद्यं तथाव्यक्तं सर्वत्रैव प्रतिष्ठितम् त्रैलोक्ये सर्वभूतानां दुष्प्राप्यं समुदाहृतम्

ఆయనే అణిమాది సిద్ధులకు మూలం, అయినా అవ్యక్తుడు. సర్వత్ర ప్రతిష్ఠితుడై ఉన్నప్పటికీ, త్రిలోకాలలో సమస్త భూతాలకు ఆయన దుష్ప్రాప్యుడని ప్రకటించబడెను—బద్ధ పశువుకు అందని పరమ పతి।

Verse 17

तत् तस्य भवति प्राप्यं प्रथमं योगिनां बलम् लङ्घनं प्लवनं लोके रूपमस्य सदा भवेत्

అతనికి యోగుల మొదటి బలం సిద్ధిస్తుంది—లోకంలో అతనికి నిత్యం లంఘనం చేయుట, ప్లవనం చేయుట అనే సామర్థ్యం కలుగుతుంది।

Verse 18

शीघ्रत्वं सर्वभूतेषु द्वितीयं तु पदं स्मृतम् त्रैलोक्ये सर्वभूतानां महिम्ना चैव वन्दितम्

సర్వభూతాల పట్ల శీఘ్రత్వం రెండవ పదమని స్మరించబడింది; త్రైలోక్యంలో సమస్త జీవులు ఆయన దివ్య మహిమచేత వందన చేస్తారు।

Verse 19

महित्वं चापि लोके ऽस्मिंस् तृतीयो योग उच्यते त्रैलोक्ये सर्वभूतेषु यथेष्टगमनं स्मृतम्

ఈ లోకంలో మహిత్వసిద్ధి మూడవ యోగమని చెప్పబడుతుంది; త్రైలోక్యంలో సమస్త భూతాల మధ్య ఇష్టానుసారంగా సంచరించే శక్తిగా ఇది స్మరించబడింది।

Verse 20

प्राकामान् विषयान् भुङ्क्ते तथाप्रतिहतः क्वचित् त्रैलोक्ये सर्वभूतानां सुखदुःखं प्रवर्तते

అతడు కోరిన విషయాలను అనుభవిస్తాడు, అలాగే ఎప్పుడైనా ఎక్కడైనా అప్రతిహతుడై ఉంటాడు; త్రైలోక్యంలో సమస్త భూతాల సుఖదుఃఖాలు అతని అధీనంగా ప్రవహిస్తాయి।

Verse 21

ईशो भवति सर्वत्र प्रविभागेन योगवित् वश्यानि चास्य भूतानि त्रैलोक्ये सचराचरे

యోగవిదుడైన అతడు సర్వత్ర ఈశ్వరుడవుతాడు, విభాగబద్ధంగా పాలిస్తాడు; త్రైలోక్యంలో చరాచర సమస్త భూతాలు అతని వశంలో ఉంటాయి।

Verse 22

इच्छया तस्य रूपाणि भवन्ति न भवन्ति च यत्र कामावसायित्वं त्रैलोक्ये सचराचरे

ఆయన కేవల సంకల్పముచేతనే ఆయన రూపములు ప్రదర్శితమగును, మరల అప్రదర్శితమగును. చరాచరమయిన త్రిలోకమంతటా కోరికల నిర్ణాయక పరిపూర్ణత ఆయనలోనే నిలిచియున్నది.

Verse 23

शब्दः स्पर्शो रसो गन्धो रूपं चैव मनस् तथा प्रवर्तन्ते ऽस्य चेच्छातो न भवन्ति यथेच्छया

శబ్దము, స్పర్శ, రసము, గంధము, రూపము మరియు మనస్సు—ఇవి అన్నీ ఆయన ఇచ్ఛచేతనే క్రియాశీలమగును; తమ స్వేచ్ఛచేత కాదు. అట్లే పశువు యొక్క ఇంద్రియాలు పరమ పతి శివుని అధీనములోనే నడుచును.

Verse 24

योगिन् इस् फ़्रेएद् फ़्रोम् अत्तछ्मेन्त् न जायते न म्रियते छिद्यते न च भिद्यते न दह्यते न मुह्येत लीयते न च लिप्यते

పాశబంధమునుండి విముక్తుడైన యోగి జన్మించడు, మరణించడు. అతడు చీల్చబడడు, విరగడు; దహింపబడడు, మోహింపబడడు. లయమగడు, కలుషితమగడు కాదు—పతి శివుని ఆధారమైన నిర్మల చైతన్యంలో స్థితుడై యుండును.

Verse 25

न क्षीयते न क्षरति खिद्यते न कदाचन क्रियते वा न सर्वत्र तथा विक्रियते न च

ఆయన క్షీణించడు, క్షరించి నశించడు; ఎప్పుడూ క్లేశపడడు. క్రియచేత ఉత్పన్నుడుకాడు, ఎక్కడా వికృతుడుకాడు—అందువల్ల ఆయనకు వికారం లేదు. ఇదే పతి శివుని లక్షణము.

Verse 26

अगन्धरसरूपस्तु अस्पर्शः शब्दवर्जितः अवर्णो ह्यस्वरश् चैव असवर्णस्तु कर्हिचित्

ఆయన గంధము, రసము, రూపము లకు అతీతుడు; స్పర్శలేనివాడు, శబ్దరహితుడు. వర్ణమూ స్వరమూ లేనివాడు—ఎప్పుడూ ఏ వర్గములోనూ పడడు. అట్లే పతి శివుడు నిర్గుణుడని ఉపదేశించబడెను.

Verse 27

स भुङ्क्ते विषयांश्चैव विषयैर्न च युज्यते अणुत्वात्तु परः सूक्ष्मः सूक्ष्मत्वाद् अपवर्गिकः

ఆయన విషయాలను అనుభవించినా వాటితో బంధింపబడడు. పరమ సూక్ష్ముడైనందున స్పర్శాతీతుడు; ఆ సూక్ష్మత్వమే అపవర్గం—మోక్షం—ప్రదానం చేస్తుంది।

Verse 28

व्यापकस्त्वपवर्गाच्च व्यापकात्पुरुषः स्मृतः पुरुषः सूक्ष्मभावात्तु ऐश्वर्ये परमे स्थितः

అపవర్గం (మోక్షం) ప్రసాదించుటవలన ఆయన ‘వ్యాపకుడు’ అని పిలువబడతాడు; ఆ సర్వవ్యాప్తిత్వం వల్లనే ‘పురుషుడు’ అని స్మరించబడతాడు. పరమ సూక్ష్మ స్వభావముగల ఆ పురుషుడు పరమ ఐశ్వర్యంలో స్థితుడు—శివుడు పతి, పాశాతీతుడు।

Verse 29

गुणोत्तरमथैश्वर्ये सर्वतः सूक्ष्ममुच्यते ऐश्वर्यं चाप्रतीघातं प्राप्य योगमनुत्तमम्

తదుపరి గుణాతీతుడై, ఐశ్వర్యభావం వల్ల సర్వతోముఖంగా సూక్ష్ముడని చెప్పబడతాడు. మరియు అవరోధరహితమైన ఐశ్వర్యాన్ని పొందినవాడు, అనుత్తమ యోగం—పతి (శివ)తో ఏకత్వం—ను చేరుతాడు।

Verse 30

अपवर्गं ततो गच्छेत् सूक्ष्मं तत्परमं पदम् एवं पाशुपतं योगं ज्ञातव्यं मुनिपुङ्गवाः

అనంతరం అతడు అపవర్గం—మోక్షం—ను పొందుతూ ఆ సూక్ష్మమైన పరమ పదాన్ని చేరుతాడు. ఓ మునిపుంగవులారా, ఇదే పాశుపత యోగమని తెలుసుకోవలెను।

Verse 31

स्वर्गापवर्गफलदं शिवसायुज्यकारणम् अथवा गतविज्ञानो रागात्कर्म समाचरेत्

ఇది స్వర్గఫలమును, అపవర్గఫలమును ప్రసాదించి, శివసాయుజ్యానికి కారణమగును. అయితే వివేకజ్ఞానం కోల్పోయినవాడు రాగవశంగా కర్మలను ఆచరిస్తూనే ఉంటాడు।

Verse 32

राजसं तामसं वापि भुक्त्वा तत्रैव मुच्यते ब्रह्मन् गुअरन्तेएस् लिबेरतिओन् तथा सुकृतकर्मा तु फलं स्वर्गे समश्नुते

హే బ్రాహ్మణా! రాజసమో తామసమో అయిన కర్మఫలాన్ని అనుభవించి జీవుడు అక్కడే వాటి నుండి విముక్తి పొందుతాడు. అలాగే సుకృతకర్మచేసినవాడు స్వర్గంలో తన ఫలాన్ని అనుభవిస్తాడు. అయితే ఈ గుణజన్య భోగాలకన్నా పరంగా, పతి—శివుని శరణు పొందితే పరమ విమోచనం; ఆయన కృపతో పశువు పాశం నుండి విడిపోతాడు.

Verse 33

तस्मात्स्थानात्पुनः श्रेष्ठो मानुष्यमुपपद्यते तस्माद्ब्रह्म परं सौख्यं ब्रह्म शाश्वतम् उत्तमम्

ఆ స్థితి నుండి జీవుడు మళ్లీ శ్రేష్ఠమైన మానవ జన్మను పొందుతాడు. కాబట్టి బ్రహ్మమే పరమ సుఖం; బ్రహ్మ శాశ్వతమూ ఉత్తమమూ.

Verse 34

ब्रह्म एव हि सेवेत ब्रह्मैव हि परं सुखम् परिश्रमो हि यज्ञानां महतार्थेन वर्तते

బ్రహ్మునే సేవించాలి; బ్రహ్మమే పరమ సుఖం. యజ్ఞాల శ్రమ నిజంగా మహత్తర లక్ష్యం—పరమ తత్త్వ సాక్షాత్కారం—కోసమే ఉన్నప్పుడు ఫలిస్తుంది.

Verse 35

भूयो मृत्युवशं याति तस्मान्मोक्षः परं सुखम् अथवा ध्यानसंयुक्तो ब्रह्मतत्त्वपरायणः

మళ్లీ మృత్యువశానికి లోనయ్యేవాడు బంధనంలోకి తిరిగి వెళ్తాడు; అందుకే మోక్షమే పరమ సుఖం. లేదా ధ్యానంతో యుక్తుడై బ్రహ్మతత్త్వపరాయణుడై—అంటే పతి శివునందు నిష్ఠ కలిగి—పునర్జన్మ నుండి విముక్తి పొందుతాడు.

Verse 36

न तु च्यावयितुं शक्यो मन्वन्तरशतैरपि दृष्ट्वा तु पुरुषं दिव्यं विश्वाख्यं विश्वतोमुखम्

వందల మన్వంతరాలైనా ఆయనను చలింపజేయలేవు. కానీ ‘విశ్వ’ అని ఖ్యాతిగాంచిన, అన్ని దిశలలో ముఖములు కలిగిన ఆ దివ్య పురుషుని దర్శించి వారు అవికార పతిని గుర్తించారు; ఆయన సన్నిధిలో పాశబంధ శక్తి నశిస్తుంది.

Verse 37

विश्वपादशिरोग्रीवं विश्वेशं विश्वरूपिणम् विश्वगन्धं विश्वमाल्यं विश्वांबरधरं प्रभुम्

నేను ఆ ప్రభువును ఆరాధిస్తున్నాను—ఆయన పాదాలు, శిరస్సు, గ్రీవమే ఈ సమస్త విశ్వం; ఆయన విశ్వేశ్వరుడు, విశ్వరూపుడు; ఆయన సువాసన, మాల్యములు స్వయంగా విశ్వమే; విశ్వాన్నే వస్త్రంలా ధరించిన పరమాధిపతి।

Verse 38

गोभिर् महीं संपतते पतत्रिणो नैवं भूयो जनयत्येवमेव कविं पुराणम् अनुशासितारं सूक्ष्माच्च सूक्ष्मं महतो महान्तम्

పక్షులు గుంపులుగా భూమిపై దిగినట్లే జీవులు మళ్లీ మళ్లీ జన్మిస్తారు; కానీ ఆ ఆద్య కవి—పురాణస్వరూప పరమ ఉపదేశకుడు—మాత్రం ఎవ్వరూ మరల సృష్టించలేరు; ఆయన సూక్ష్మాతిసూక్ష్ముడు, మహత్తరాతిమహత్తరుడు।

Verse 39

योगेन पश्येन्न च चक्षुषा पुनर् निरिन्द्रियं पुरुषं रुक्मवर्णम् अलिङ्गिनं निर्गुणं चेतनं च नित्यं सदा सर्वगं सर्वसारम्

ఆయనను యోగదృష్టితో చూడాలి, కేవలం కళ్లతో కాదు—ఇంద్రియాతీతుడైన ఆ పురుషుని, స్వర్ణకాంతితో ప్రకాశించే వాడిని; లింగరహితుడు, గుణాతీతుడు, శుద్ధ చైతన్యస్వరూపుడు; నిత్యుడు, సదా, సర్వవ్యాపి, సర్వసారభూతుడు।

Verse 40

पश्यन्ति युक्त्या ह्यचलप्रकाशं तद्भावितास्तेजसा दीप्यमानम् /* अपाणिपादोदरपार्श्वजिह्वो ह्यतीन्द्रियो वापि सुसूक्ष्म एकः

శాసితమైన యుక్తితో వారు ఆ అచల ప్రకాశాన్ని దర్శిస్తారు; ధ్యానభావనచేత వ్యక్తమై తన స్వతేజస్సుతో దగ్ధంగా ప్రకాశించేది. ఆయన ఏకుడు, అత్యంత సూక్ష్ముడు, అతీంద్రియుడు—చేతులు, పాదాలు లేనివాడు; అయినా ఉదరం, పార్శ్వాలు, జిహ్వారూపంగా సర్వత్ర వ్యాపించినవాడు।

Verse 41

पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णो न चास्त्यबुद्धं न च बुद्धिर् अस्ति /* स वेद सर्वं न च सर्ववेद्यं तमाहुरग्र्यं पुरुषं महान्तम्

ఆయన కళ్లులేకుండానే చూస్తాడు, చెవులేకుండానే వింటాడు. ఆయనలో అజ్ఞానం లేదు, పరిమిత బుద్ధి కూడా లేదు. ఆయన అన్నిటినీ తెలుసుకొనేవాడు, అయినా అందరికీ పూర్తిగా తెలిసే విషయముకాడు. ఆయనే అగ్ర్యుడు, మహాపురుషుడు—పరమ పతి శివుడు—అని వారు ప్రకటిస్తారు।

Verse 42

अचेतनां सर्वगतां सूक्ष्मां प्रसवधर्मिणीम् प्रकृतिं सर्वभूतानां युक्ताः पश्यन्ति योगिनः

యోగసాధనలో నియమితులైన యోగులు, అచేతనమైన, సర్వవ్యాపకమైన, సూక్ష్మమైన, సృష్టి-ప్రసవ స్వభావముగల ప్రకృతిని—సర్వభూతాలలో కారణాధారంగా క్రియాశీలమై ఉన్నదిగా—ప్రత్యక్షంగా దర్శిస్తారు.

Verse 43

सर्वतः पाणिपादं तत् सर्वतो ऽक्षिशिरोमुखम् सर्वतः श्रुतिमल् लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति

ఆ పరమ తత్త్వం (పతి-శివుడు) సర్వత్ర చేతులు పాదాలు కలవాడు; సర్వత్ర ఆయన కళ్ళు, శిరస్సులు, ముఖాలు. లోకంలో సర్వత్ర శ్రోత ఆయనే; సమస్తాన్ని ఆవరించి, అంతటా అధిష్ఠానంగా నిలిచియున్నాడు.

Verse 44

युक्तो योगेन चेशानं सर्वतश् च सनातनम् पुरुषं सर्वभूतानां तं विद्वान्न विमुह्यति

యోగముచే ఆయనతో ఏకమై, జ్ఞాని ఈశానుని—సనాతనుడైన, సర్వవ్యాపకుడైన, సర్వభూతాల అంతర్యామి పరమపురుషుని—యథార్థంగా తెలిసికొనినచో, పాశబంధములచే ఇక మోహపడడు.

Verse 45

भूतात्मानं महात्मानं परमात्मानमव्ययम् सर्वात्मानं परं ब्रह्म तद्वै ध्याता न मुह्यति

శివుని భూతాత్మగా, మహాత్మగా, అవ్యయ పరమాత్మగా, మరియు సర్వాత్మ పరబ్రహ్మగా ధ్యానించువాడు—ఆ ధ్యాత ఎప్పటికీ మోహపడడు.

Verse 46

पवनो हि यथा ग्राह्यो विचरन्सर्वमूर्तिषु पुरि शेते सुदुर्ग्राह्यस् तस्मात्पुरुष उच्यते

ఎలా గాలి అన్ని రూపాలలో సంచరిస్తూనే పట్టుకోవడం కష్టమో, అలాగే అంతర్యామి ప్రభువు దేహమనే పురిలో నివసించుచున్నా అత్యంత దుర్గ్రాహ్యుడు; అందుకే ఆయనను ‘పురుషుడు’ అని అంటారు.

Verse 47

देवेलोप्मेन्त् ओफ़् अन् एम्ब्र्यो अथ चेल्लुप्तधर्मा तु सावशेषैः स्वकर्मभिः ततस्तु ब्रह्मगर्भे वै शुक्रशोणितसंयुते

అప్పుడు దేహధారి పశు-ఆత్మ తన పూర్వస్థితి నుండి పతనమై, స్వకర్మశేషబలంతో ముందుకు నడిపింపబడుతుంది. అనంతరం బ్రహ్మ నిర్మించిన గర్భంలో—శుక్రశోణితాలు సంయుక్తమైన చోట—ప్రవేశించి, పతి (శివ) ఆజ్ఞచే మరియు పాశబంధాలచే నియంత్రితమై భ్రూణరూపం పొందుతుంది।

Verse 48

स्त्रीपुंसोः संप्रयोगे हि जायते हि ततः प्रभुः ततस्तु गर्भकालेन कललं नाम जायते

స్త్రీ-పురుషుల సంయోగంతో ప్రభువు నియోగం ప్రకారం సృష్టి ప్రవాహం ప్రారంభమవుతుంది. ఆపై గర్భకాల క్రమంలో ‘కలల’ అనే తొలి భ్రూణపిండం ఏర్పడుతుంది।

Verse 49

कालेन कललं चापि बुद्बुदं सम्प्रजायते मृत्पिण्डस्तु यथा चक्रे चक्रावर्तेन पीडितः

కాల ప్రభావంతో కలల కూడా బుద్బుదం (బుడగ) వంటి రూపంగా మారుతుంది; కుంభకారుని చక్రంపై భ్రమణ ఒత్తిడితో మట్టిపిండం మార్పు చెందునట్లు।

Verse 50

हस्ताभ्यां क्रियमाणस्तु बिंबत्वमनुगच्छति एवमाध्यात्मिकैर्युक्ता वायुना संप्रपूरितः

రెండు చేతులతో మలచినప్పుడు ఆ పిండం సుగుణమైన ఆకారం (బింబత్వం) పొందుతుంది. అలాగే, ఆధ్యాత్మిక తత్త్వాలు సమ్యక్‌గా కలిసినప్పుడు, అది వాయువు (ప్రాణం) చేత పూర్తిగా నిండిపొంది దేహస్థితి యొక్క సూక్ష్మ నిర్మాణాన్ని సూచిస్తుంది।

Verse 51

यदि योनिं विमुञ्चामि तत्प्रपद्ये महेश्वरम् यावद्धि वैष्णवो वायुर् जातमात्रं न संस्पृशेत्

నేను యోనిని విడిచి విడుదల కావలసి వస్తే, మహేశ్వరుని శరణు పొందుతాను—వైష్ణవ వాయువు జన్మించిన క్షణంలోనే నవజాత శిశువును స్పర్శించకముందు వరకు।

Verse 52

तावत्कालं महादेवम् अर्चयामीति चिन्तयेत् जायते मानुषस्तत्र यथारूपं यथावयः

ఆ కాలమంతా అంతరంగంలో “నేను మహాదేవుని ఆరాధిస్తున్నాను” అని సంకల్పించాలి. ఆ శివచింతనవలన పాశబద్ధుడైన జీవుడు అక్కడ మనుష్యజన్మ పొందుతాడు—యథాభావం యథారూపం, యథావయస్సు కలుగును।

Verse 53

वायुः संभवते खात्तु वाताद्भवति वै जलम् जलात् सम्भवति प्राणः प्राणाच्छुक्रं विवर्धते

ఆకాశం (ఖ) నుండి వాయువు పుడుతుంది; వాయువునుండే జలం కలుగుతుంది. జలమునుండి ప్రాణం ఉద్భవిస్తుంది; ప్రాణమునుండి శుక్రం పోషింపబడి వృద్ధి చెందుతుంది. ఈ విధంగా పతి—శివుని అధీనంలో తత్త్వాల క్రమవికాసంతో దేహధారి పశువు రూపుదిద్దుకుంటాడు।

Verse 54

रक्तभागास् त्रयस्त्रिंशद् रेतोभागाश् चतुर्दश भागतो ऽर्धफलं कृत्वा ततो गर्भो निषिच्यते

మాతృరక్తములో ముప్పైమూడు భాగాలు, పితృరేతస్సు/శుక్రములో పద్నాలుగు భాగాలు తీసుకొని, భాగవిభాగముచే ‘అర్ధఫల’ భాగముగా చేసి, ఆపై గర్భం నిషేచింపబడుతుంది. ఈ విధంగా పాశబంధముతో జీవుడు పతి—శివుని అధీనంలో జననపథంలో ప్రవేశిస్తాడు।

Verse 55

ततस्तु गर्भसंयुक्तः पञ्चभिर् वायुभिर् वृतः पितुः शरीरात्प्रत्यङ्गं रूपमस्योपजायते

తదుపరి జీవుడు గర్భముతో సంయుక్తుడై పంచవాయువులచే ఆవరింపబడుతాడు. పితృశరీరమునుండి క్రమంగా అతని ప్రతి అంగప్రత్యంగ రూపం ఉద్భవిస్తుంది. ఈ విధంగా దేహధారి పశువు బంధనంలో ప్రవేశిస్తాడు; అనంతరం విమోచనాన్ని పతి—శివుడే ప్రసాదించగలడు।

Verse 56

ततो ऽस्य मातुराहारात् पीतलीढप्रवेशनात् नाभिदेशेन वै प्राणास् ते ह्य् आधारा हि देहिनाम्

ఆపై మాతృఆహారమునుండి—తాగబడినదీ, లేహించబడినదీ లోనికి ప్రవేశించగా—ప్రాణములు నాభిప్రదేశమున ద్వారా సంచరిస్తాయి; ఎందుకంటే ఆ ప్రాణములే దేహధారుల నిజమైన ఆధారములు।

Verse 57

नवमासात् परिक्लिष्टः संवेष्टितशिरोधरः वेष्टितः सर्वगात्रैश् च अपर्याप्तप्रवेशनः

తొమ్మిది నెలలు గర్భంలో కష్టపడి, శిరస్సు-గ్రీవ బిగిగా బంధింపబడి, సర్వాంగములు చుట్టబడి నలిగిన జీవుడు, కదలుటకు తగిన స్థలం లేక పాశబంధనంతో బాధపడును।

Verse 58

नवमासोषितश्चापि योनिच्छिद्रादवाङ्मुखः हेल्ल् ततः स्वकर्मभिः पापैर् निरयं सम्प्रपद्यते

తొమ్మిది నెలలు ఎండిపోయి సంకుచితమైన దేహధారి, యోని రంధ్రం ద్వారా అవాంగ్ముఖంగా బయటకు వస్తాడు; తరువాత తన స్వకర్మజ పాపాల ప్రేరణతో నరకాన్ని చేరుతాడు—ఇదే కర్మవల్ల నేయబడిన కఠిన పాశము।

Verse 59

असिपत्रवनं चैव शाल्मलिच्छेदनं तथा ताडनं भक्षणं चैव पूयशोणितभक्षणम्

అక్కడ ఖడ్గపత్ర వనం, శాల్మలి ముళ్లతో ఛేదనం, తాడనం మరియు భక్షణం; అంతేకాక పుయ్యము మరియు రక్తమును కూడా భక్షింపజేయుట ఉంది।

Verse 60

यथा ह्यापस्तु संछिन्नाः संश्लेष्मम् उपयान्ति वै तथा छिन्नाश् च भिन्नाश्च यातनास्थानम् आगताः

ఎలా నీరు కత్తిరింపబడి విడిపోయినా మళ్లీ కలసి నిరంతర ప్రవాహమవుతుందో, అలాగే ఛిన్న-భిన్నులైనవారు మళ్లీ యాతనాస్థానానికి తీసుకురాబడతారు।

Verse 61

एवं जीवास्तु तैः पापैस् तप्यमानाः स्वयंकृतैः प्राप्नुयुः कर्मभिः शेषैर् दुःखं वा यदि वेतरत्

ఇలా జీవులు తాము చేసిన పాపాలచేత దగ్ధమై, మిగిలిన కర్మఫలముల ప్రకారం దుఃఖమో లేక దానికి విరుద్ధమైన సుఖ-క్షేమమో పొందుతారు।

Verse 62

एकेनैव तु गन्तव्यं सर्वमुत्सृज्य वै जनम् एकेनैव तु भोक्तव्यं तस्मात्सुकृतमाचरेत्

సర్వజనులను విడిచి మనిషి ఒంటరిగా వెళ్లవలసిందే; కర్మఫలమును కూడా ఒంటరిగా అనుభవించవలసిందే. కనుక సుకృతము—పుణ్యధర్మాచరణ—చేయాలి; అప్పుడు పశువు పాశబంధం దాటి పతి శివుని వైపు సాగును.

Verse 63

न ह्येनं प्रस्थितं कश्चिद् गच्छन्तम् अनुगच्छति यदनेन कृतं कर्म तदेनमनुगच्छति

మనిషి ఇక్కడి నుండి ప్రయాణమయ్యే వేళ, అతడు వెళ్లుచుండగా ఎవ్వరూ అనుసరించరు; అతడు చేసిన కర్మమే అతనిని అనుసరిస్తుంది.

Verse 64

ते नित्यं यमविषयेषु सम्प्रवृत्ताः क्रोशन्तः सततमनिष्टसंप्रयोगैः शुष्यन्ते परिगतवेदनाः शरीरा बह्वीभिः सुभृशमनन्तयातनाभिः

యముని లోకవిషయాలలో నిత్యం నెట్టబడే ఆ బద్ధజీవులు ఎల్లప్పుడూ విలపిస్తారు. అనిష్టమైన, ప్రతికూలమైన సంయోగాల నిరంతర స్పర్శతో వారి దేహాలు వేదనతో నిండిపోయి క్షీణిస్తాయి; అనేక ఘోరమైన, అంతులేని యాతనలతో బాధపడతారు.

Verse 65

दिफ़्फ़्। फ़ोर्म्स् ओफ़् रेबिर्थ् कर्मणा मनसा वाचा यदभीक्ष्णं निषेवते तदभ्यासो हरत्येनं तस्मात्कल्याणमाचरेत्

కర్మతో, మనసుతో, వాక్కుతో జీవి ఏదిని పదేపదే సేవిస్తాడో, ఆ అభ్యాసమే అతనిని అదే గమ్యానికి తీసుకుపోతుంది. కనుక కల్యాణకరమైన, ధర్మయుక్తమైన ఆచరణ చేయాలి; పాశం నుండి దూరమై శివానుగ్రహ మార్గంలో నడవాలి.

Verse 66

अनादिमान्प्रबन्धः स्यात् पूर्वकर्मणि देहिनः संसारं तामसं घोरं षड्विधं प्रतिपद्यते

దేహధారికి పూర్వకర్మ కారణంగా బంధనానికి అనాదిగా సాగే ప్రవాహం ఏర్పడుతుంది; మరియు అతడు ఘోరమైన, తామసికమైన సంసారంలో ప్రవేశిస్తాడు, అది ఆరు విధాలుగా వ్యక్తమవుతుంది.

Verse 67

मानुष्यात्पशुभावश् च पशुभावान् मृगो भवेत् मृगत्वात्पक्षिभावश् च तस्माच्चैव सरीसृपः

మానుష్యస్థితి నుండి బద్ధపశువు (జీవుడు) పశుభావంలో పడిపోతాడు; పశుభావం నుండి మృగుడవుతాడు. మృగత్వం నుండి పక్షిభావం, అక్కడి నుండి సరీసృపభావానికీ చేరుతాడు॥

Verse 68

सरीसृपत्वाद्गच्छेद्वै स्थावरत्वं न संशयः स्थावरत्वे पुनः प्राप्ते यावद् उन्मिलते जनः

సరీసృపత్వం నుండి అతడు నిశ్చయంగా స్థావరత్వాన్ని పొందుతాడు. స్థావరత్వం మళ్లీ వచ్చినప్పుడు, జీవుడు ‘ఉన్మీలిత’ అయ్యే వరకు అక్కడే నిలిచివుంటాడు॥

Verse 69

कुलालचक्रवद्भ्रान्तस् तत्रैव परिवर्तते इत्येवं हि मनुष्यादिः संसारः स्थावरान्तिकः

కుమ్మరి చక్రంలా భ్రమలో పడి అతడు అదే వలయంలో తిరుగుతూనే ఉంటాడు. ఈ విధంగా మనుష్యాది నుండి స్థావరాంతం వరకు సంసారచక్రం సాగుతుంది॥

Verse 70

विज्ञेयस्तामसो नाम तत्रैव परिवर्तते सात्त्विकश्चापि संसारो ब्रह्मादिः परिकीर्तितः

‘తామస’ అనే ఒక చక్రం తెలుసుకోవలెను; అది అదే స్థితిలో తిరుగుతూనే ఉంటుంది. అలాగే ‘సాత్త్విక’ సంసారమూ—బ్రహ్మాది నుండి—ప్రకటించబడింది॥

Verse 71

पिशाचान्तः स विज्ञेयः स्वर्गस्थानेषु देहिनाम् ब्राह्मे तु केवलं सत्त्वं स्थावरे केवलं तमः

స్వర్గస్థానాలను పొందిన దేహులలో దాని పరిధి పిశాచాంతం వరకు అని తెలుసుకోవాలి. కానీ బ్రాహ్మలోకంలో కేవలం సత్త్వమే, స్థావరలోకంలో కేవలం తమసే॥

Verse 72

चतुर्दशानां स्थानानां मध्ये विष्टम्भकं रजः मर्मसु छिद्यमानेषु वेदनार्तस्य देहिनः

దేహంలోని పద్నాలుగు స్థానముల మధ్య రజోగుణము అడ్డంకిగా నిలుస్తుంది. మర్మస్థానములు ఛేదింపబడినప్పుడు దేహధారి పశువు తీవ్రమైన వేదనతో ఆర్తుడగును.

Verse 73

ततस्तत्परमं ब्रह्म कथं विप्रः स्मरिष्यति संसारः पूर्वधर्मस्य भावनाभिः प्रणोदितः

అప్పుడు ఆ విప్రుడు పరమ బ్రహ్మను ఎలా స్మరించగలడు? పూర్వధర్మజనిత భావనాసంస్కారాలచే ప్రేరితమైన సంసారం పాశములచే పశువును మళ్లీ మళ్లీ బంధిస్తుంది.

Verse 74

मानुषं भजते नित्यं तस्माद्ध्यानं समाचरेत् चतुर्दशविधं ह्येतद् बुद्ध्वा संसारमण्डलम्

పశువు నిత్యం మానవభావానికే అంటిపెట్టుకుంటుంది; అందుచేత ధ్యానాన్ని ఆచరించాలి. ఈ పద్నాలుగు విధాల సంసారమండలాన్ని గ్రహించి సాధకుడు పాశాతీతమైన పతి—శివుని వైపు మరలుతాడు.

Verse 75

नित्यं समारभेद्धर्मं संसारभयपीडितः ततस्तरति संसारं क्रमेण परिवर्तितः

సంసారభయంతో పీడితుడైనవాడు నిత్యం ధర్మాన్ని ఆరంభించాలి. అప్పుడు అతడు క్రమంగా మార్పు పొందుతూ సంసారాన్ని దాటి పోతాడు.

Verse 76

तस्माच्च सततं युक्तो ध्यानतत्परयुञ्जकः तथा समारभेद्योगं यथात्मानं स पश्यति

కాబట్టి సాధకుడు సదా నియమబద్ధుడై ధ్యాననిష్ఠుడై ఉండాలి. విధివిధానంగా యోగాన్ని ఆరంభించాలి; దానివల్ల అతడు ఆత్మను యథార్థంగా దర్శిస్తాడు—పతి శివుని కృపామార్గమున.

Verse 77

एष आपः परं ज्योतिर् एष सेतुरनुत्तमः विवृत्या ह्येष संभेदाद् भूतानां चैव शाश्वतः

ఇదే ఆద్య ‘ఆపః’; ఇదే పరమ జ్యోతి. ఇదే అనుత్తమ సేతువు. తన విస్తరణశక్తి మరియు భేదశక్తి ద్వారా ఆ శాశ్వతుడు ప్రాకట్యమైన భూతాలకు ఆధారమవుతాడు।

Verse 78

तदेनं सेतुमात्मानम् अग्निं वै विश्वतोमुखम् हृदिस्थं सर्वभूतानाम् उपासीत महेश्वरम्

కాబట్టి హృదయస్థుడై ఉన్న, ఆత్మరూప సేతువైన, సర్వదిక్ముఖ అగ్నియైన మహేశ్వరుని యథావిధిగా ఉపాసించాలి।

Verse 79

तथान्तः संस्थितं देवं स्वशक्त्या परिमण्डितम् अष्टधा चाष्टधा चैव तथा चाष्टविधेन च

ఇలా హృదయాంతరంలో స్థితుడైన దేవుని దర్శించాలి—ఆయన స్వశక్తితో పరివేష్టితుడై అలంకృతుడై, అష్టధా, మరల అష్టధా, అలాగే అష్టవిధంగా ప్రకాశిస్తాడు।

Verse 80

सृष्ट्यर्थं संस्थितं वह्निं संक्षिप्य च हृदि स्थितम् ध्यात्वा यथावद्देवेशं रुद्रं भुवननायकम्

సృష్ట్యర్థం స్థాపితమైన వహ్నిని అంతర్ముఖంగా సంక్షిప్తం చేసి హృదయంలో నిలిపి, యథావిధిగా దేవేశుడైన రుద్రుని—భువననాయకుని—ధ్యానించాలి।

Verse 81

हुत्वा पञ्चाहुतीः सम्यक् तच्चिन्तागतमानसः वैश्वानरं हृदिस्थं तु यथावदनुपूर्वशः

ఐదు ఆహుతులను సమ్యక్గా అర్పించి, మనస్సును ఆ ధ్యానంలో లీనంచేసి, యథాక్రమంగా హృదయస్థ వైశ్వానరుని ధ్యానించాలి।

Verse 82

आपः पूताः सकृत्प्राश्य तूष्णीं हुत्वा ह्युपाविशन् प्राणायेति ततस्तस्य प्रथमा ह्याहुतिः स्मृता

శుద్ధజలాన్ని ఒక్కసారి ఆచమనం చేసి, మౌనంగా ఆహుతి సమర్పించి అనంతరం ఆసనంపై కూర్చోవాలి. తదుపరి “ప్రాణాయ” మంత్రంతో ఇచ్చే ఆహుతి మొదటి ఆహుతిగా స్మరించబడుతుంది.

Verse 83

अपानाय द्वितीया च व्यानायेति तथा परा उदानाय चतुर्थी स्यात् समानायेति पञ्चमी

రెండవ ఆహుతి “అపానాయ”కు, తదుపరి “వ్యానాయ”కు. నాల్గవది “ఉదానాయ”కు, ఐదవది “సమానాయ”—ఈ క్రమంలో ప్రాణవాయువులను ఆహ్వానించాలి.

Verse 84

स्वाहाकारैः पृथग्घुत्वा शेषं भुञ्जीत कामतः अपः पुनः सकृत्प्राश्य आचम्य हृदयं स्पृशेत्

“స్వాహా” ఉచ్చరిస్తూ వేర్వేరుగా ఆహుతులు సమర్పించి, మిగిలినదాన్ని తన సామర్థ్యానుసారం స్వీకరించాలి. తరువాత మళ్లీ ఒక్కసారి జలాన్ని ఆచమనం చేసి, ఆచమనానంతరం హృదయాన్ని స్పర్శించాలి.

Verse 85

प्राणानां ग्रन्थिरस्यात्मा रुद्रो ह्यात्मा विशान्तकः रुद्रो वै ह्यात्मनः प्राण एवमाप्याययेत्स्वयम्

ప్రాణాల గ్రంథి-స్వరూపమైన అంతరాత్మ రుద్రుడే; ఆయనే ఆత్మ, సంపూర్ణ శాంతిని ప్రసాదించేవాడు. నిజంగా రుద్రుడు ఆత్మకు ప్రాణం—ఇలా అంతరంలో గ్రహించి తనను తాను పోషించి స్థిరపరచుకోవాలి.

Verse 86

प्राणे निविष्टो वै रुद्रस् तस्मात्प्राणमयः स्वयम् प्राणाय चैव रुद्राय जुहोत्यमृतमुत्तमम्

రుద్రుడు నిజంగా ప్రాణంలో నివసిస్తాడు; అందువల్ల ఆయనే ప్రాణమయుడు. కాబట్టి ప్రాణానికి మరియు రుద్రునికి—ఒకే తత్త్వమని గ్రహించి—ఉత్తమ అమృతాన్ని ఆహుతిగా సమర్పించాలి.

Verse 87

शिवाविशेह मामीश स्वाहा ब्रह्मात्मने स्वयम् एवं पञ्चाहुतीश्चैव प्रभुः प्रीणातु शाश्वतः

హే ఈశ్వరా! శివుని అవిభేద్యమైన, సర్వవ్యాపక శక్తి నాలో ప్రవేశించి నన్ను రక్షించుగాక—స్వాహా. బ్రహ్మాత్మ స్వయంభువుకు ఆహుతి. ఈ ఐదు ఆహుతులతో శాశ్వత ప్రభువు సంపూర్ణంగా ప్రసన్నుడగుగాక।

Verse 88

पुरुषो ऽसि पुरे शेषे त्वं अङ्गुष्ठप्रमाणतः आश्रितश्चैव चाङ्गुष्ठम् ईशः परमकारणम्

నీవే ఆ పురుషుడు; దేహ-పురిలో అంతఃస్థిత శేషరూపంగా నివసించువాడవు; నీవు అంగుష్ఠ ప్రమాణముగా ఉన్నవు. అయినా ఆ అంగుష్ఠమాత్ర ఆత్మ నీ ఆధారమే—హే ఈశ, నీవే పరమ కారణము।

Verse 89

सर्वस्य जगतश्चैव प्रभुः प्रीणातु शाश्वतः त्वं देवानामसि ज्येष्ठो रुद्रस्त्वं च पुरो वृषा

సర్వ జగత్తుకు అధిపతియైన శాశ్వత ప్రభువు ప్రసన్నుడగుగాక. నీవు దేవులలో జ్యేష్ఠుడు; నీవే రుద్రుడు; నీవే ముందుండి నడిపించే ఆదివృషభుడు।

Verse 90

मृदुस्त्वमन्नमस्मभ्यम् एतदस्तु हुतं तव इत्येवं कथितं सर्वं गुणप्राप्तिविशेषतः

నీవు మృదువైనవాడవు; మాకు అన్నముగా ఉండుము. ఈ ఆహుతి నీలోనే అర్పితమగుగాక—ఇట్లు చెప్పబడింది. ఈ విధంగా విశేష పుణ్యప్రాప్తి కోసం సమస్తం వివరించబడింది; దీక్షిత ఆహుతితో పశు (బద్ధ జీవుడు) శుద్ధి పొంది పతి (ప్రభువు) సమీపమునకు చేరును।

Verse 91

योगाचारः स्वयं तेन ब्रह्मणा कथितः पुरा एवं पाशुपतं ज्ञानं ज्ञातव्यं च प्रयत्नतः

ఈ యోగాచారం పూర్వం స్వయంగా బ్రహ్మదేవుడే ఉపదేశించాడు. అలాగే పాశుపత జ్ఞానమును కూడా నిరంతర ప్రయత్నంతో తెలుసుకోవలెను।

Verse 92

भस्मस्नायी भवेन् नित्यं भस्मलिप्तः सदा भवेत् यः पठेच्छृणुयाद्वापि श्रावयेद्वा द्विजोत्तमान्

అతడు నిత్యం భస్మస్నానం చేయాలి; సదా భస్మలేపనంతో ఉండాలి. ఎవరు—ప్రత్యేకించి ద్విజోత్తములు—ఇది పఠించునో, వినునో, వినిపించునో, వారు పశు-శుద్ధిని కలిగించే శైవాచారంలో స్థిరపడి పతి శివుని వైపు మళ్లుతారు.

Verse 93

दैवे कर्मणि पित्र्ये वा स याति परमां गतिम्

దైవకర్మలోనైనా పితృకర్మలోనైనా—ఆ భక్తుడు పరమగతిని పొందుతాడు; శివకృపచేత పాశబంధాలను దాటి అత్యున్నత స్థితికి చేరుతాడు.