Adhyaya 31

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे त्रिशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः कथं देवेन रुद्रेण शङ्करेणामितौजसा / कपालं ब्रह्मणः पूर्वं स्थापितं देहजं भुवि

ఇట్లు శ్రీకూర్మపురాణంలోని షట్సాహస్త్రీ సంహితా ఉత్తరవిభాగంలో ముప్పై ఒకటవ అధ్యాయం ప్రారంభమగుచున్నది. ఋషులు పలికిరి—అపారశక్తిగల దేవుడు రుద్రుడు శంకరుడు బ్రహ్మ యొక్క దేహజ కపాలాన్ని పూర్వం భూమిపై ఎలా స్థాపించాడు?

Verse 2

सूत उवाच शृणुध्वमृषयः पुण्यां कथां पापप्रणाशनीम् / माहात्म्यं देवदेवस्य महादेवस्य धीमतः

సూతుడు పలికెను—ఓ ఋషులారా, పాపనాశకమైన ఈ పుణ్యకథను వినుడి; దేవదేవుడు, ధీమంతుడైన మహాదేవుని మహిమను।

Verse 3

पुरा पितामहं देवं मेरुशृङ्गे महर्षयः / प्रोचुः प्रणम्य लोकादिं किमेकं तत्त्वमव्ययम्

పూర్వకాలంలో మేరుశిఖరంపై మహర్షులు లోకాదియైన దేవ పితామహ బ్రహ్మను నమస్కరించి అడిగిరి—ఒక అవ్యయ తత్త్వం ఏమిటి?

Verse 4

स मायया महेशस्य मोहितो लोकसंभवः / अविज्ञाय परं भावं स्वात्मानं प्राह धर्षिणम्

మహేశ్వరుని మాయచేత మోహితుడైన లోకసంభవుడు పరమతత్త్వాన్ని గ్రహించక, తన స్వాత్మస్వరూపమును గురించి ధృష్టంగా పలికెను।

Verse 5

अहं धाता जगद्योनिः स्वयंभूरेक ईश्वरः / अनादिमत्परं ब्रह्म मामभ्यर्च्य विमुच्यते

నేనే ధాతను, జగద్‌యోనిని, స్వయంభువును—ఏకైక ఈశ్వరుని. నేనే అనాది పరబ్రహ్మను; నన్ను ఆరాధించువాడు విముక్తి పొందును।

Verse 6

अहं हि सर्वदेवानां प्रवर्तकनिवर्तकः / न विद्यते चाभ्यधिको मत्तो लोकेषु कश्चन

నేనే సమస్త దేవతలకు ప్రవర్తకుడును నివర్తకుడును; లోకాలలో నాకన్నా అధికుడు ఎవడును లేడు।

Verse 7

तस्यैवं मन्यमानस्य जज्ञे नारायणांशजः / प्रोवाच प्रहसन् वाक्यं रोषताम्रविलोचनः

అతడు అలా భావించుచుండగా నారాయణాంశజుడు అవతరించెను; స్వల్ప హాస్యంతో వాక్యములు పలికెను—కోపముచేత అతని కన్నులు తామ్రవర్ణమయ్యెను।

Verse 8

किं कारणमिदं ब्रह्मन् वर्तते तव सांप्रतम् / अज्ञानयोगयुक्तस्य न त्वेतदुचितं तव

హే బ్రహ్మన్! ఇప్పుడు నీకు ఈ స్థితి ఎందుకు కలిగింది? అజ్ఞానయోగముతో యుక్తుడై ఉండటం నీకు తగదు।

Verse 9

अहं धाता हि लोकानां यज्ञो नारायणः प्रभुः / न मामृते ऽस्य जगतो जीवनं सर्वदा क्वचित्

నేనే లోకాల ధాతను (పోషకుడు); నేనే యజ్ఞము; నేనే నారాయణుడు, పరమ ప్రభువు. నన్ను విడిచి ఈ జగత్తుకు ఎప్పుడూ ఎక్కడా జీవనం లేదు.

Verse 10

अहमेव परं ज्योतिरहमेव परा गतिः / मत्प्रेरितेन भवता सृष्टं भुवनमण्डलम्

నేనే పరమ జ్యోతి; నేనే పరమ గతి (అత్యున్నత లక్ష్యం). నా ప్రేరణతోనే నీవు ఈ సమస్త భువనమండలాన్ని—లోకచక్రాన్ని సృష్టించావు.

Verse 11

एवं विवदतोर्मोहात् परस्परजयैषिणोः / आजग्मुर्यत्र तौ देवौ वेदाश्चत्वार एव हि

ఇలా మోహంతో, పరస్పర విజయం కోరుతూ వాదిస్తున్న ఆ ఇద్దరు దేవతలు ఉన్న చోటికే నాలుగు వేదాలు వచ్చి చేరాయి.

Verse 12

अन्वीक्ष्य देवं ब्रह्माणं यज्ञात्मानं च संस्थितम् / प्रोचुः संविग्नहृदया याथात्म्यं परमेष्ठिनः

యజ్ఞాత్మస్వరూపంగా స్థిరంగా ఉన్న దేవ బ్రహ్మను జాగ్రత్తగా పరిశీలించి, భక్తిభయంతో కలవరపడిన హృదయాలతో వేదాలు పరమేష్ఠి యొక్క యథార్థ తత్త్వాన్ని పలికాయి.

Verse 13

ऋग्वेद उवाच यस्यान्तः स्थानि भूतानि यस्मात्सर्वं प्रवर्तते / यदाहुस्तत्परं तत्त्वं स देवः स्यान्महेश्वरः

ఋగ్వేదము పలికెను—యావత్ భూతములు యావనిలో అంతఃస్థితమై ఉన్నాయో, యావనిలోనుండి సమస్తము ప్రవహించునో; జ్ఞానులు పరమ తత్త్వమని చెప్పునది—ఆ దేవుడే మహేశ్వరుడు.

Verse 14

यजुर्वेद उवाच यो यज्ञैरखिलैरीशो योगेन च समर्च्यते / यमाहुरीश्वरं देवं स देवः स्यात् पिनाकधृक्

యజుర్వేదము పలికెను—యజ్ఞములన్నిటిచేత పూజింపబడే ప్రభువు, యోగముచేత కూడ విధివిధానముగా సమర్చింపబడువాడు; ‘ఈశ్వరుడు’ అని దేవుడిగా పిలువబడువాడు, ఆయనే పినాకధారి శివుడగును.

Verse 15

सामवेद उवाच येनेदं भ्राम्यते चक्रं यदाकाशान्तरं शिवम् / योगिभिर्विद्यते तत्त्वं महादेवः स शङ्करः

సామవేదము పలికెను—యేనిచేత ఈ జగచ్చక్రము తిరుగుచున్నది, ఆకాశాంతరమందు శివమయమైన తత్త్వమది; యోగులు గ్రహించు సత్యము—ఆయనే మహాదేవుడు, ఆయనే శంకరుడు.

Verse 16

अथर्ववेद उवाच यं प्रपश्यन्ति योगेशं यतन्तो यतयः परम् / महेशं पुरुषं रुद्रं स देवो भगवान् भवः

అథర్వవేదము పలికెను—సాధనలో యత్నించు యతులు పరమ యోగేశ్వరునిగా దర్శించు వాడు; మహేశుడు, పురుషుడు, రుద్రుడు—ఆయనే దేవుడు, భగవాన్ భవుడు (శివుడు).

Verse 17

एवं स भगवान् ब्रह्मा वेदानामीरितं शुभम् / श्रुत्वाह प्रहसन् वाक्यं विश्वात्मापि विमोहितः

ఇట్లు భగవాన్ బ్రహ్మ వేదములచే ప్రకటింపబడిన ఆ శుభవాక్యమును విని, మృదుహాసముతో పలికెను; విశ్వాత్ముడైన ఆయనకూడ క్షణమాత్రము మోహితుడైనట్లు అయ్యెను.

Verse 18

कथं तत्परमं ब्रह्म सर्वसङ्गविवर्जितम् / रमते भार्यया सार्धं प्रमथैश्चातिगर्वितैः

సర్వసంగవివర్జితమైన ఆ పరబ్రహ్మము భార్యతో కూడ, అత్యంత గర్వితులైన ప్రమథులతో కూడ ఎలా రమించగలదు?

Verse 19

इतिरिते ऽथ भगवान् प्रणवात्मा सनातनः / अमूर्तो मूर्तिमान् भूत्वा वचः प्राह पितामहम्

ఇట్లు చెప్పబడిన తరువాత, ప్రణవాత్మకుడైన సనాతన భగవాన్ అమూర్తుడైయుండి కూడా మూర్తి ధరించి పితామహ బ్రహ్మతో వాక్యములు పలికెను।

Verse 20

प्रणव उवाच न ह्येष भगवान् पत्न्या स्वात्मनो व्यतिरिक्तया / कदाचिद् रमते रुद्रस्तादृशो हि महेश्वरः

ప్రణవుడు పలికెను—ఈ భగవాన్ రుద్రుడు తన స్వాత్మ నుండి వేరైన ‘భార్య’లో ఎప్పుడూ రమించడు; మహేశ్వరుడు అటువంటివాడే.

Verse 21

अयं स भगवानीशः स्वयञ्ज्योतिः सनातनः / स्वानन्दभूता कथिता देवी नागन्तुका शिवा

ఆయనే భగవాన్ ఈశుడు—స్వయంజ్యోతి, సనాతనుడు. ఆయన దేవి ఆయన స్వానందస్వరూపిణి అని చెప్పబడింది; ఆమె శివా, బయటి నుండి వచ్చినది కాదు।

Verse 22

इत्येवमुक्ते ऽपि तदा यज्ञमूर्तेरजस्य च / नाज्ञानमगमन्नाशमीश्वरस्यैव मायया

ఇట్లు చెప్పబడినప్పటికీ, యజ్ఞమూర్తియైన అజుడు (అజన్ముడు) యొక్క అజ్ఞానం నశించలేదు; అది ఈశ్వరుని మాయచేత ఆవరించబడినది.

Verse 23

तदन्तरे महाज्योतिर्विरिञ्चो विश्वभावनः / प्रापश्यदद्भुतं दिव्यं पूरयन् गगनान्तरम्

అంతలో విశ్వభావనుడైన విరించుడు (బ్రహ్మ) ఒక మహాజ్యోతిని దర్శించాడు—అద్భుతమైన, దివ్యమైన—ఆకాశాంతరమంతా నింపుతూ ఉన్నది.

Verse 24

तन्मध्यसंस्थं विमलं मण्डलं तेजसोज्ज्वलम् / व्योममध्यगतं दिव्यं प्रादुरासीद् द्विजोत्तमाः

దాని మధ్యలో నిర్మలమైన వృత్తాకార మండలం ప్రత్యక్షమైంది; అది తేజస్సుతో ప్రకాశించి, దివ్యమై, ఆకాశమధ్యంలో నిలిచింది, ఓ ద్విజోత్తములారా।

Verse 25

स दृष्ट्वा वदनं दिव्यं मूर्ध्नि लोकपितामहः / तेन तन्मण्जलं घोरमालोकयदनिन्दितम्

లోకపితామహుడు బ్రహ్మా ప్రభువు శిరస్సుపై ఆ దివ్య ముఖాన్ని చూచి, అదే దర్శనబలంతో ఆ భయంకరమైన, ప్రబలమైన, నిందారహిత తేజోమండలాన్ని పరిశీలించాడు।

Verse 26

प्रजज्वालातिकोपेन ब्रह्मणः पञ्चमं शिरः / क्षणाददृश्यत महान् पुरुषो नीललोहितः

అతికోపంతో బ్రహ్మా జ్వలించగా, ఆయన ఐదవ శిరస్సు (దగ్ధమై) నశించింది; క్షణంలోనే మహాపురుషుడు నీలలోహితుడు ప్రత్యక్షమయ్యాడు।

Verse 27

त्रिशूलपिङ्गलो देवो नागयज्ञोपवीतवान् / तं प्राह भगवान् ब्रह्मा शङ्करं नीललोहितम्

త్రిశూలధారి, పింగళవర్ణుడైన దేవుడు, నాగాన్ని యజ్ఞోపవీతంగా ధరించి అక్కడ నిలిచెను. ఆ శంకరుడు—నీలలోహితుడితో—భగవాన్ బ్రహ్మా పలికెను।

Verse 28

जानामि भवतः पूर्वं ललाटादेव शङ्कर / प्रादुर्भावं महेशान् मामेव शरणं व्रज

ఓ శంకరా, నీ పూర్వ ప్రాదుర్భావాన్ని నేను తెలుసు—నీవు లలాటం నుంచే ప్రత్యక్షమయ్యావు. ఓ మహేశానా, నన్నే శరణు వ్రజించు।

Verse 29

श्रुत्वा सगर्ववचनं पद्मयोनेरथेश्वरः / प्राहिणोत् पुरुषं कालं भैरवं लोकदाहकम्

పద్మయోని బ్రహ్మ గర్వవచనాన్ని విని రథేశ్వర ప్రభువు లోకదాహక భైరవుడైన ‘కాల’ అనే పురుషుణ్ని పంపెను।

Verse 30

स कृत्वा सुमहद् युद्धं ब्रह्मणा कालभैरवः / चकर्त तस्य वदनं विरिञ्चस्याथ पञ्चमम्

బ్రహ్మతో మహాయుద్ధం చేసి కాలభైరవుడు విరించి (బ్రహ్మ) యొక్క ఐదవ ముఖాన్ని ఛేదించాడు।

Verse 31

निकृत्तवदनो देवो ब्रह्मा देवेन शंभुना / ममार चेशयोगेन जीवितं प्राप विश्वसृक्

శంభు దేవుడు ముఖాన్ని ఛేదించగా విశ్వసృష్టికర్త బ్రహ్మ దేవుడు మృతుడివలె పడిపోయెను; అయితే ఈశయోగంతో మళ్లీ జీవం పొందెను।

Verse 32

अथानुपश्यद् गिरिशं मण्डलान्तरसंस्थितम् / समासीनं महादेव्या महादेवं सनातनम्

అప్పుడు అతడు మండలాంతరంలో స్థితుడైన గిరీశుని దర్శించెను—సనాతన మహాదేవుడు, మహాదేవితో కలిసి ఆసీనుడై ఉన్నాడు।

Verse 33

भुजङ्गराजवलयं चन्द्रावयवभूषणम् / कोटिसूर्यप्रतीकाशं जटाजूटविराजितम्

నాగరాజ వలయంతోను చంద్రకళాభూషణంతోను అలంకృతుడై, కోటి సూర్యుల వలె ప్రకాశిస్తూ, జటాజూటంతో విరాజిల్లుచున్నాడు।

Verse 34

शार्दूलचर्मवसनं दिव्यमालासमन्वितम् / त्रिशूलपाणिं दुष्प्रेक्ष्यं योगिनं भूतिभूषणम्

ఆయన వ్యాఘ్రచర్మ వస్త్రధారి, దివ్యమాలతో అలంకృతుడు; చేతిలో త్రిశూలం ధరించి—దర్శనానికి దుర్లభుడు—యోగి, భస్మమే ఆయన భూషణం।

Verse 35

यमन्तरा योगनिष्ठाः प्रपश्यन्ति हृदीश्वरम् / तमादिदेवं ब्रह्माणं महादेवं ददर्श ह

ఆ అంతర్మధ్య ధ్యానావకాశంలో యోగనిష్ఠులు హృదయంలో నివసించే ఈశ్వరుని దర్శిస్తారు; అట్లే అతడు ఆదిదేవుడు—బ్రహ్మస్వరూప మహాదేవుని దర్శించాడు।

Verse 36

यस्य सा परमा देवी शक्तिराकाशसंस्थिता / सो ऽनन्तैश्वर्ययोगात्मा महेशो दृश्यते किल

యావనికి పరమదేవి అయిన ఆ అతీంద్రియ శక్తి ఆకాశంలో స్థితమై ఉందో, ఆ మహేశ్వరుడే అనంత ఐశ్వర్యాలతో యుక్తమైన యోగస్వరూపుడిగా నిజంగా దర్శనమిస్తాడు।

Verse 37

यस्याशेषजगद् बीजं विलयं याति मोहनम् / सकृत्प्रणाममात्रेण स रुद्रः खलु दृश्यते

యావనిలో సమస్త జగత్తు యొక్క మోహక బీజం లయమై పోతుందో—ఆ రుద్రుడు ఒక్కసారి నమస్కారమాత్రంతోనే నిజంగా దర్శనమిస్తాడు।

Verse 38

यो ऽथ नाचारनिरतान् स्वभक्तानेव केवलम् / विमोचयति लोकानां नायको दृश्यते किल

ఆచారనిరతులు కాని తన భక్తులను కూడా కేవలం ‘తనవారే’ అని భావించి విముక్తి కలిగించేవాడు—ఆయన తప్ప లోకాలకు మరొక నాయకుడు నిజంగా కనిపించడు।

Verse 39

यस्य वेदविदः शान्ता निर्द्वन्द्वा ब्रह्मचारिणः / विदन्ति विमलं रूपं स शंभुर्दृश्यते किल

వేదవిదులు, శాంతులు, ద్వంద్వాతీతులు, బ్రహ్మచర్యనిష్ఠులు యోగులు ఎవరి నిర్మల స్వరూపాన్ని గ్రహిస్తారో—ఆయనే నిశ్చయంగా శంభువుగా దర్శనమిస్తాడు।

Verse 40

यस्य ब्रह्मादयो देवा ऋषयो ब्रह्मवादिनः / अर्चयन्ति सदा लिङ्गं विश्वेशः खलु दृश्यते

బ్రహ్మాది దేవతలు, బ్రహ్మవాదులైన ఋషులు ఎవరి లింగాన్ని ఎల్లప్పుడూ అర్చిస్తారో—ఆయనే నిశ్చయంగా విశ్వేశుడు, జగదీశ్వరుడుగా దర్శనమిస్తాడు।

Verse 41

यस्याशेषजगद् बीजं विलयं याति मोहनम् / सकृत्प्रणाममात्रेण स रुद्रः खलु दृश्यते

ఎవరిలో సమస్త జగత్తు బీజమైన ఈ మోహశక్తి లయమైపోతుందో—ఆ రుద్రుడు కేవలం ఒక్కసారి చేసిన ప్రణామమాత్రంతోనే నిశ్చయంగా దర్శనమిస్తాడు।

Verse 42

विद्यासहायो भगवान् यस्यासौ मण्डलान्तरम् / हिरण्यगर्भपुत्रो ऽसावीश्वरो दृश्यते किल

విద్య సహాయంగా ఉన్న ఆ భగవంతుడు సూర్యమండలాంతరంలో నివసిస్తాడు; అక్కడే హిరణ్యగర్భపుత్రుడని ప్రసిద్ధుడైన ఈశ్వరుడు నిశ్చయంగా దర్శనమిస్తాడు।

Verse 43

यस्याशेषजगत्सूतिर्विज्ञानतनुरीश्वरी / न मुञ्चति सदा पार्श्वं शङ्करो ऽसावदृश्यत

సమస్త జగత్తుకు జనని, విజ్ఞానమే తన దేహమైన ఈశ్వరీ దేవి ఎవరి పక్కను క్షణమాత్రం కూడా విడువదో—ఆయనే శంకరుడిగా దర్శించబడెను।

Verse 44

पुष्पं वा यदि वा पत्रं यत्पादयुगले जलम् / दत्त्वा तरति संसारं रुद्रो ऽसौ दृश्यते किल

పుష్పమో లేక పత్రమో—ఆయన పాదయుగ్మమున జలమర్పించినవాడు సంసారాన్ని దాటి పోతాడు; శివకృపవల్ల అతడే రుద్రస్వరూపుడై దర్శనమిస్తాడు అని చెప్పబడుతుంది.

Verse 45

तत्सन्निधाने सकलं नियच्छति सनातनः / कालः किल स योगात्मा कालकालो हि दृश्यते

ఆయన సన్నిధిలో సనాతన కాలమే సమస్తాన్ని నియమించి నియంత్రిస్తుంది. యోగస్వరూపుడైన ఆ కాలమే ‘కాలానికి కూడా కాలం’ అయిన పరమ నియంతగా దర్శనమిస్తుంది.

Verse 46

जीवनं सर्वलोकानां त्रिलोकस्यैव भूषणम् / सोमः स दृश्यते देवः सोमो यस्य विभूषणम्

ఆయనే సమస్త లోకాల జీవనం, త్రిలోకానికి భూషణం. ఆ దేవుడు సోమరూపంగా దర్శనమిస్తాడు; సోముడు ఆయనకే అలంకారం—ఆయన అలంకారమే సోముడు.

Verse 47

देव्या सह सदा साक्षाद् यस्य योगः स्वभावतः / गीयते परमा मुक्तिः स योगी दृश्यते किल

దేవితో సహజంగా, సదా ప్రత్యక్షంగా ఏకమై ఉన్న యోగం ఎవరిదో—అతనిగూర్చి పరమముక్తి లభిస్తుందని గానం చేయబడుతుంది; అలాంటి వాడే నిజమైన యోగిగా గుర్తింపబడతాడు.

Verse 48

योगिनो योगतत्त्वज्ञा वियोगाभिमुखानिशम् / योगं ध्यायन्ति देव्यासौ स योगी दृश्यते किल

ఓ దేవీ! యోగతత్త్వాన్ని తెలిసిన యోగులు పగలు-రాత్రి వియోగాభిముఖతను విడిచి, నిరంతరం యోగాన్నే ధ్యానిస్తారు; అలాంటి వాడే నిజమైన యోగిగా దర్శనమిస్తాడు.

Verse 49

सो ऽनुवीक्ष्य महादेवं महादेव्या सनातनम् / वरासने समासीनमवाप परमां स्मृतिम्

మహాదేవితో పాటు సనాతన మహాదేవిని, మహాదేవీ సమేతంగా శ్రేష్ఠాసనంపై ఆసీనుడై ఉన్నవాడిగా దర్శించి అతడు పరమస్మృతి—సర్వోన్నత ఆధ్యాత్మిక బోధ—పొందెను।

Verse 50

लब्ध्वा माहेश्वरीं दिव्यां संस्मृतिं भगवानजः / तोषयामास वरदं सोमं सोमविभूषणम्

మాహేశ్వరీ ప్రసాదించిన దివ్య స్మృతిని పొందిన అజ భగవానుడు, చంద్రభూషణుడైన వరద సోముని సంతుష్టిపరచెను।

Verse 51

ब्रह्मोवाच नमो देवाय महते महादेव्यै नमो नमः / नमः शिवाय शान्ताय शिवायै शान्तये नमः

బ్రహ్ముడు పలికెను—మహాన దేవునికి నమస్కారం; మహాదేవికి పునఃపునః నమస్కారం. శాంత స్వరూపుడైన శివునికి నమస్కారం; శాంతిస్వరూపిణి శివాకు నమస్కారం।

Verse 52

ॐ नमो ब्रह्मणे तुभ्यं विद्यायै ते नमो नमः / नमो मूलप्रकृतये महेशाय नमो नमः

ॐ. బ్రహ్మస్వరూపుడైన నీకు నమస్కారం; నీ విద్యకు పునఃపునః నమస్కారం. మూలప్రకృతికి నమస్కారం; మహేశ్వరునికి పునఃపునః నమస్కారం।

Verse 53

नमो विज्ञानदेहाय चिन्तायै ते नमो नमः / नमस्ते कालकालाय ईश्वरायै नमो नमः

విజ్ఞానదేహుడైన నీకు పునఃపునః నమస్కారం; హే చింతా-శక్తి, నీకు పునఃపునః నమస్కారం. కాలాతీత కాలకాలునికి నమస్కారం; హే ఈశ్వరీ, నీకు పునఃపునః నమస్కారం।

Verse 54

नमो नमो ऽस्तु रुद्राय रुद्राण्यै ते नमो नमः / नमो नमस्ते कामाय मायायै च नमो नमः

రుద్రునకు పునఃపునః నమస్కారం; హే రుద్రాణీ, నీకూ పునఃపునః ప్రణామం. హే కామశక్తీ, నీకు నమో నమః; హే మాయాశక్తీ, నీకూ మరల మరల నమస్కారం.

Verse 55

नियन्त्रे सर्वकार्याणां क्षोभिकायै नमो नमः / नमो ऽस्तु ते प्रकृतये नमो नारायणाय च

సర్వకార్యాల నియంత్రకునికి, సృష్టిని కదిలించే శక్తికి పునఃపునః నమస్కారం. హే ప్రకృతి-స్వరూపా, నీకు ప్రణామం; హే నారాయణా, నీకూ నమస్కారం.

Verse 56

योगादायै नमस्तुभ्यं योगिनां गुरवे नमः / नमः संसारनाशाय संसारोत्पत्तये नमः

హే యోగానికి ఆదిదాత, నీకు నమస్కారం; హే యోగుల గురువా, నీకు ప్రణామం. సంసారబంధనాన్ని నశింపజేసేవాడికి నమః; సంసారోత్పత్తికి కారణమైనవాడికీ నమః.

Verse 57

नित्यानन्दाय विभवे नमो ऽस्त्वानन्दमूर्तये / नमः कार्यविहीनाय विश्वप्रकृतये नमः

నిత్యానందస్వరూప సర్వవిభవుడైన ప్రభువుకు నమస్కారం—ఆనందమూర్తికి ప్రణామం. కార్యఫలరహితుడైనవాడికి నమః; విశ్వప్రకృతిస్వరూపుడైనవాడికీ నమః.

Verse 58

ओङ्कारमूर्तये तुभ्यं तदन्तः संस्थिताय च / नमस्ते व्योमसंस्थाय व्योमशक्त्यै नमो नमः

హే ఓంకారమూర్తీ, నీకు నమస్కారం; ఓంకారాంతరంలో నివసించువాడా, నీకు ప్రణామం. హే వ్యోమంలో స్థితుడా, నీకు నమః; హే వ్యోమశక్తీ, నీకు పునఃపునః నమస్కారం.

Verse 59

इति सोमाष्टकेनेशं प्रणनाम पितामहः / पपात दण्डवद् भूमौ गृणन् वै शतरुद्रियम्

ఇలా సోమాష్టక స్తోత్రంతో ప్రభువును స్తుతించి పితామహ బ్రహ్మా ఈశ్వరునికి ప్రణామం చేశాడు. దండవత్‌గా భూమిపై పడి, శతరుద్రీయాన్ని జపిస్తూ స్తుతించాడు।

Verse 60

अथ देवो महादेवः प्रणतार्तिहरो हरः / प्रोवाचोत्थाप्य हस्ताभ्यां प्रतो ऽस्मि तव सांप्रतम्

అప్పుడు ప్రణతుల బాధను హరించే మహాదేవుడు హరుడు, రెండు చేతులతో అతనిని లేపి ఇలా పలికాడు—“ఇప్పుడు నేను నీపై ప్రసన్నుడను.”

Verse 61

दत्त्वासौ परमं योगमैश्वर्यमतुलं महत् / प्रोवाचाग्रे स्थितं देवं नीललोहितमीश्वरम्

అతనికి పరమయోగాన్ని, అలాగే అతులమైన మహా ఐశ్వర్యాన్ని ప్రసాదించి, తరువాత ముందర నిలిచిన దేవుడు నీలలోహిత పరమేశ్వరునితో పలికాడు।

Verse 62

एष ब्रह्मास्य जगतः संपूज्यः प्रथमः सुतः / आत्मनो रक्षणीयस्ते गुरुर्ज्येष्ठः पिता तव

ఇతడు ఈ జగత్తుకు బ్రహ్మ—ప్రథమజ సుతుడు, సంపూర్ణంగా పూజ్యుడు. నీవు ఇతనిని నీ ఆత్మవలె రక్షించాలి; ఇతడే నీ గురువు, జ్యేష్ఠుడు, తండ్రి।

Verse 63

अयं पुराणपुरुषो न हन्तव्यस्त्वयानघ / स्वयोगैश्वर्यमाहात्म्यान्मामेव शरणं गतः

హే అనఘా, ఈ పురాణపురుషుడు నీ చేత వధింపబడకూడదు. తన యోగైశ్వర్య మహిమచేత అతడు నన్నే శరణు పొందాడు।

Verse 64

अयं च यज्ञो भगवान् सगर्वो भवतानघ / शासितव्यो विरिञ्चस्य धारणीयं शिरस्त्वया

హే నిరపరాధా! ఈ యజ్ఞమే స్వయంగా భగవంతుడు, కాని గర్వంతో ఉప్పొంగింది. కాబట్టి విరిఞ్చుడు (బ్రహ్మ) హితార్థం నీవు దీనిని నియంత్రించి, ఈ భారాన్ని నీ శిరస్సుపై ధరించు।

Verse 65

ब्रह्महत्यापनोदार्थं व्रतं लोकाय दर्शयन् / चरस्व सततं भिक्षां संस्थापय सुरद्विजान्

బ్రహ్మహత్య పాపనివారణార్థం వ్రతాన్ని స్వీకరించి, లోకానికి బోధగా దానిని ప్రదర్శించు. నిత్యం భిక్షతో జీవించు, దేవసమాన పూజ్య ద్విజులను స్థాపించు (పునఃప్రతిష్ఠించు).

Verse 66

इत्येतदुक्त्वा वचनं भगवान् परमेश्वरः / स्थानं स्वाभाविकं दिव्यं ययौ तत्परमं पदम्

ఇలా వచనం పలికి భగవాన్ పరమేశ్వరుడు తన సహజమైన దివ్య ధామానికి వెళ్లి, ఆ పరమ పదాన్ని పొందెను।

Verse 67

ततः स भगवानीशः कपर्दे नीललोहितः / ग्राहयामास वदनं ब्रह्मणः कालभैरवम्

అప్పుడు జటాధారి నీల-లోహిత స్వరూపుడైన భగవాన్ ఈశుడు కాలభైరవునిచేత బ్రహ్ముని ముఖాన్ని గ్రహింపజేసెను।

Verse 68

चर त्वं पापनाशार्थं व्रतं लोकहितावहम् / कपालहस्तो भगवान् भिक्षां गृह्णातु सर्वतः

పాపనాశార్థం, లోకహితకరమైన ఈ వ్రతాన్ని ఆచరించు. కపాలహస్తుడైన భగవాన్ అన్ని దిశల నుండీ భిక్షను స్వీకరించుగాక।

Verse 69

उक्त्वैवं प्राहिणोत् कन्यां ब्रह्महत्यामिति श्रुताम् / दंष्ट्राकरालवदनां ज्वालामालाविभूषणाम्

ఇట్లు పలికి అతడు ‘బ్రహ్మహత్య’ అని ప్రసిద్ధమైన ఆ కన్యను పంపెను; ఆమె ముఖము పొడుచుకొచ్చిన దంతములతో భయంకరమై, జ్వాలామాలలతో అలంకృతమై యుండెను.

Verse 70

यावद् वाराणसीं दिव्यां पुरीमेष गमिष्यति / तावत् त्वं भीषणे कालमनुगच्छ त्रिलोचनम्

అతడు దివ్యమైన వారాణసీ నగరమునకు చేరువరకు, ఆ భయంకర కాలమంతటా నీవు త్రిలోచనుడైన శివుని అనుసరించుము.

Verse 71

एवमाभाष्य कालाग्निं प्राह देवो महेश्वरः / अटस्व निखिलं लोकं भिक्षार्थो मन्नियोगतः

ఇట్లు కాలాగ్నిని సంభోదించి దేవుడు మహేశ్వరుడు పలికెను—“నా నియోగముచే భిక్షార్థిగా సమస్త లోకమంతటా సంచరించుము.”

Verse 72

यदा द्रक्ष्यसि देवेशं नारायणमनामयम् / तदासौ वक्ष्यति स्पष्टमुपायं पापशोधनम्

నీవు దేవేశుడైన నిరామయ నారాయణుని దర్శించినప్పుడు, ఆయన పాపశుద్ధికి ఉపాయమును స్పష్టముగా నీకు చెప్పును.

Verse 73

स देवदेवतावाक्यमाकर्ण्य भगवान् हरः / कपालपाणिर्विश्वात्मा चचार भुवनत्रयम्

దేవతల వాక్యమును విని భగవాన్ హరుడు—కపాలమును చేతిలో ధరించిన విశ్వాత్మ—మూడు లోకములలో సంచరించెను.

Verse 74

आस्थाय विकृतं वेषं दीप्यमानं स्वतेजसा / श्रीमत् पवित्रमतुलं जटाजूटविराजितम्

ఆయన విచిత్ర వేషాన్ని ధరించి, తన స్వతేజస్సుతో దగ్ధదీప్తిగా—శ్రీమంతుడు, పరమ పవిత్రుడు, అతులుడు, జటాజూటంతో విరాజిల్లుతూ ప్రత్యక్షమయ్యాడు।

Verse 75

कोटिसूर्यप्रतीकाशैः प्रमथैश्चातिगर्वितैः / भाति कालाग्निनयनो महादेवः समावृतः

కోటిసూర్యుల వంటి కాంతితో, అతి గర్విత ప్రమథులతో ఆవరించబడి—కాలాగ్నివంటి నేత్రాలున్న మహాదేవుడు అపార తేజస్సుతో ప్రకాశించాడు।

Verse 76

पीत्वा कदमृतं दिव्यमानन्दं परमेष्ठिनः / लीलाविलासूबहुलो लोकानागच्छतीश्वरः

పరమేశ్వరుని ఆ అమృతసమాన దివ్య ఆనందాన్ని పానంచేసి, లీలావిలాసంతో సమృద్ధుడైన ఈశ్వరుడు లోకాలకు వచ్చుచున్నాడు।

Verse 77

तं दृष्ट्वा कालवदनं शङ्करं कालभैरवम् / रूपलावण्यसंपन्नं नारीकुलमगादनु

కాలసమాన ముఖముగల, కాలభైరవరూప శంకరుని—రూపలావణ్యసంపన్నుడని చూసి—స్త్రీల సమూహం ఆయనను అనుసరించింది।

Verse 78

गायन्ति विविधं गीतं नृत्यन्ति पुरतः प्रभोः / सस्मितं प्रेक्ष्य वदनं चक्रुर्भ्रूभङ्गमेव च

వారు ప్రభువు ముందర విభిన్న గీతాలు పాడుతూ నర్తించారు; ఆయన స్మితముఖాన్ని చూచి కనుబొమ్మల భావప్రదర్శన కూడా చేశారు।

Verse 79

स देवदानवादीनां देशानभ्येत्य शूलधृक् / जगाम विष्णोर्भवनं यत्रास्ते मधुसूदनः

ఆ త్రిశూలధారి దేవ-దానవాది దేశాలను దాటి విష్ణువుని భవనానికి వెళ్లెను; అక్కడ మధుసూదనుడు నివసించుచున్నాడు।

Verse 80

निरीक्ष्य दिव्यभवनं शङ्करो लोकशङ्करः / सहैव भूतप्रवरैः प्रवेष्टुमुपचक्रमे

ఆ దివ్య భవనాన్ని దర్శించి లోకహితకరుడైన శంకరుడు తన శ్రేష్ఠ భూతగణాలతో కలిసి ప్రవేశించుటకు ప్రారంభించెను।

Verse 81

अविज्ञाय परं भावं दिव्यं तत्पारमेश्वरम् / न्यवारयत् त्रिशूलाङ्कं द्वारपालो महाबलः

పరమేశ్వరుని ఆ పరమ దివ్య భావాన్ని గుర్తించక, త్రిశూలచిహ్నధారి మహాబలుడైన ద్వారపాలుడు మార్గాన్ని అడ్డగించెను।

Verse 82

शङ्खचक्रगदापाणिः पीतवासा महाभुजः / विष्वक्सेन इति ख्यातो विष्णोरंशसमुद्भवः

శంఖ-చక్ర-గదలను చేతబట్టి, పీతాంబరధారి, మహాబాహువు—అతడు విష్వక్సేనుడని ప్రసిద్ధి, విష్ణువంశసంభవుడు।

Verse 83

अथैनं शङ्करगणो युयुधे विष्णुसंभवम् / भीषणो भैरवादेशात् कालवेग इति श्रुतः

అప్పుడు శంకరుని ఒక గణుడు విష్ణుసంభవుడైన అతనితో యుద్ధం చేసెను; భైరవ ఆజ్ఞచే భయంకరుడై ‘కాలవేగ’ అని ప్రసిద్ధి పొందెను।

Verse 84

विजित्य तं कालवेगं क्रोधसंरक्तलोचनः / रुद्रायाभिमुखं रौद्रं चिक्षेप च सुदर्शनम्

కాలవేగుడని పిలువబడిన వానిని జయించి, కోపంతో ఎర్రబడిన కన్నులతో అతడు రుద్రుని అభిముఖంగా భయంకరమైన సుదర్శన చక్రాన్ని విసిరెను।

Verse 85

अथ देवो महादेवस्त्रिपुरारिस्त्रिशूलभृत् / तमापतन्तं सावज्ञमालोकयदमित्रजित्

అప్పుడు త్రిపురారిగా, త్రిశూలధారిగా ఉన్న దేవ మహాదేవుడు—శత్రుజయుడు—దూసుకొచ్చే వానిని అవజ్ఞాభరిత దృష్టితో చూచెను।

Verse 86

तदन्तरे महद्भूतं युगान्तदहनोपमम् / शूलेनोरसि निर्भिद्य पातयामास तं भुवि

అంతలో, యుగాంతాగ్నివలె దహించుచున్న ఆ మహాభూతుని వక్షస్థలంలో త్రిశూలంతో ఛేదించి, అతనిని భూమిపై పడవేసెను।

Verse 87

स शूलाभिहतो ऽत्यर्थं त्यक्त्वा स्वं परमं बलम् / तत्याज जीवितं दृष्ट्वा मृत्युं व्याधिहता इव

త్రిశూలాఘాతంతో అత్యంతంగా గాయపడి, తన పరమ బలాన్ని విడిచి, మరణాన్ని ఎదురుగా చూసి వ్యాధితో పడిపోయిన జీవిలా ప్రాణం విడిచెను।

Verse 88

निहत्य विष्णुपुरुषं सार्धं प्रमथपुङ्गवैः / विवेश चान्तरगृहं समादाय कलेवरम्

ప్రమథులలో శ్రేష్ఠులతో కూడిన ఆ విష్ణు-పురుషుని సంహరించి, శరీరాన్ని తీసుకొని అతడు అంతఃగృహంలో ప్రవేశించెను।

Verse 89

निरीक्ष्य जगतो हेतुमीश्वरं भगवान् हरिः / शिरो ललाटात् संभिद्य रक्तधारामपातयत्

జగత్తుకు కారణమైన ఈశ్వర భగవానుని దర్శించి భగవాన్ హరి తన లలాటాన్ని చీల్చి రక్తధారను ప్రవహింపజేశాడు।

Verse 90

गृहाण भगवन् भिक्षां मदीयाममितद्युते / न विद्यते ऽनाभ्युदिता तव त्रिपुरमर्दन

హే భగవన్, హే అమితతేజస్సు గలవాడా, నా ఈ భిక్షార్పణను స్వీకరించుము. హే త్రిపురమర్దన, నీచేత అవ్యక్తంగా మిగిలినది ఏదీ లేదు।

Verse 91

न संपूर्णं कपालं तद् ब्रह्मणः परमेष्ठिनः / दिव्यं वर्षसहस्रं तु सा च धारा प्रवाहिता

పరమేష్ఠి బ్రహ్మ యొక్క ఆ కపాలపాత్ర ఇంకా నిండలేదు; సహస్ర దివ్య సంవత్సరాల పాటు అదే ధార ప్రవహించుతూనే ఉంది।

Verse 92

अथाब्रवीत् कालरुद्रं हरिर्नारायणः प्रभुः / संस्तूय वैदिकैर्मन्त्रैर्बहुमानपुरः सरम्

అప్పుడు ప్రభువు నారాయణుడైన భగవాన్ హరి వైదిక మంత్రాలతో స్తుతించి, గొప్ప గౌరవంతో కాలరుద్రునితో పలికాడు।

Verse 93

किमर्थमेतद् वदनं ब्रह्मणो भवता धृतम् / प्रोवाच वृत्तमखिलं भगवान् परमेश्वरः

“ఏ కారణంతో నీవు బ్రహ్ముని ఈ ముఖరూపాన్ని ధరించావు?” అని అడిగినపుడు భగవాన్ పరమేశ్వరుడు సమస్త వృత్తాంతాన్ని వివరించాడు।

Verse 94

समाहूय हृषीकेशो ब्रह्महत्यामथाच्युतः / प्रार्थयामास देवेशो विमुञ्चेति त्रिशूलिनम्

అప్పుడు అచ్యుతుడైన హృషీకేశ దేవేశుడు బ్రహ్మహత్యను పిలిపించి త్రిశూలధారి శూలిన శంకరుని ప్రార్థించాడు—“ఈ పాపబంధం నుండి నన్ను విముక్తం చేయుము।”

Verse 95

न तत्याजाथ सा पार्श्वं व्याहृतापि मुरारिणा / चिरं ध्यात्वा जगद्योनिः शङ्करं प्राह सर्ववित्

మురారి పలికినప్పటికీ ఆమె ఆయన పక్కను విడువలేదు. అప్పుడు జగద్యోని సర్వజ్ఞుడు దీర్ఘంగా ధ్యానించి శంకరునితో పలికెను।

Verse 96

व्रजस्व भगवन् दिव्यां पुरीं वाराणसीं शुभाम् / यत्राखिलजगद्दोषं क्षिप्रं नाशयताश्वरः

హే భగవన్, దివ్యమైన శుభమైన వారాణసీ పురికి వెళ్ళుము; అక్కడ ఈశ్వరుడు సమస్త జగద్‌దోషపాపాలను శీఘ్రంగా నశింపజేస్తాడు।

Verse 97

ततः शर्वाणि गुह्यानि तीर्थान्यायतनानि च / जगाम लीलया देवो लोकानां हितकाम्यया

తర్వాత దేవుడు లోకహితాన్ని కోరుతూ లీలగా స్వేచ్ఛతో అన్ని గుప్త తీర్థాలు, పవిత్ర ఆయతనాలు చేరెను।

Verse 98

संस्तूयमानः प्रमथैर्महायोगैरितस्ततः / नृत्यमानो महायोगी हस्तन्यस्तकलेवरः

ప్రమథులైన మహాయోగులు చుట్టూ స్తుతించగా, ఆ మహాయోగి ఇక్కడ అక్కడ నర్తించాడు—దేహం తన చేతిలో ఉంచినట్లుగా సంపూర్ణ వశంలో.

Verse 99

तमभ्यधावद् भगवान् हरिर्नारायणः स्वयम् / अथास्थायापरं रूपं नृत्यदर्शनलालसः

భగవాన్ హరి—స్వయంగా నారాయణుడు—అతని వైపు పరుగెత్తెను. ఆపై మరొక రూపం ధరించి నృత్యదర్శనానికి ఆకులుడయ్యెను.

Verse 100

निरीक्षमाणो नोविन्दं वृषेन्द्राङ्कितशासनः / सस्मितो ऽनन्तयोगात्मा नृत्यति स्म पुनः पुनः

చుట్టూ పరిశీలించినా గోవిందుడు కనబడలేదు. అప్పుడు వృషభచిహ్నిత ఆజ్ఞ కల ప్రభువు మృదుస్మితంతో, అనంతయోగస్వరూపుడై, మళ్లీ మళ్లీ నర్తించెను.

Verse 101

अथ सानुचरो रुद्रः सहरिर्धर्मवाहनः / भेजे महादेवपुरीं वाराणसीमिति श्रुताम्

అప్పుడు అనుచరులతో కూడిన రుద్రుడు, అలాగే ధర్మాన్ని వహించి నిలుపు హరి కూడా, శ్రుతిలో ప్రసిద్ధమైన మహాదేవపురి వారాణసీకి బయలుదేరిరి.

Verse 102

प्रविष्टमात्रे देवेशे ब्रह्महत्या कपर्दिनि / हा हेत्युक्त्वा सनादं सा पातालं प्राप दुः खिता

దేవేశుడు ప్రవేశించిన వెంటనే, కపర్దిన శివుని సమక్షంలో బ్రహ్మహత్య ‘హా! హా!’ అని ఘోషించి, దుఃఖితురాలై పాతాళానికి దిగిపోయెను.

Verse 103

प्रविश्य परमं स्थानं कपालं ब्रह्मणो हरः / गणानामग्रतो देवः स्थापयामास शङ्करः

ఆ పరమ పవిత్ర స్థానంలో ప్రవేశించి హరుడు (శివుడు) బ్రహ్ముని కపాలాన్ని ఉంచెను; గణుల సమక్షంలో దేవుడు శంకరుడు దానిని విధివిధానంగా స్థాపించెను.

Verse 104

स्थापयित्वा महादेवो ददौ तच्च कलेवरम् / उक्त्वा सजीवमस्त्वीशो विष्णवे स घृणानिधिः

స్థాపించి మహాదేవుడు అదే కాయాన్ని దానమిచ్చెను. కరుణాసముద్రుడైన ఈశ్వరుడు విష్ణువుతో—“ఇది సజీవమగుగాక” అని చెప్పి ఆయనకు అప్పగించెను.

Verse 105

ये स्मरन्ति ममाजस्त्रं कापालं वेषमुत्तमम् / तेषां विनश्यति क्षिप्रमिहामुत्र च पातकम्

ఎవరు నిరంతరం నా ఉత్తమ కపాలిక వేషాన్ని స్మరిస్తారో, వారి పాపం ఇహలోకములోను పరలోకములోను త్వరగా నశించును.

Verse 106

आगम्य तीर्थप्रवरे स्नानं कृत्वा विधानतः / तर्पयित्वा पितॄन् देवान् मुच्यते ब्रह्महत्यया

శ్రేష్ఠ తీర్థమునకు వెళ్లి విధివిధానముగా స్నానం చేసి, పితృదేవతలకు తర్పణమిచ్చినవాడు బ్రహ్మహత్యా పాపమునుండికూడా విముక్తుడగును.

Verse 107

अशाश्वतं जगज्ज्ञात्वा ये ऽस्मिन् स्थाने वसन्ति वै / देहान्ते तत् परं ज्ञानं ददामि परमं पदम्

ఈ జగత్తు అశాశ్వతమని తెలిసికొని ఈ పవిత్రస్థానమున నిజముగా నివసించువారికి, దేహాంతమున నేను పరమ జ్ఞానమును మరియు పరమ పదమును ప్రసాదించెదను.

Verse 108

इतीदमुक्त्वा भगवान् समालिङ्ग्य जनार्दनम् / सहैव प्रमथेशानैः क्षणादन्तरधीयत

ఇట్లు పలికి భగవానుడు జనార్దనుని ఆలింగనం చేసెను; ప్రమథాధిపతులతో కూడ క్షణములోనే అంతర్ధానమయ్యెను.

Verse 109

स लब्ध्वा भगवान् कृष्णो विष्वक्सेनं त्रिशूलिनः / स्वं देशमगत् तूर्णं गृहीत्वां परमं वपुः

త్రిశూలధారి ప్రభువు (శివుడు) నుండి విష్వక్సేనుని పొందిన భగవాన్ శ్రీకృష్ణుడు పరమ దివ్య స్వరూపాన్ని ధరించి త్వరగా తన ధామానికి వెళ్లెను।

Verse 110

एतद् वः कथितं पुण्यं महापातकनाशनम् / कपालमोचनं तीर्थं स्थाणोः प्रियकरं शुभम्

ఇది పుణ్యకథగా మీకు చెప్పబడింది—కపాలమోచన తీర్థం; అది శుభకరం, స్థాణు (శివుడు)కు ప్రియమైనది, మహాపాతకనాశకము।

Verse 111

य इमं पठते ऽध्यायं ब्राह्मणानां समीपतः / वाचिकैर्मानसैः पापैः कायिकैश्च विमुच्यते

బ్రాహ్మణుల సమీపంలో ఈ అధ్యాయాన్ని పఠించువాడు వాక్కు, మనస్సు, శరీరములతో చేసిన పాపాల నుండి విముక్తుడగును।