Adhyaya 3

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते उत्तरभागे चतुर्थ उपसंहारपादे शिवपुरवर्णनं नाम द्वितीयो ऽध्यायः सूत उवाच प्रत्याहारं प्रवक्ष्यामि परस्यान्ते स्वयंभुवः / ब्रह्मणः स्थितिकाले तु क्षीणे तस्मिंस्तदा प्रभोः

ఇట్లు శ్రీబ్రహ్మాండ మహాపురాణంలో వాయుప్రోక్త ఉత్తరభాగంలోని చతుర్థ ఉపసంహారపాదంలో ‘శివపురవర్ణనం’ అనే రెండవ అధ్యాయం. సూతుడు పలికెను—స్వయంభూ బ్రహ్ముని పరమాంతంలో, ప్రభువు స్థితికాలం క్షీణించినప్పుడు సంభవించే ప్రత్యాహారాన్ని నేను వివరించెదను.

Verse 2

यथेदं कुरुते व्यक्तं सुसूक्ष्मं विश्वमीश्वरः / अव्यक्तं ग्रसते व्यक्तं प्रत्याहारे च कृत्स्नशः

ఈశ్వరుడు ఈ అతి సూక్ష్మ విశ్వాన్ని వ్యక్తరూపంగా ఎలా సృష్టిస్తాడో, అలాగే ప్రత్యాహారంలో అవ్యక్త తత్త్వం వ్యక్తాన్ని సంపూర్ణంగా గ్రసిస్తుంది.

Verse 3

पुरान्तद्व्यणुकाद्यानां संपूर्णे कल्पसंक्षये / उपस्थिते महाघोरे ह्यप्रत्यक्षे तु कस्यचित्

కల్పసంహారం సంపూర్ణమై మహాఘోర ప్రళయం సమీపించినప్పుడు, ద్వ్యణుకాది సూక్ష్మ తత్త్వాలూ లీనమవుతాయి; అది ఎవరికీ ప్రత్యక్షంగా కనిపించదు.

Verse 4

अन्ते द्रुमस्य संप्राप्ते पश्चिमास्य मनोस्तदा / अन्ते कलियुगे तस्मिन्क्षीणे संहार उच्यते

అప్పుడు మనువు యొక్క ఈ పశ్చిమ (చివరి) దశలో ‘ద్రుమ’ యొక్క అంతం సమీపించినప్పుడు, అలాగే క్షీణించిన కలియుగాంతంలో—దానినే సంహారం అంటారు.

Verse 5

संप्रक्षाले तदा वृ-त्ते प्रत्याहारे ह्युपस्थिते / प्रत्याहारे तदा तस्मिन्भूततन्मात्रसंक्षये

‘సంప్రక్షాల’ (సమ్యక్ ప్రక్షాళన) జరిగినప్పుడు, ప్రత్యాహారం ఉపస్థితమైతే, ఆ ప్రత్యాహారంలో భూతాల తन्मాత్రాలూ క్షయమవుతాయి.

Verse 6

महदादिविकारस्य विशेषान्तस्य संक्षये / स्वभावकारिते तस्मिन्प्रवृत्ते प्रतिसंचरे

మహత్ మొదలైన వికారాల యొక్క, విశేష (స్థూల) అంతం వరకు ఉన్న విస్తారం క్షయమైనప్పుడు—స్వభావప్రేరితమైన ప్రతిసంచారం (ప్రత్యావర్తనం) ప్రవృత్తమవుతుంది.

Verse 7

आपो ग्रसंति वै पूर्वं भूमेर्गन्धात्मकं गुमम् / आत्तगन्धा ततो भूमिः प्रलयत्वाय कल्पते

మొదట నీరు భూమి యొక్క గంధస్వరూప గుణాన్ని గ్రసిస్తుంది. గంధం తొలగిన తరువాత భూమి ప్రళయస్థితికి యోగ్యమవుతుంది.

Verse 8

प्रणष्टे गन्धतन्मात्रे तोयावस्था धरा भवेत् / आपस्तदा प्रविष्टास्तु वेगवत्यो महास्वनाः

గంధతన్మాత్రం నశించినప్పుడు భూమి జలావస్థగా మారుతుంది. అప్పుడు మహానాదంతో వేగంగా ప్రవహించే ఆపః అందులో ప్రవేశిస్తాయి.

Verse 9

सर्वमापूरयित्वेदं तिष्ठन्ति विचरन्ति च / अपामपि गणो यस्तु ज्योतिःष्वालीयते रसः

ఈ జగత్తంతా నింపి ఆపః ఎక్కడో నిలిచి, ఎక్కడో సంచరిస్తాయి. జలాల సమూహమైన రసం జ్యోతుల్లో లీనమవుతుంది.

Verse 10

नश्यन्त्यापस्तदा तत्र रसतन्मात्रसंक्षयात् / तीव्रतेजोहृतरसाज्योतिष्ट्वं प्राप्नुवन्त्युत

అక్కడ రసతన్మాత్రం క్షయమవడంతో ఆపః నశిస్తాయి. తీవ్రమైన తేజస్సు రసాన్ని హరించినప్పుడు అవి జ్యోతిస్స్వరూపాన్ని పొందుతాయి.

Verse 11

ग्रस्ते च सलिले तेजः सर्वतोमुखमीक्षते / अथाग्निः सर्वतो व्याप्त आदत्ते तज्जलं तदा

జలము గ్రసింపబడినప్పుడు తేజస్సు సర్వతోముఖంగా దర్శిస్తుంది. ఆపై సర్వత్ర వ్యాపించిన అగ్ని ఆ జలాన్ని అప్పుడే గ్రహిస్తుంది.

Verse 12

सर्वमापूर्यते ऽर्चिर्भिस्तदा जगदिदं शनैः / अर्चिर्भिः संतते तस्मिंस्तर्यगूर्ध्वमधस्ततः

అప్పుడు నెమ్మదిగా ఈ జగత్తంతా అర్చిస్సులతో నిండిపోతుంది. ఆ అర్చిస్సుల నిరంతర ప్రవాహం త్ర్యగ్, ఊర్ధ్వ, అధః—అన్నిదిశలలో వ్యాపిస్తుంది.

Verse 13

ज्योतिषो ऽपि गुणं रूपं वायुरत्ति प्रकाशकम् / प्रलीयते तदा तस्मिन्दीपार्चिरिव मारुते

జ్యోతియొక్క ప్రకాశక గుణరూపాన్ని కూడా వాయువు గ్రసిస్తుంది; అప్పుడు అది అందులోనే లయమవుతుంది, గాలిలో దీపశిఖలా।

Verse 14

प्रनष्टे रूपतन्मात्रे हृतरूपो विभावसुः / उपशाम्यति तेजो हिवायुराधूयते महान्

రూపతన్మాత్రం నశించినప్పుడు విభావసు (అగ్ని) రూపరహితమవుతుంది; తేజస్సు శమిస్తుంది, మహావాయువు బలంగా ఊదుతుంది।

Verse 15

निरालोके तदा लोके वायुभूते च तेजसि / ततस्तु मूलमासाद्य वायुः संबन्धमात्मनः

అప్పుడు లోకం వెలుగులేనిదై, తేజస్సు కూడా వాయురూపమవుతుంది; తరువాత వాయువు తన మూలాన్ని ఆశ్రయించి తన ఆత్మసంబంధాన్ని స్థాపిస్తుంది।

Verse 16

ऊर्ध्वञ्चाधश्च तिर्यक्च दोधवीति दिशो दश / वायोरपि गुणं स्पर्शमाकाशं ग्रसते च तत्

పైకి, కిందకి, అడ్డంగా—పది దిశలు కంపిస్తాయి; ఆకాశం వాయువుకూడా గుణమైన స్పర్శను గ్రసిస్తుంది।

Verse 17

प्रशाम्यति तदा वायुः खन्तु तिष्ठत्यनावृतम् / अरूपमरसस्पर्शमगन्धं न च मूर्तिमत्

అప్పుడు వాయువు శమిస్తుంది; కానీ ఖం (ఆకాశం) ఆవరణలేక నిలుస్తుంది—రూపం లేదు, రసం లేదు, స్పర్శ లేదు, గంధం లేదు, మూర్తిమత్వం లేదు।

Verse 18

सर्वमापूरयच्छब्दैः सुमहत्तत्प्रकाशते / तस्मिंल्लीने तदा शिष्टमाकाशं शब्दलक्षणम्

శబ్దాలతో సమస్తాన్ని నింపుతూ ఆ సుమహత్తత్త్వం ప్రకాశిస్తుంది. అందులో లీనమైనప్పుడు అప్పుడు శబ్దలక్షణముగల ఆకాశమే శేషమవుతుంది.

Verse 19

शब्दमात्रं तदाकाशं सर्वमावृत्य तिष्ठति / तत्र शब्दं गुमं तस्य भूतदिर्ग्रसते पुनः

ఆ ఆకాశం శబ్దమాత్ర స్వరూపమై సమస్తాన్ని ఆవరించి నిలుస్తుంది. అక్కడ దాని గూఢమైన శబ్దాన్ని మళ్లీ తామస భూతాది గ్రసిస్తుంది.

Verse 20

भूतेन्द्रियेषु युगपद्भूतादौ संस्थितेषु वै / अभिमानात्मको ह्येष भूतादिस्तामसः स्मृतः

భూతాలు మరియు ఇంద్రియాలు యుగపదంగా భూతాదిలో స్థితిచెందినప్పుడు, ‘అభిమాన స్వరూపుడు’ అయిన ఈ భూతాది తామసమని చెప్పబడుతుంది.

Verse 21

भूतादिर्ग्रसते चापि महान्वै बुद्धिलक्षणः / महानात्मा तु विज्ञेयः संकल्पो व्यवसायकः

భూతాది ‘మహాన్’నూ గ్రసిస్తుంది; అతడు బుద్ధిలక్షణముగలవాడు. ఆ మహానాత్మను సంకల్పమూ, నిర్ణయశక్తియూ అని తెలుసుకోవాలి.

Verse 22

बुद्धिर्मनश्च लिङ्गं च महानक्षर एव च / पर्यायवाचकैः शब्दैस्तमाहुस्तत्त्व चिन्तकाः

బుద్ధి, మనస్సు, లింగం, మహాన్, అక్షరం—ఇలాంటి పర్యాయపదాలతో తత్త్వచింతకులు అతనినే పేర్కొంటారు.

Verse 23

संप्रलीनेषु भूतेषु गुणसाम्ये ततो महान् / लीयन्ते गुणसाम्यं तु स्वात्मन्येवावतिष्ठते

ప్రళయంలో సమస్త భూతాలు లీనమై గుణసామ్యంలో నిలిచినప్పుడు, మహత్తత్త్వమూ లయమవుతుంది; అయితే గుణసామ్యం స్వాత్మస్వరూపంలోనే స్థిరంగా ఉంటుంది।

Verse 24

लीयन्ते सर्वभूतानां कारणानि प्रसंगमे / इत्येष संयमश्चैव तत्त्वानां कारणैः सह

సర్వభూతాల కారణాలు కూడా క్రమంగా లయమవుతాయి; కారణాలతో కూడిన తత్త్వాల ఈ నియమనమే ‘సంయమం’ అని చెప్పబడింది।

Verse 25

तत्त्वप्रसंयमो ह्येष स्मृतो ह्यावर्तको द्विजाः / धर्माधर्मौं तपो ज्ञानं शुभं सत्यानृते तथा

హే ద్విజులారా! ఈ తత్త్వప్రసంయమం ‘ఆవర్తకము’ అని స్మృతిలో చెప్పబడింది; ధర్మాధర్మాలు, తపస్సు, జ్ఞానం, శుభం, అలాగే సత్యాసత్యాలు కూడా అందులోనే తిరిగి లీనమవుతాయి।

Verse 26

ऊर्ध्वभावो ह्यधोभावः सुखदुःखे प्रियाप्रिये / सर्वमेतत्प्रपञ्चस्थं गुणमात्रात्मकं स्मृतम्

ఊర్ధ్వభావం, అధోభావం, సుఖదుఃఖాలు, ప్రియాప్రియాలు—ఇవన్నీ ప్రపంచంలోనే ఉన్నవి; ఇవి గుణమాత్ర స్వరూపమని స్మృతిలో చెప్పబడింది।

Verse 27

निरिन्द्रियाणां च तदा ज्ञानिनां यच्छुभाशुभम् / प्रकृत्यां चैव तत्सर्वं पुण्यं पापं प्रतिष्ठति

అప్పుడు ఇంద్రియరహిత జ్ఞానులకు ఉన్న శుభాశుభమేదైనా, అది అంతా—పుణ్యపాపాలతో సహా—ప్రకృతిలోనే స్థిరపడుతుంది।

Verse 28

यात्यवस्था तु साचैव देहिनां तु निरुच्यते / जन्तूनां पापपुण्यं तु प्रकृतौ यत्प्रतिष्ठितम्

దేహధారుల ‘యాత్యవస్థ’ ఇదే అని ఇక్కడ చెప్పబడుతోంది; జీవుల పాప‑పుణ్యములు ప్రకృతిలోనే స్థితమై ఉంటాయి.

Verse 29

अवस्थास्थानि तान्येव पुण्यपापानि जन्तवः / योजयन्ते पुनर्देहान्परत्वेन तथैव च

అవే పుణ్య‑పాపములు స్థితులలో నిలిచి, జీవులను మళ్లీ మళ్లీ దేహాలతో యోగం చేయును; పరలోకఫలమును కూడా అలాగే కలిగించును.

Verse 30

धर्माधर्मौं तु जन्तूनां गुणमात्रात्मकावुभौ / कारणैः स्वैः प्रचीयेते कायत्वेनेह जन्तुभिः

జీవుల ధర్మమూ అధర్మమూ—ఇవిరండూ గుణమాత్ర స్వరూపములు; తమ తమ కారణాలవలన ఇక్కడ జీవులు దేహభావంగా వాటిని సమీకరిస్తారు.

Verse 31

सचेतनाः प्रलीयन्ते क्षेत्रज्ञाधिष्ठिता गुणाः / सर्गे च प्रतिसर्गे च संसारे चैव जन्तवः

క్షేత్రజ్ఞాధిష్ఠానములో ఉన్న చైతన్యసహిత గుణములు ప్రళయంలో లీనమగును; సర్గ‑ప్రతిసర్గములలోను, సంసారములోను జీవులు కొనసాగుతారు.

Verse 32

संयुज्यन्ते वियुज्यन्ते कारणैः संचरन्ति च / राजसी तामसी चैव सात्त्विकी चैव वृत्तयः

కారణాలవలన వారు కలుస్తారు, కారణాలవలన విడిపోతారు, కారణాలవలననే సంచరిస్తారు; రాజసీ, తామసీ, సాత్త్వికీ—ఇవే వృత్తులు.

Verse 33

गुणमात्राः प्रवर्तन्ते पुरुषाधिष्ठता स्त्रिधा / उर्द्ध्वदेशात्मकं सत्त्वमधोभागात्मकं तमः

గుణమాత్రలే ప్రవృత్తిస్తాయి; పురుషాధిష్ఠానశక్తి త్రిధా అని చెప్పబడింది. సత్త్వం పైదిశ స్వభావం, తమస్సు కిందివైపు స్వభావం.

Verse 34

तयोः प्रवर्त्तकं मध्ये इहैवावर्त्तकं रजः / इत्येवं परिवर्तन्तेत्रयश्चेतोगुणात्मकाः

ఆ రెండింటి మధ్య రజస్సే ఇక్కడ ప్రేరేపించి తిప్పుతూ ఉంచుతుంది. ఈ విధంగా మనస్సు-గుణాలైన ఈ మూడు మారుతూ తిరుగుతుంటాయి.

Verse 35

लोकेषु सर्वभूतानां तन्न कार्यं विजानता / अविद्याप्रत्ययारंभा आरभ्यन्ते हि मानवैः

లోకాలలో సమస్త భూతాలకు సంబంధించిన ఆ సత్యకార్యాన్ని తెలిసికూడా, మనుష్యులు అవిద్యాజనిత భావనలతోనే కార్యాలను ప్రారంభిస్తారు.

Verse 36

एतास्तु गतयस्तिस्रः शुभात्पापात्मिकाः स्मृताः / तमसो ऽभिभवाज्जन्तुर्याथातथ्यं न विन्दति

ఈ మూడు గతులు శుభం నుండి పాపాత్మకమని స్మరించబడుతున్నాయి. తమస్సు అధికమైతే జీవుడు యథార్థాన్ని పొందడు.

Verse 37

अतत्त्वदर्शनात्सो ऽथ विविधं वध्यते ततः / प्राकृतेन च बन्धेन तथ्यावैकारिकेण च

తత్త్వదర్శనం లేకపోవడం వల్ల అతడు తరువాత అనేక విధాలుగా బంధింపబడతాడు—ప్రాకృత బంధంతోను, వికారజనిత (తథ్యాభాస) బంధంతోను.

Verse 38

दक्षिणाभिस्ततीयेन बद्धो ऽत्यन्तं विवर्त्तते / इत्येते वै त्रयः प्रोक्ता बन्धा ह्यज्ञानहेतुकाः

దక్షిణా-ఆసక్తి అనే మూడవ బంధంతో బద్ధుడైన జీవుడు అత్యంతంగా తిరుగుతూ భ్రమిస్తాడు. ఇవే మూడు బంధాలు అని చెప్పబడినవి; వాటికి కారణం అజ్ఞానమే.

Verse 39

अनित्ये नित्यसंज्ञा च दुःखे च सुखदर्शनम् / अस्वे स्वमिति च ज्ञानमशुचौ शुचिनिश्चयः

అనిత్యంలో నిత్యసంజ్ఞ, దుఃఖంలో సుఖదర్శనం; స్వం కానిదానిలో ‘నాది’ అనే జ్ఞానం, అశుచిలో శుచి అని నిశ్చయించడం—ఇవి భ్రమలు.

Verse 40

येषामेते मनोदोषा ज्ञानदोषा विपर्ययात् / रागद्वेषनिवृत्तिश्च तज्ज्ञानं समुदाहृतम्

విపర్యయంవల్ల ఎవరిలో ఈ మనోదోషాలు, జ్ఞానదోషాలు ఉంటాయో; అలాగే రాగద్వేషాల నివృత్తి కలిగితే—అదే జ్ఞానం అని ప్రకటించబడింది.

Verse 41

अज्ञानं तमसो मूरं कर्मद्वयफलं रजः / कर्म जस्तु पुनर्देहो महादुःखं प्रवर्त्तते

అజ్ఞానం తమస్సుకు మూలం; రజస్సు కర్మ యొక్క ద్విఫలాన్ని కలిగిస్తుంది. కర్మజంగా మళ్లీ దేహం పుడుతుంది, మహాదుఃఖ ప్రవాహం కొనసాగుతుంది.

Verse 42

श्रोत्रजा नेत्रजा चैव त्वग्जिह्वाघ्राणजा तथा / पुनर्भवकरी दुःखात्कर्मणा जायते तृषा

శ్రోత్రం, నేత్రం, త్వక్, జిహ్వా, ఘ్రాణం ద్వారా పుట్టే విషయతృష్ణ—కర్మవల్ల దుఃఖం నుంచి జన్మించి పునర్భవాన్ని కలిగిస్తుంది.

Verse 43

सतृष्णो ऽभिहितो बालः स्वकृतैः कर्मणः फलैः / तैलवीडकवज्जीवस्तत्रैव परिवर्त्तते

తృష్ణతో నిండిన బాలుడు తనే చేసిన కర్మఫలాలతో బంధింపబడి, నూనె పీడకంలా జీవుడు అక్కడే తిరుగుతాడు।

Verse 44

तस्मान्मूलमनर्थानामज्ञान मुपदिश्यते / तं शत्रुमवधार्यैकं ज्ञाने यत्नं समाचरेत्

కాబట్టి అనర్థాల మూలం అజ్ఞానమే అని ఉపదేశించబడింది; ఆ ఒక్క శత్రువును గుర్తించి జ్ఞానంలో యత్నించాలి।

Verse 45

ज्ञानाद्धि त्यजते सर्वं त्यागाद्बुद्धिर्विरज्यते / वैराग्याच्छुध्यते चापि शुद्धः सत्त्वेन मुच्यते

జ్ఞానంతో అన్నిటినీ త్యజిస్తాడు; త్యాగంతో బుద్ధి రాగరహితమవుతుంది; వైరాగ్యంతో శుద్ధమై, శుద్ధుడై సత్త్వంతో ముక్తి పొందుతాడు।

Verse 46

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि रागं भूतापहारिणम् / अभिष्वङ्गाय योगः स्याद्विषयेष्ववशात्मनः

ఇకపై ప్రాణులను హరించే రాగాన్ని నేను చెప్పుదును; విషయాలలో అవశమైన ఆత్మకు ఆసక్తియే యోగమై నిలుస్తుంది।

Verse 47

अनिष्टमिष्टमप्रीतिप्रीतितापविषादनम् / दुःखलाभे न तापश्च सुखानुस्मरणं तथा

అనిష్టం, ఇష్టంలో అప్రీతి, ప్రీతి, వాటి వల్ల తాపం, విషాదం; దుఃఖం లభించినా తాపం లేకపోవడం, అలాగే సుఖాన్ని స్మరించడం—(ఇవి లక్షణాలు).

Verse 48

इत्येष वैषयो रागः संभूत्याः कारणं स्मृतः / ब्रह्मादौ स्थावरान्ते वै संसारेह्यादिभौतिके

ఇట్లుగా విషయాసక్తి (వైషయ రాగం) జన్మకు కారణమని స్మృతిలో చెప్పబడింది; బ్రహ్మాది నుండి స్థావరాంతం వరకు ఈ ఆదిభౌతిక సంసారంలో।

Verse 49

अज्ञानपूर्वकं तस्मादज्ञानं तु विवर्जयेत् / यस्य चार्षे न प्रमाणं शिष्टाचारं तथैव च

కాబట్టి అజ్ఞానమునుండి పుట్టిన అజ్ఞానాన్ని విడిచిపెట్టాలి; దానికి ఋషి-ప్రామాణ్యం లేదు, శిష్టాచారమూ లేదు.

Verse 50

वर्णाश्रमविरुद्धो यः शिष्टशास्त्रविरोधकः / एष मार्गो हि निरये तिर्य्यग्योनौ च कारणम्

వర్ణాశ్రమానికి విరుద్ధంగా, శిష్టశాస్త్రానికి వ్యతిరేకంగా నడిచేవాడు—ఆ మార్గమే నరకానికి, తిర్యగ్యోనికి కారణమవుతుంది।

Verse 51

तिर्य्यग्यो निगतं चैव कारणं तत्त्ररुच्यते / त्रिविधो यातनास्थाने तिर्य्यग्योनौ च षड्विधे

తిర్యగ్యోనికి వెళ్లే కారణమూ అక్కడే చెప్పబడింది; యాతనాస్థానంలో అది మూడు విధాలు, తిర్యగ్యోనిలో ఆరు విధాలుగా భావించబడింది।

Verse 52

कारणे विषये चैव प्रतिघातस्तु सर्वशः / अनैश्वर्यं तु तत्सर्वं प्रतिघातात्मकं स्मृतम्

కారణంలోనూ విషయాల్లోనూ సర్వత్ర ప్రతిఘాతం (అడ్డంకి) ఉంటుంది; ఆ సమస్త అనైశ్వర్యం ప్రతిఘాతస్వరూపమని స్మృతిలో చెప్పబడింది।

Verse 53

इत्येषा तामसी वृत्तिर्भूतादीनां चतुर्विधा / सत्त्वस्थमात्रकं चित्तं यथासत्त्वं प्रदर्शनात्

ఇట్లు భూతాదుల తామస వృత్తి నాలుగు విధాలుగా చెప్పబడింది. సత్త్వంలో స్థితమైన చిత్తం సత్త్వానుసారంగా ప్రకాశిస్తుంది.

Verse 54

तत्त्वानां च यथातत्त्वं दृष्ट्वा वै तत्त्वदर्शनात् / सत्त्वक्षेत्रज्ञनानात्वमेतन्नानार्थदर्शनम्

తత్త్వదర్శనంతో తత్త్వాలను యథాతత్త్వంగా దర్శించినప్పుడు సత్త్వం మరియు క్షేత్రజ్ఞుని నానాత్వం తెలుస్తుంది—ఇదే నానార్థదర్శనం.

Verse 55

नानात्वदर्शनं ज्ञानं ज्ञानाद्वै योग उच्यते / तेन बद्धस्य वै बन्धो मोक्षो मुक्तस्य तेन च

నానాత్వదర్శనమే జ్ఞానం; జ్ఞానంవల్లనే యోగమని చెప్పబడుతుంది. అదే బద్ధునికి బంధం, ముక్తునికి మోక్షం కూడా కలిగిస్తుంది.

Verse 56

संसारे विनिवृत्ते तु मुक्तो लिङ्गेन मुच्यते / निःसंबन्धो ह्यचैतन्यः स्वात्मन्येवावतिष्ठते

సంసారమునుండి వినివృత్తి చెందినప్పుడు ముక్తుడు లింగం (సూక్ష్మదేహం) నుండికూడా విముక్తుడవుతాడు. సంబంధరహితుడై, అచైతన్యసదృశంగా స్వాత్మలోనే స్థితుడై ఉంటాడు.

Verse 57

स्वात्मन्यवस्थितश्चापि विरूपाख्येन लिख्यते / इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं समासाज्ज्ञान मोक्षयोः

స్వాత్మలో స్థితుడై ఉన్నప్పటికీ అతడు ‘విరూప’ అనే పేరుతో వర్ణించబడతాడు. ఇట్లు జ్ఞానం మరియు మోక్షం యొక్క లక్షణాలు సంక్షేపంగా చెప్పబడ్డాయి.

Verse 58

स चापि त्रिविधः प्रोक्तो मोक्षो वै तत्त्वदर्शिभिः / पूर्वं वियोगो ज्ञानेन द्वितीये रागसंक्षयात्

తత్త్వదర్శులు మోక్షాన్ని మూడు విధాలుగా చెప్పారు. మొదటిది జ్ఞానంతో వియోగం, రెండవది రాగక్షయంతో.

Verse 59

तृष्णाक्ष यात्तृतीयस्तु व्याख्यातं मोक्षकारणम् / लिङ्गाभावात्तु कैवल्यं कैवल्यात्तु निरञ्जनम्

మూడవ మోక్షకారణం తృష్ణాక్షయమని వివరించారు. లింగాభావం వల్ల కైవల్యం, కైవల్యం వల్ల నిరంజన స్థితి కలుగుతుంది.

Verse 60

निरञ्जनत्वाच्छुद्धस्तु नितान्यो नैव विद्यते / अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि वैराग्यं दोषदर्शनात्

నిరంజనత్వం వల్ల ఆయన శుద్ధుడు; ఆయనతో సమానమైన మరొక నిత్యసత్త్వం లేదు. ఇకపై దోషదర్శనంవల్ల కలిగే వైరాగ్యాన్ని చెప్పుదును.

Verse 61

दिव्ये च मानुषे चैव विषये पञ्चलक्षणे / अप्रद्वेषो ऽनभिष्वङ्गः कर्त्तव्यो दोषदर्शनात्

దివ్యమైనదీ, మానుషమైనదీ అయిన పంచలక్షణ విషయాలలో దోషాలను చూసి ద్వేషం లేకుండా, ఆసక్తి లేకుండా ఉండటం కర్తవ్యం.

Verse 62

तपप्रीतिविषादानां कार्यं तु परिवर्जनम् / एवं वैराग्यमास्थाय शरीरी निर्ममो भवेत्

తపస్సు, ప్రీతి, విషాదం—ఇవన్నీ విడిచిపెట్టాలి. ఈ విధంగా వైరాగ్యాన్ని ఆశ్రయిస్తే దేహధారి నిర్మముడవుతాడు.

Verse 63

अनित्यमशिवं दुःखमिति वुद्ध्यानुचिन्त्य च / विशुद्धं कार्यकरणं सत्त्वस्यातिनिषैवया

ఇది ‘అనిత్యం, అశివం, దుఃఖరూపం’ అని బుద్ధితో నిరంతరం విచారించగా, అత్యంత సాధనవలన సత్త్వపు కార్య-కరణం విశుద్ధమవుతుంది।

Verse 64

परिपक्वकषायो हि कृत्स्नान्दोषान्प्रपश्यति / ततः प्रयाणकाले हि दोषैर्नैमित्तिकैस्तथा

కషాయాలు పరిపక్వమైనవాడు సమస్త దోషాలను స్పష్టంగా చూస్తాడు; ఆపై ప్రయాణకాలంలో కూడా అలాగే నైమిత్తిక దోషాలను గమనిస్తాడు।

Verse 65

ऊष्मा प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः / स शरीरमुपाश्रित्य कृत्स्नान्दोषान्रुणद्धि वै

శరీరంలో ప్రకుపితమైన ఉష్ణం తీవ్రమైన వాయువుతో ప్రేరితమై, అదే శరీరాన్ని ఆశ్రయించి సమస్త దోషాలను ఆవర్తిస్తుంది।

Verse 66

प्राणक्थानानि भिन्दन्हि छिन्दन्मर्माण्यतीत्य च / शैत्यात्प्रकुपितो वायुरूर्द्ध्वं तूत्क्रमते ततः

అది ప్రాణస్థానాలను భేదిస్తూ, మర్మాలను ఛేదిస్తూ దాటి పోతుంది; శైత్యంతో ప్రకుపితమైన వాయువు అప్పుడు పైకి ఉద్గమిస్తుంది।

Verse 67

स चायं सर्वभूतानां प्राणस्थानेष्ववस्थितः / समासात्संवृते ज्ञाने संचृत्तेषु च कर्मसु

ఈ వాయువు సమస్త భూతాల ప్రాణస్థానాలలో నివసిస్తుంది; త్వరలో జ్ఞానం ఆవరించబడినప్పుడు, కర్మలు సంకుచితమైనప్పుడు।

Verse 68

स जीवो नाभ्यधिष्ठानः कर्मभिः स्वैः पुराकृतैः / अष्टाङ्गप्रणवृत्तिं वै स विच्यावयते पुनः

ఆ జీవుడు నాభి-ఆధారంలో నిలిచి, తన పూర్వకృత కర్మలవల్ల అష్టాంగ ప్రాణప్రవృత్తిని మళ్లీ కదిలించి విక్షేపం చేస్తాడు।

Verse 69

शरीरं प्रजहन्सोंऽते निरुच्छ्वासस्ततो भवेत् / एवं प्राणैः परित्यक्तो मृत इत्यभिधीयते

చివరికి అతడు శరీరాన్ని విడిచినప్పుడు శ్వాస నిలిచిపోతుంది; ఈ విధంగా ప్రాణాలు విడిచినవాడిని ‘మృతుడు’ అని అంటారు।

Verse 70

यथेह लोके स्वप्ने तं नीयमानमितस्ततः / रञ्जनं तद्विधेयस्य ते तान्यो न च विद्यते

ఈ లోకంలో స్వప్నంలో అతడు ఇటు అటు తీసుకుపోబడినట్లే, కర్మాధీనుడికి అదే భోగ-రంజనం; దాని తప్ప మరొకటి లేదు।

Verse 71

नृष्णाक्षयस्तृतीयस्तु व्याख्यातं मोक्षलक्षणम् / शब्दाद्ये विषये दोषदृष्टिर्वै पञ्चलक्षणे

మూడవది ‘తృష్ణాక్షయం’—ఇది మోక్షలక్షణమని వివరించబడింది; శబ్దాది విషయాలలో దోషదర్శనం ఐదు లక్షణాలలో ఒకటి।

Verse 72

अप्रद्वेषो ऽनभिष्वङ्गः प्रीतितापविवर्जनम् / वैराग्यकारणं ह्येते प्रकृतीनां लयस्य च

ద్వేషరాహిత్యం, ఆసక్తిలేమి, ప్రీతి మరియు తాపం నుండి విముక్తి—ఇవి వైరాగ్యానికి కారణాలు, అలాగే ప్రకృతుల లయానికి కూడా కారణాలు।

Verse 73

अष्टौ प्रकृतयो ज्ञेयाः पूर्वोक्ता वै यथाक्रमम् / अव्यक्ताद्यास्तु विज्ञेया भूतान्ताः प्रकृतेर्भवाः

పూర్వోక్త క్రమమున ప్రకృతులు ఎనిమిది జ్ఞేయములు. అవ్యక్తమునుండి ఆరంభమై భూతాంతమువరకు ఇవన్నీ ప్రకృతిజన్యములు.

Verse 74

वर्णाश्रमाचारयुक्तः शिष्टः शास्त्राविरोधनः / वर्णाश्रमाणां धर्मो ऽयं देवस्थानेषु कारणम्

వర్ణాశ్రమాచారముతో యుక్తుడై, శిష్టుడై, శాస్త్రవిరోధము లేనివాడై ఉండుట—వర్ణాశ్రమధర్మమిదే దేవస్థానములలో కారణమగును.

Verse 75

ब्रह्मादीनि पिशाचान्तान्यष्टौ स्थानानि देवता / ऐश्वर्यमाणिमाद्यं हि कारणं ह्यष्टलक्षणम्

బ్రహ్మాది నుండి పిశాచాంతము వరకు దేవతల ఎనిమిది స్థానములు (వర్గములు) ఉన్నాయి. ఐశ్వర్యము, అణిమాది—ఇవి అష్టలక్షణములైన కారణములు.

Verse 76

निमित्तमप्रतीघाते दृष्टे शब्दादिलक्षणे / अष्टावेतानि रूपाणि प्राकृतानि यथाक्रमम्

అప్రతిఘాతమునందు నిమిత్తము, శబ్దాది లక్షణములందు ప్రత్యక్షము—ఇవి ఎనిమిది రూపములు ప్రకృతిజన్యములు, యథాక్రమము.

Verse 77

क्षेत्रज्ञेष्वनुसज्जन्ते गुणमात्रत्मकानि तु / प्रावृट्काले पृथग्मेघं पश्यन्तीव सचक्षुषः

గుణమాత్రస్వరూపములైనవి క్షేత్రజ్ఞులయందు అనుసక్తమగుచున్నవి; వర్షాకాలమున దృష్టిమంతులు వేర్వేరు మేఘములను చూచినట్లుగా.

Verse 78

पश्यन्त्येवं विधाः सिद्धा जीवं दिव्येन चक्षुषा / खादतश्चान्नपानानि योनीः प्रविशतस्तथा

ఇలాంటి సిద్ధులు దివ్యచక్షువుతో జీవుని దర్శిస్తారు; అతడు అన్నపానములు భుజించి, అలాగే యోనులలో ప్రవేశించుచున్నవాడిగా కనిపిస్తాడు।

Verse 79

तिर्यगूर्ध्वमधस्ताच्च धावतो ऽपि यथाक्रमम् / जीवः प्राणस्तथा लिङ्गं करणं च चतुष्टयम्

అతడు అడ్డంగా, పైకి, కిందికి—క్రమానుసారంగా పరుగెత్తుచున్నా—జీవుడు, ప్రాణుడు, లింగము, కరణము అనే నాలుగు పేర్లతో చెప్పబడతాడు।

Verse 80

पर्यायवाचकैः शब्दैरेकार्थैः सो ऽभिलष्यते / व्यक्ताव्यक्तप्रमाणो ऽयं स वै भुङ्क्ते तु कृत्स्नशः

ఒకే అర్థమున్న పర్యాయశబ్దములచే అతడే సూచింపబడును; ఈ జీవుడు వ్యక్త-అవ్యక్త ప్రమాణముతో సమస్తమును సంపూర్ణంగా అనుభవించును।

Verse 81

अव्यक्तानुग्रहान्तं च क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं च यत् / एवं ज्ञात्वा शुचिर्भूत्वा ज्ञानाद्वै विप्रमुच्यते

అవ్యక్తానుగ్రహాంతముగా ఉండి, క్షేత్రజ్ఞునిచే అధిష్ఠితమైన దానిని ఇలా తెలిసికొని, శుచిగా మారి, జ్ఞానముచేతనే విముక్తి పొందును।

Verse 82

नष्टं चैव यथा तत्त्वं तत्त्वानां तत्त्वदर्शने / यथेष्टं परिनिर्याति भिन्ने देहे सुनिर्वृते

తత్త్వముల తత్త్వదర్శనములో తత్త్వము నశించినట్లుగా; దేహము భిన్నమైనపుడు, సునిర్వృతిలో, అతడు యథేచ్ఛగా పరినిర్యాణము చేయును।

Verse 83

भिद्यते करणं चापि ह्यव्यक्तज्ञानिनस्ततः / मुक्तो गुणशरीरेण प्रणाद्येन तु सर्वशः

అప్పుడు అవ్యక్తాన్ని తెలిసిన జ్ఞానியின் కరణమూ భేదింపబడుతుంది; అతడు గుణశరీరమునుండి విముక్తుడై సర్వత్ర ప్రణాదిలో (ప్రాణనాదంలో) లీనమగును.

Verse 84

नान्यच्छरीरमादत्ते दग्धे वीजे यथाङ्कुरः / ज्ञानी च सर्वसंसाराविज्ञशारीरमानसः

కాలిన విత్తనమునుండి మొలక రానట్లు, జ్ఞాని మరొక శరీరాన్ని గ్రహించడు; అతని శరీరమూ మనస్సూ సంసార అజ్ఞానమునుండి విముక్తమగును.

Verse 85

ज्ञानाच्चतुर्द्दशाबुद्धः प्रकृतिस्थो निवर्तते / प्रकृतिं सत्यमित्याहुर्विकारो ऽनृतमुच्यते

జ్ఞానముచే పద్నాలుగు స్థితుల బోధ పొందిన ప్రకృతిస్థుడు నివర్తించును; ప్రకృతిని ‘సత్యం’ అంటారు, దాని వికారమును ‘అనృతం’ అని చెప్పుదురు.

Verse 86

असद्भावो ऽनृतं ज्ञेयं सद्भावः सत्य मुच्यते / अनामरूपं क्षेत्रज्ञनामरूपं प्रचक्षते

అసద్భావము ‘అనృతం’ అని తెలుసుకోవాలి, సద్భావము ‘సత్యం’ అని చెప్పబడును; క్షేత్రజ్ఞుడు నామరూపరహితుడు, (క్షేత్రము) నామరూపమయమని ప్రచక్షింతురు.

Verse 87

यस्मात्क्षेत्रं विजानाति तत्मात्क्षेत्रज्ञ उच्यते / क्षेत्रं प्रत्ययते यस्मात्क्षेत्रज्ञः शुभ उच्यते

క్షేత్రమును తెలిసినందున అతడు ‘క్షేత్రజ్ఞుడు’ అనబడును; మరియు ఎవరి వల్ల క్షేత్రమునకు ప్రత్యయము (సాక్షాత్కారము) కలుగునో, ఆ క్షేత్రజ్ఞుడు ‘శుభుడు’ అనబడును.

Verse 88

क्षेत्रज्ञः स्मर्यते तस्मात्क्षेत्रं तज्ज्ञैर्विभाष्यते / क्षेत्रं त्वत्प्रत्ययं दृष्टं क्षेत्रज्ञः प्रत्ययः सदा

అందుకే ఆయనను ‘క్షేత్రజ్ఞుడు’ అని స్మరిస్తారు; జ్ఞానులు ‘క్షేత్రం’ను వివరిస్తారు. ఓ ద్రష్టా! క్షేత్రం నీ ప్రత్యయంపై ఆధారమై కనిపిస్తుంది; క్షేత్రజ్ఞుడు సదా ప్రత్యయస్వరూపుడు.

Verse 89

क्षपणात्कारणाच्चैव क्षतत्राणात्तथैव च / भोज्यत्वविषयत्वाच्च क्षेत्रं क्षेत्रविदो विदुः

క్షయింపజేయుట, కారణత్వము, అలాగే క్షతినుండి రక్షించుట; మరియు భోగ్యముగా, విషయముగా ఉండుట వలన—క్షేత్రవిదులు దీనిని ‘క్షేత్రం’ అంటారు.

Verse 90

महदाद्यं विशेषान्तं सर्वैरूप्यं विलक्षणम् / विकारलक्षणं तद्वै सो ऽक्षरः क्षरमेति च

మహత్తత్వం నుండి విశేషాంతం (స్థూలభూతాల వరకు) సర్వరూపమై కూడా విశిష్టంగా కనిపించేది వికారం అనే లక్షణమును కలిగినదే; అదే ‘అక్షరం’ కూడా క్షరత్వాన్ని పొందుతుంది.

Verse 91

तमेवानुविकारं तु यस्माद्वै क्षरते पुनः / तस्माच्च कारणाच्चैव ज्ञरमित्यभिधीयते

అదే వికారాలను అనుసరించి మళ్లీ మళ్లీ క్షరించునందున—ఆ కారణముచేతనే దానిని ‘జ్ఞర’ అని అభిధానిస్తారు.

Verse 92

संसारे नरकेभ्यश्च त्रायते पुरुषं च यत् / दुःखत्राणात्पुनश्चापि क्षेत्रमित्यभिधीयते

సంసారమునుండి, నరకములనుండి పురుషుని రక్షించునది, అలాగే దుఃఖమునుండి త్రాణమిచ్చునది—అదికూడా ‘క్షేత్రం’ అని అభిధానించబడుతుంది.

Verse 93

सुखदुःखमहंभावाद्भोज्यमित्यभिधीयते / अचेतनत्वाद्विषयस्तद्विधर्मा विभुः स्मृतः

సుఖదుఃఖాలు మరియు ‘నేను’ అనే భావంతో సంబంధముండుటచేత అది ‘భోగ్యం’ అని చెప్పబడుతుంది. అచేతనమైనందున అదే విషయం; దానికి విరుద్ధధర్ముడైన విభువు స్మృతుడై ఉన్నాడు.

Verse 94

न क्षीयते न क्षरति विकारप्रसृतं तु तत् / अक्षरं तेन वाप्युक्तम क्षीणत्वात्तथैव च

అది క్షీణించదు, క్షరించదు; అయినా వికారాలలో వ్యాపించినట్లు కనిపిస్తుంది. అందువల్ల దానిని ‘అక్షరం’ అని అన్నారు, ఎందుకంటే అది అక్షీణమే.

Verse 95

यस्मात्पूर्यनुशेते च तस्मात्पुरुष उच्यते / पुरप्रत्ययिको यस्मात्पुरुषेत्यभिधीयते

అతడు ‘పురి’ అయిన దేహనగరంలో నివసించుచున్నందున ‘పురుషుడు’ అని పిలువబడతాడు. అలాగే ‘పుర’ అనే భావానికి ఆధారమైనవాడైనందున కూడా ‘పురుష’ అని అభిధేయుడు.

Verse 96

पुरुषं कथयस्वाथ कथितो ऽज्ञैर्विभाष्यते / शुद्धो निरञ्जनाभासो ज्ञाता ज्ञानविवर्जितः

‘పురుషుని వివరించు’ అని చెప్పబడినప్పుడు అజ్ఞులు అతనిని రకరకాలుగా పలుకుతారు. అతడు శుద్ధుడు, నిరంజన-ప్రకాశస్వరూపుడు; అతడు జ్ఞాత, అయినా (విషయజ్ఞానం) రహితుడు.

Verse 97

अस्तिनास्तीति सो ऽन्यो वा बद्धो मुक्तो गतःस्थितः / नैर्हेतुकात्त्वनिर्देश्यादहस्तस्मिन्न विद्यते

అది ‘ఉంది’ ‘లేదు’, ‘ఇతరము’ అని; ‘బద్ధము’ ‘ముక్తము’, ‘వెళ్లింది’ ‘నిలిచింది’ అని—ఇలాంటి వచనాలు అందులో లేవు. అది కారణరహితం, నిర్వచనాతీతం; అందులో పట్టుకోదగిన ‘హస్తం’ (ఆధారం) లేదు.

Verse 98

शुद्धत्वान्न तु दृश्यो वै द्रष्टृत्वात्समदर्शनः / आत्मप्रत्ययकारित्वादन्यूनं वाप्यहेतुकम्

శుద్ధత్వం వలన ఆయన దృశ్యుడు కాడు; ద్రష్టృత్వం వలన సమదర్శి. ఆత్మప్రత్యయానికి కారణమగుటచేత ఆయన న్యూనుడు కాదు, అహేతుకుడూ కాదు.

Verse 99

भावग्राह्यमनुमानाच्चिन्तयन्न प्रमुह्यते / यदा पश्यति ज्ञातारं शान्तार्थं दर्शनात्मकम्

అనుమానముచే భావగ్రాహ్యమైన తత్త్వాన్ని చింతించువాడు మోహపడడు. దర్శనస్వరూపమైన, శాంతార్థమైన జ్ఞాతను యప్పుడు దర్శించునో.

Verse 100

दृश्यादृश्येषु निर्देश्यं तदा तद्दुर्द्धरं वरम् / विज्ञाता न च दृश्येत वृथक्त्वेनेह सर्वशः

దృశ్యములలోనూ అదృశ్యములలోనూ ఆయనను సూచించునప్పుడు, ఆ శ్రేష్ఠ తత్త్వం గ్రహించుట దుర్లభమగును. జ్ఞాతుడు ఇక్కడ సర్వథా వేరుగా దృశ్యపడడు.

Verse 101

स्वेनात्मना तथात्मानं कारणात्मा नियच्छति / प्रकृतौ कारणे तत्र स्वात्मन्येवोपतिष्ठति

కారణాత్మ అయిన ఆత్మ తన స్వాత్మతోనే ఆత్మను నియమించును. అక్కడ కారణమైన ప్రకృతిలో, తన స్వాత్మస్వరూపములోనే స్థితిచెందును.

Verse 102

अस्तिनास्तीति सो ऽन्यो वा इहामुत्रेति वा पुनः / एकत्वं वा पृथक्वं वा क्षेत्रज्ञः पुरुषो ऽपि वा

‘ఉంది’ ‘లేదు’, ‘అది వేరే’, ‘ఇక్కడా అక్కడా’—మళ్లీ ‘ఏకత్వమా పృథక్త్వమా’—ఇలాంటి భావాలలో క్షేత్రజ్ఞ పురుషుడనుగూడ (విచారించబడును).

Verse 103

आत्मा वा स निरात्मा वा चेतनो ऽचेतनो ऽपि वा / कर्त्ता वा सो ऽप्यकर्त्ता वा भोक्ता वा भोज्यमेव च

ఆయన ఆత్మయైయుండవచ్చు, అనాత్మయైయుండవచ్చు; చైతన్యమయుడైయుండవచ్చు, అచైతన్యమయుడైయుండవచ్చు. కర్తయైయుండవచ్చు, అకర్తయైయుండవచ్చు; భోక్తయైయుండవచ్చు, భోజ్యమయుడైయుండవచ్చు.

Verse 104

यद्गत्वा न निवर्त्तन्ते क्षेत्रज्ञं तु निरञ्जनम् / अवाच्यं तदनाख्यानादग्राह्यं वादहेतुभिः

యెవరిని పొందిన తరువాత మరల తిరిగిరావడం లేదు—ఆయనే మలినరహిత క్షేత్రజ్ఞుడు. ఆయన అవాచ్యుడు; ఎందుకంటే ఆయనను వర్ణించలేము; వాదతర్క కారణాలతో కూడా ఆయన గ్రాహ్యుడు కాడు.

Verse 105

अप्रतर्क्यमचिन्त्यत्वादवा येत्वाच्च सर्वशः / नालप्य वचसा तत्त्वमप्राप्य मनसा सह

ఆ తత్త్వం తర్కాతీతం, చింతనాతీతం, సర్వథా అవిజ్ఞేయం. వాక్కుతో దానిని పలకలేం; మనస్సుతో కూడ దానిని అందుకోలేం.

Verse 106

क्षेत्रज्ञे निर्गुणे शुद्धे शान्ते क्षीणे निरञ्जने / व्यपेतसुखदुःखे च निरुद्धे शान्तिमागते

క్షేత్రజ్ఞుడు నిర్గుణుడు, శుద్ధుడు, శాంతుడు, క్షీణుడు, నిరంజనుడై; సుఖదుఃఖరహితుడై, నియంత్రితుడై, శాంతిని పొందినప్పుడు—

Verse 107

निरात्मके पुनस्तस्मिन्वाच्यावाच्यं न विद्यते / एतौ संहारविस्तारौ व्यक्ताव्यक्तौ ततः पुनः

కాని ఆ నిరాత్మ (నిర్విశేష) స్థితిలో వాచ్యమూ అవాచ్యమూ అనే భేదం లేదు. ఆపై అక్కడినుంచే సంహారమూ విస్తారమూ—వ్యక్తమూ అవ్యక్తమూ—ఈ రెండూ ఉద్భవిస్తాయి.

Verse 108

सृज्यते ग्रसते चैव व्यक्तौ पर्यवतिष्ठते / क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं सर्वं पुनः सर्गे प्रवर्त्तते

ఈ జగత్తు సృష్టింపబడుతుంది, లయమూ చెందుతుంది; వ్యక్తావస్థలో నిలిచి ఉంటుంది. క్షేత్రజ్ఞాధిష్ఠితమైన సమస్తం మళ్లీ సర్గంలో ప్రవృత్తమవుతుంది.

Verse 109

अधिष्ठानं प्रपद्येत तस्यान्ते बुद्धिपूर्वकम् / साधर्म्यवैधर्म्यकृतः संयोगो विदितस्तयोः / अनादिमांश्च संयोगो महापुरुषजः स्मृतः

దాని అంతంలో బుద్ధిపూర్వకంగా ఆధిష్ఠానాన్ని ఆశ్రయించాలి. సాదృశ్య–వైసాదృశ్యాల వల్ల ఏర్పడిన ఆ రెండింటి సంయోగం ప్రసిద్ధం. ఆ సంయోగం అనాది, మహాపురుషజన్యమని స్మృతిలో చెప్పబడింది.

Verse 110

यावच्च सर्गप्रति सर्गकालस्तावज्जगत्तिष्ठति संनिरुध्य / पूर्वं हि तस्यैव च बुद्धिपूर्वं प्रवर्त्तते तत्पुरुषार्थंमेव

సర్గ-ప్రతిసర్గకాలం ఉన్నంతవరకు జగత్తు నియంత్రితంగా నిలిచి ఉంటుంది. ముందుగానే దానికే సంబంధించిన బుద్ధిపూర్వకమైన అదే పురుషార్థం ప్రవృత్తమవుతుంది.

Verse 111

एषा निसर्गप्रतिसर्गपूर्वा प्राधानिकी चेश्वरकारिता वा / अनाद्यनन्ता ह्यभिमानपूर्वकं वित्रासयन्ती जगदभ्युपैति

ఇది నిసర్గ-ప్రతిసర్గాలకు ముందున్న శక్తి—ప్రాధానికమైనదైనా, ఈశ్వరకారితమైనదైనా. ఇది అనాది అనంతం; అభిమానంతో జగత్తును భయపెట్టుతూ ప్రత్యక్షమవుతుంది.

Verse 112

इत्येष प्राकृतः सर्गस्तृतीयो हेतुलक्षणः / उक्तो ह्यस्मिंस्तदात्यन्तं कालं ज्ञात्वा प्रमुच्यते

ఇలా ఇది మూడవది, కారణలక్షణమయిన ప్రాకృత సర్గమని చెప్పబడింది. ఇందులో ఆ అత్యంత కాలాన్ని తెలుసుకొని విముక్తి పొందుతాడు.

Verse 113

इत्येष प्रतिसर्गो वस्त्रिविदः कीर्त्तितो मया / विस्तरेणानुपूर्व्याच भूयः किं वर्त्तयाम्यहम्

ఇలా, హే సూతా, ప్రతిసర్గాన్ని నేను కీర్తించితిని. ఇక విస్తారంగా, క్రమంగా మరల నేను ఏమి చెప్పుదును?