Shloka 68
प्रत्याहारवर्णनम्
Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence
Devanagari script
स जीवो नाभ्यधिष्ठानः कर्मभिः स्वैः पुराकृतैः / अष्टाङ्गप्रणवृत्तिं वै स विच्यावयते पुनः
Transliteration
sa jīvo nābhyadhiṣṭhānaḥ karmabhiḥ svaiḥ purākṛtaiḥ / aṣṭāṅgapraṇavṛttiṃ vai sa vicyāvayate punaḥ
Translation
ఆ జీవుడు నాభి-ఆధారంలో నిలిచి, తన పూర్వకృత కర్మలవల్ల అష్టాంగ ప్రాణప్రవృత్తిని మళ్లీ కదిలించి విక్షేపం చేస్తాడు।
Word by Word
सःhe/that (being)
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; सर्वनाम (pronoun)
जीवःthe living being (jīva)
जीवः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootजीव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
नाभि-अधिष्ठानःthe navel as the seat/support
नाभि-अधिष्ठानः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootनाभि (प्रातिपदिक) + अधिष्ठान (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (genitive determinative): 'नाभेः अधिष्ठानः'
कर्मभिःby/with actions
कर्मभिः:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootकर्मन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), बहुवचन
स्वैःby his own
स्वैः:
Karana (करण)
TypeAdjective
Rootस्व (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd), बहुवचन; विशेषण (qualifier) कर्मभिः
पुरा-कृतैःpreviously done
पुरा-कृतैः:
Karana (करण)
TypeAdjective
Rootपुरा (अव्यय) + कृ (धातु) → कृत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd), बहुवचन; भूतकृदन्त (past passive participle) 'कृत'; कर्मधारय: 'पुरा कृतैः' = previously done; विशेषण कर्मभिः
अष्ट-अङ्ग-प्रण-वृत्तिम्the eightfold praṇava-activity/process
अष्ट-अङ्ग-प्रण-वृत्तिम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootअष्ट (संख्या-प्रातिपदिक) + अङ्ग (प्रातिपदिक) + प्रण (प्रातिपदिक) + वृत्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; समास-समाहार/निर्धारण-तत्पुरुष (determinative): 'अष्टाङ्गस्य प्रणस्य वृत्तिः/वृत्तिम्' (eight-limbed praṇava-activity)
वैindeed
वै:
Sambandha/Particle (निपात)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formनिपात (particle/emphasis)
सःhe
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; सर्वनाम
विच्यावयतेseparates/dislodges
विच्यावयते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवि + च्यव् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; आत्मनेपद; causative/denominative sense 'to cause to move away/separate'
पुनःagain
पुनः:
Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formक्रियाविशेषण (adverb)