Adhyaya 2

Verse 1

श्रीशुक उवाच गोविन्दभुजगुप्तायां द्वारवत्यां कुरूद्वह । अवात्सीन्नारदोऽभीक्ष्णं कृष्णोपासनलालस: ॥ १ ॥

శ్రీశుకుడు పలికెను—ఓ కురుశ్రేష్ఠా! గోవిందుని భుజబలంతో ఎల్లప్పుడూ రక్షితమైన ద్వారకలో, కృష్ణారాధన పట్ల తపనతో నారదముని కొంతకాలం తరచుగా నివసించాడు.

Verse 2

को नु राजन्निन्द्रियवान् मुकुन्दचरणाम्बुजम् । न भजेत् सर्वतोमृत्युरुपास्यममरोत्तमै: ॥ २ ॥

ఓ రాజా! ఈ లోకంలో ప్రతి అడుగులో మరణం ఎదురవుతుంది; అటువంటి స్థితిలో, దేవోత్తములకూ ఆరాధ్యమైన ముకుందుని పాదపద్మాలను ఎవడు సేవించడు?

Verse 3

तमेकदा तु देवर्षिं वसुदेवो गृहागतम् । अर्चितं सुखमासीनमभिवाद्येदमब्रवीत् ॥ ३ ॥

ఒకనాడు దేవర్షి నారదుడు వసుదేవుని గృహానికి వచ్చాడు. వసుదేవుడు విధివిధానాలతో పూజించి, సుఖంగా కూర్చోబెట్టి, నమస్కరించి ఇలా పలికాడు.

Verse 4

श्रीवसुदेव उवाच भगवन् भवतो यात्रा स्वस्तये सर्वदेहिनाम् । कृपणानां यथा पित्रोरुत्तमश्लोकवर्त्मनाम् ॥ ४ ॥

శ్రీ వసుదేవుడు పలికెను—భగవన్, మీ రాక సమస్త జీవుల క్షేమార్థమే; తండ్రి తన పిల్లల మేలుకోసం వచ్చినట్లుగా. ముఖ్యంగా మీరు దీనులపై, అలాగే ఉత్తమశ్లోకుని మార్గంలో ముందుకు సాగువారిపై కరుణ చూపుతారు.

Verse 5

भूतानां देवचरितं दु:खाय च सुखाय च । सुखायैव हि साधूनां त्वाद‍ृशामच्युतात्मनाम् ॥ ५ ॥

దేవతల కార్యాలు జీవులకు దుఃఖానికీ సుఖానికీ కారణమవుతాయి; కానీ అచ్యుతునే ఆత్మగా స్వీకరించిన మీ వంటి సాధువుల కార్యాలు సమస్తులకు కేవలం సుఖమే కలిగిస్తాయి.

Verse 6

भजन्ति ये यथा देवान् देवा अपि तथैव तान् । छायेव कर्मसचिवा: साधवो दीनवत्सला: ॥ ६ ॥

ఎవరు దేవతలను ఏ విధంగా భజిస్తారో, దేవతలు కూడా వారికి అలాగే ప్రతిఫలం ఇస్తారు. దేవతలు కర్మకు సహాయకులు—నీడలాగ; కానీ సాధువులు నిజంగా దీనులపై కరుణ చూపుతారు.

Verse 7

ब्रह्मंस्तथापि पृच्छामो धर्मान् भागवतांस्तव । यान् श्रुत्वा श्रद्धया मर्त्यो मुच्यते सर्वतोभयात् ॥ ७ ॥

ఓ బ్రాహ్మణా, మీ దర్శనమే నాకు తృప్తి కలిగించినా, అయినా మీ నుండి భాగవత ధర్మాలను అడుగుతున్నాను. వాటిని శ్రద్ధతో విన్న మానవుడు అన్ని విధాల భయాల నుండి విముక్తుడవుతాడు.

Verse 8

अहं किल पुरानन्तं प्रजार्थो भुवि मुक्तिदम् । अपूजयं न मोक्षाय मोहितो देवमायया ॥ ८ ॥

పూర్వజన్మలో ఈ భూమిపై నేను సంతానార్థంగా ముక్తిదాత పరమేశ్వరుడు అనంతుడిని ఆరాధించాను; కానీ మోక్షార్థం కాదు. అందువల్ల ప్రభువు మాయచేత మోహితుడనయ్యాను.

Verse 9

यथा विचित्रव्यसनाद् भवद्भ‍िर्विश्वतोभयात् । मुच्येम ह्यञ्जसैवाद्धा तथा न: शाधि सुव्रत ॥ ९ ॥

హే సువ్రత ప్రభూ, దయచేసి నాకు స్పష్టంగా బోధించండి; మీ కృపవల్ల నానావిధ ప్రమాదాలతో నిండిన, ఎల్లప్పుడూ భయబంధనంలో ఉంచే ఈ సంసారస్థితి నుండి నేను సులభంగా విముక్తుడనగుదును.

Verse 10

श्रीशुक उवाच राजन्नेवं कृतप्रश्न‍ो वसुदेवेन धीमता । प्रीतस्तमाह देवर्षिर्हरे: संस्मारितो गुणै: ॥ १० ॥

శ్రీశుకుడు చెప్పెను—ఓ రాజా, మహాబుద్ధిమంతుడైన వసుదేవుని ప్రశ్నలతో దేవర్షి నారదుడు ఆనందించాడు. అవి హరి యొక్క అతీంద్రియ గుణాలను స్మరింపజేయగా, నారదుడు వసుదేవునికి ఈ విధంగా ప్రత్యుత్తరం ఇచ్చెను.

Verse 11

श्रीनारद उवाच सम्यगेतद् व्यवसितं भवता सात्वतर्षभ । यत् पृच्छसे भागवतान् धर्मांस्त्वं विश्वभावनान् ॥ ११ ॥

శ్రీనారదుడు చెప్పెను—ఓ సాత్వతశ్రేష్ఠా, నీవు సరిగ్గా నిర్ణయించుకున్నావు; ఎందుకంటే నీవు భగవంతుని పట్ల జీవుని శాశ్వత ధర్మమైన భాగవతధర్మాన్ని—సర్వలోకాన్ని పవిత్రం చేసే భక్తిధర్మాన్ని—గురించి ప్రశ్నిస్తున్నావు.

Verse 12

श्रुतोऽनुपठितो ध्यात आद‍ृतो वानुमोदित: । सद्य: पुनाति सद्धर्मो देव विश्वद्रुहोऽपि हि ॥ १२ ॥

పరమేశ్వరునికి అర్పించే శుద్ధ భక్తిసేవ అనే ఈ సద్ధర్మం అంత పవిత్రమైనది; దాని గురించి వినడం, దాని మహిమను కీర్తించడం, దానిపై ధ్యానించడం, భక్తితో గౌరవించి స్వీకరించడం లేదా ఇతరుల భక్తిసేవను ప్రశంసించడం మాత్రమేగానీ—దేవద్వేషులు, సర్వజీవద్వేషులు కూడా తక్షణమే శుద్ధి పొందుతారు.

Verse 13

त्वया परमकल्याण: पुण्यश्रवणकीर्तन: । स्मारितो भगवानद्य देवो नारायणो मम ॥ १३ ॥

ఈ రోజు మీరు నాకు పరమకల్యాణమయుడైన నా ప్రభువు, దేవుడు నారాయణుని స్మరింపజేశారు. ఆయన నామ‑లీలల శ్రవణ‑కీర్తన వల్ల జీవుడు సంపూర్ణంగా పుణ్యవంతుడు అవుతాడు.

Verse 14

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । आर्षभाणां च संवादं विदेहस्य महात्मन: ॥ १४ ॥

ఇక్కడ కూడా ప్రభువుకు భక్తిసేవను వివరించేందుకు ఋషులు ఒక ప్రాచీన ఇతిహాసాన్ని ఉదాహరిస్తారు—మహాత్ముడైన విదేహ రాజు మరియు ఋషభుని కుమారుల సంభాషణను.

Verse 15

प्रियव्रतो नाम सुतो मनो: स्वायम्भुवस्य य: । तस्याग्नीध्रस्ततो नाभिऋर्षभस्तत्सुत: स्मृत: ॥ १५ ॥

స్వాయంభువ మనువుకు ప్రియవ్రతుడు అనే కుమారుడు ఉన్నాడు. ప్రియవ్రతుని కుమారుల్లో అగ్నీధ్రుడు; అగ్నీధ్రుని నుండి నాభి జన్మించాడు, నాభి కుమారుడు ఋషభదేవుడని ప్రసిద్ధి చెందాడు.

Verse 16

तमाहुर्वासुदेवांशं मोक्षधर्मविवक्षया । अवतीर्णं सुतशतं तस्यासीद् ब्रह्मपारगम् ॥ १६ ॥

శ్రీ ఋషభదేవుడు వాసుదేవుని అంసమని అంగీకరించబడతాడు. మోక్షానికి దారి చూపే ధర్మాన్ని బోధించేందుకు ఆయన అవతరించాడు. ఆయనకు వేదజ్ఞానంలో పరిపూర్ణులైన వంద మంది కుమారులు ఉన్నారు.

Verse 17

तेषां वै भरतो ज्येष्ठो नारायणपरायण: । विख्यातं वर्षमेतद् यन्नाम्ना भारतमद्भ‍ुतम् ॥ १७ ॥

ఆ వంద మంది కుమారుల్లో జ్యేష్ఠుడు భరతుడు నారాయణునికే పరాయణుడై ఉన్నాడు. భరతుని ఖ్యాతి వల్లనే ఈ భూమి ‘భారతవర్షం’గా మహత్తుగా ప్రసిద్ధి చెందింది.

Verse 18

स भुक्तभोगां त्यक्त्वेमां निर्गतस्तपसा हरिम् । उपासीनस्तत्पदवीं लेभे वै जन्मभिस्त्रिभि: ॥ १८ ॥

రాజా భరతుడు భోగాలు క్షణికమని, వ్యర్థమని భావించి ఈ సంసారాన్ని త్యజించాడు. యౌవన భార్యా కుటుంబాలను విడిచి ఘోర తపస్సుతో శ్రీహరిని ఉపాసించి మూడు జన్మల తరువాత భగవద్ధామాన్ని పొందాడు.

Verse 19

तेषां नव नवद्वीपपतयोऽस्य समन्तत: । कर्मतन्त्रप्रणेतार एकाशीतिर्द्विजातय: ॥ १९ ॥

మిగిలిన తొమ్మిది మంది కుమారులు భారతవర్షంలోని తొమ్మిది ద్వీపాలకు అధిపతులై సమస్తంగా సార్వభౌమాధికారాన్ని నిర్వహించారు. ఎనభై ఒక మంది కుమారులు ద్విజ బ్రాహ్మణులై కర్మకాండా యజ్ఞమార్గమైన వైదిక పథాన్ని ప్రవర్తింపజేశారు.

Verse 20

नवाभवन् महाभागा मुनयो ह्यर्थशंसिन: । श्रमणा वातरसना आत्मविद्याविशारदा: ॥ २० ॥ कविर्हविरन्तरीक्ष: प्रबुद्ध: पिप्पलायन: । आविर्होत्रोऽथ द्रुमिलश्चमस: करभाजन: ॥ २१ ॥

మిగిలిన తొమ్మిది మంది కుమారులు మహాభాగ్యశాలి మునులు—పరమార్థాన్ని ప్రకటించేవారు, శ్రమణులు, దిగంబరులు, ఆత్మవిద్యలో విశారదులు. వారి పేర్లు: కవి, హవి, అంతరీక్ష, ప్రబుద్ధ, పిప్పలాయన, ఆవిర్హోత్ర, ద్రుమిల, చమస, కరభాజన.

Verse 21

नवाभवन् महाभागा मुनयो ह्यर्थशंसिन: । श्रमणा वातरसना आत्मविद्याविशारदा: ॥ २० ॥ कविर्हविरन्तरीक्ष: प्रबुद्ध: पिप्पलायन: । आविर्होत्रोऽथ द्रुमिलश्चमस: करभाजन: ॥ २१ ॥

మిగిలిన తొమ్మిది మంది కుమారులు మహాభాగ్యశాలి మునులు—పరమార్థాన్ని ప్రకటించేవారు, శ్రమణులు, దిగంబరులు, ఆత్మవిద్యలో విశారదులు. వారి పేర్లు: కవి, హవి, అంతరీక్ష, ప్రబుద్ధ, పిప్పలాయన, ఆవిర్హోత్ర, ద్రుమిల, చమస, కరభాజన.

Verse 22

त एते भगवद्रूपं विश्वं सदसदात्मकम् । आत्मनोऽव्यतिरेकेण पश्यन्तो व्यचरन् महीम् ॥ २२ ॥

ఆ మహర్షులు స్థూల-సూక్ష్మ, సత్-అసత్ స్వరూపమైన సమస్త విశ్వాన్ని భగవంతుని రూపంగానే గ్రహించి, దానిని ఆత్మతో అభేదంగా చూచి భూమిపై సంచరించారు.

Verse 23

अव्याहतेष्टगतय: सुरसिद्धसाध्य- गन्धर्वयक्षनरकिन्नरनागलोकान् । मुक्ताश्चरन्ति मुनिचारणभूतनाथ- विद्याधरद्विजगवां भुवनानि कामम् ॥ २३ ॥

ఆ తొమ్మిది యోగేంద్రులు ముక్తాత్ములు; వారి ఇష్టగతిని ఏ లోకశక్తి అడ్డుకోలేను. వారు దేవ, సిద్ధ, సాధ్య, గంధర్వ, యక్ష, మనుష్య, కిన్నర, నాగలోకాలకు, అలాగే ముని, చారణ, భూతనాథ (శివగణ), విద్యాధర, బ్రాహ్మణులు మరియు గోవుల లోకాలకు కూడా యథేచ్ఛగా సంచరిస్తారు।

Verse 24

त एकदा निमे: सत्रमुपजग्मुर्यद‍ृच्छया । वितायमानमृषिभिरजनाभे महात्मन: ॥ २४ ॥

ఒకసారి వారు యదృచ్ఛగా అజనాభ (పూర్వపు భూమి పేరు) లో మహాత్ముడు మహారాజు నిమి నిర్వహిస్తున్న సత్రయజ్ఞానికి చేరుకున్నారు; అది ఉన్నత ఋషుల మార్గదర్శకత్వంలో జరుగుతోంది।

Verse 25

तान् द‍ृष्ट्वा सूर्यसङ्काशान् महाभागवतान् नृप । यजमानोऽग्नयो विप्रा: सर्व एवोपतस्थिरे ॥ २५ ॥

ఓ రాజా, సూర్యసమ కాంతితో ప్రకాశించే ఆ మహాభాగవతులను చూసి యజమాని, బ్రాహ్మణులు, యజ్ఞాగ్నులు కూడా—అందరూ గౌరవంతో నిలిచి సేవాభావంతో ఉపస్థితులయ్యారు।

Verse 26

विदेहस्तानभिप्रेत्य नारायणपरायणान् । प्रीत: सम्पूजयां चक्रे आसनस्थान् यथार्हत: ॥ २६ ॥

విదేహరాజు (నిమి) ఆ తొమ్మిది ఋషులు నారాయణపరాయణులైన మహాభక్తులని గ్రహించాడు. వారి శుభాగమనంతో పరమానందంతో, వారికి యథోచిత ఆసనాలు సమర్పించి, భగవంతునికి చేసే విధంగా సక్రమంగా పూజించాడు।

Verse 27

तान् रोचमानान् स्वरुचा ब्रह्मपुत्रोपमान् नव । पप्रच्छ परमप्रीत: प्रश्रयावनतो नृप: ॥ २७ ॥

ఆ తొమ్మిది మహాత్ములు తమ స్వప్రభతో ప్రకాశిస్తూ బ్రహ్మదేవుని కుమారులైన నాలుగు కుమారుల సమానంగా కనిపించారు. పరమానందంతో నిండిన రాజు వినయంతో తల వంచి వారిని ప్రశ్నించసాగాడు।

Verse 28

श्रीविदेह उवाच मन्ये भगवत: साक्षात् पार्षदान् वो मधुद्विष: । विष्णोर्भूतानि लोकानां पावनाय चरन्ति हि ॥ २८ ॥

శ్రీ విదేహుడు అన్నాడు—మీరు మధుద్విషుడైన పరమేశ్వరుని సాక్షాత్ పార్షదులని నేను భావిస్తున్నాను. విష్ణువు యొక్క శుద్ధభక్తులు స్వార్థం కోసం కాదు, లోకజీవులను పవిత్రం చేయుటకే జగత్తంతా సంచరిస్తారు.

Verse 29

दुर्लभो मानुषो देहो देहिनां क्षणभङ्गुर: । तत्रापि दुर्लभं मन्ये वैकुण्ठप्रियदर्शनम् ॥ २९ ॥

దేహధారులకు మానవదేహం అత్యంత దుర్లభం, అది క్షణభంగురం. అయినా వైకుంఠప్రియులైన శుద్ధభక్తుల దర్శన-సంగమం మరింత దుర్లభమని నేను భావిస్తున్నాను.

Verse 30

अत आत्यन्तिकं क्षेमं पृच्छामो भवतोऽनघा: । संसारेऽस्मिन् क्षणार्धोऽपि सत्सङ्ग: शेवधिर्नृणाम् ॥ ३० ॥

కాబట్టి, ఓ పాపరహిత మహాత్ములారా, పరమ శ్రేయస్సు ఏమిటో మిమ్మల్ని అడుగుతున్నాను. జననమరణాల ఈ సంసారంలో సద్భక్తుల సత్సంగం అర్ధక్షణమైనా మనుష్యులకు అమూల్య నిధి.

Verse 31

धर्मान् भागवतान् ब्रूत यदि न: श्रुतये क्षमम् । यै: प्रसन्न: प्रपन्नाय दास्यत्यात्मानमप्यज: ॥ ३१ ॥

నేను వినుటకు యోగ్యుడనని మీరు భావిస్తే, దయచేసి భాగవతధర్మమును—భగవంతుని భక్తిసేవ మార్గమును—వివరించండి. దానివల్ల ప్రసన్నుడైన అజుడు శరణాగతునికి తన స్వరూపాన్నికూడా ప్రసాదిస్తాడు.

Verse 32

श्रीनारद उवाच एवं ते निमिना पृष्टा वसुदेव महत्तमा: । प्रतिपूज्याब्रुवन् प्रीत्या ससदस्यर्त्विजं नृपम् ॥ ३२ ॥

శ్రీ నారదుడు అన్నాడు—ఓ వసుదేవా, మహారాజు నిమి ఈ విధంగా తొమ్మిది యోగేంద్రులను భక్తిసేవ గురించి ప్రశ్నించగా, ఆ మహాత్ములు రాజుని ప్రశ్నలను గౌరవించి, యజ్ఞసభ సభ్యులు మరియు ఋత్వికుల సమక్షంలో ప్రేమతో పలికారు.

Verse 33

श्रीकविरुवाच मन्येऽकुतश्चिद्भयमच्युतस्य पादाम्बुजोपासनमत्र नित्यम् । उद्विग्नबुद्धेरसदात्मभावाद् विश्वात्मना यत्र निवर्तते भी: ॥ ३३ ॥

శ్రీ కవి అన్నాడు—అసత్ దేహాభిమానంతో ఎల్లప్పుడూ కలతపడే బుద్ధి కలవాడు, అచ్యుత పరమేశ్వరుని పద్మపాదాలను నిత్యం ఆరాధించినప్పుడే నిజమైన నిర్భయతను పొందుతాడు; విశ్వాత్ముడైన భగవానుని భక్తిలో సమస్త భయం పూర్తిగా నివృత్తమవుతుంది।

Verse 34

ये वै भगवता प्रोक्ता उपाया ह्यात्मलब्धये । अञ्ज: पुंसामविदुषां विद्धि भागवतान् हि तान् ॥ ३४ ॥

ఆత్మసాక్షాత్కారానికి భగవానుడు చెప్పిన ఉపాయాలనే భాగవతధర్మమని తెలుసుకో; అవిద్యలో ఉన్నవారికీ వాటిని ఆశ్రయిస్తే సులభంగా పరమేశ్వరుని తెలుసుకోవచ్చు।

Verse 35

यानास्थाय नरो राजन् न प्रमाद्येत कर्हिचित् । धावन् निमील्य वा नेत्रे न स्खलेन्न पतेदिह ॥ ३५ ॥

ఓ రాజా, ఈ భక్తిమార్గాన్ని ఆశ్రయించినవాడు ఈ లోకపథంలో ఎప్పుడూ తప్పడు; కళ్లుమూసుకొని పరుగెత్తినా కూడా అతడు తడబడడు, పడిపోడు।

Verse 36

कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर्वा बुद्ध्यात्मना वानुसृतस्वभावात् । करोति यद् यत् सकलं परस्मै नारायणायेति समर्पयेत्तत् ॥ ३६ ॥

బద్ధజీవితంలో సంపాదించిన స్వభావానుసారం శరీరం, వాక్కు, మనస్సు, ఇంద్రియాలు, బుద్ధి లేదా శుద్ధ చైతన్యంతో ఏది ఏది చేసినా, ‘ఇది నారాయణ ప్రభువు ఆనందార్థం’ అని భావించి పరమునికి సమర్పించాలి।

Verse 37

भयं द्वितीयाभिनिवेशत: स्या- दीशादपेतस्य विपर्ययोऽस्मृति: । तन्माययातो बुध आभजेत्तं भक्त्यैकयेशं गुरुदेवतात्मा ॥ ३७ ॥

ద్వితీయంలో లీనమవడం వల్ల భయం కలుగుతుంది; ఈశ్వరుని నుండి దూరమైన జీవుడికి విపర్యయం, అస్మృతి కలుగుతాయి—ఇది ఆయన మాయాశక్తి వల్లనే. కాబట్టి బుద్ధిమంతుడు సద్గురువు మార్గదర్శనంలో, గురువును తన ఆరాధ్యదైవంగా మరియు ప్రాణస్వరూపంగా భావించి, ఏకనిష్ఠ భక్తితో ప్రభువును సేవించాలి।

Verse 38

अविद्यमानोऽप्यवभाति हि द्वयो ध्यातुर्धिया स्वप्नमनोरथौ यथा । तत् कर्मसङ्कल्पविकल्पकं मनो बुधो निरुन्ध्यादभयं तत: स्यात् ॥ ३८ ॥

ద్వైతం నిజంగా లేకపోయినా, ధ్యాత యొక్క బుద్ధివల్ల అది స్వప్నం‑మనోరథంలా కనిపిస్తుంది. కర్మలో సంకల్ప‑వికల్పాలు చేసే మనస్సును బుద్ధిమంతుడు నియంత్రించాలి; అప్పుడు భయరహితత్వం కలుగుతుంది.

Verse 39

श‍ृण्वन् सुभद्राणि रथाङ्गपाणे- र्जन्मानि कर्माणि च यानि लोके । गीतानि नामानि तदर्थकानि गायन् विलज्जो विचरेदसङ्ग: ॥ ३९ ॥

రథచక్రధారి ప్రభువు యొక్క శుభ జన్మలూ కర్మలూ లోకంలో వినుతూ, వాటి అర్థాన్ని తెలిపే పవిత్ర నామాలను కీర్తిస్తూ, ఆసక్తి విడిచి లజ్జ లేకుండా స్వేచ్ఛగా సంచరించాలి.

Verse 40

एवंव्रत: स्वप्रियनामकीर्त्या जातानुरागो द्रुतचित्त उच्चै: । हसत्यथो रोदिति रौति गाय- त्युन्मादवन्नृत्यति लोकबाह्य: ॥ ४० ॥

ఇలా వ్రతంలో స్థిరమైన భక్తుడు తన ప్రియ నామకీర్తనతో ప్రేమలో మునిగి హృదయం కరిగినప్పుడు, గట్టిగా నవ్వుతాడు లేదా ఏడుస్తాడు, అరుస్తాడు; కొన్నిసార్లు పాడి ఉన్మాదివలె నర్తిస్తాడు, లోకాభిప్రాయాన్ని లెక్కచేయడు.

Verse 41

खं वायुमग्निं सलिलं महीं च ज्योतींषि सत्त्वानि दिशो द्रुमादीन् । सरित्समुद्रांश्च हरे: शरीरं यत् किंच भूतं प्रणमेदनन्य: ॥ ४१ ॥

భక్తుడు కృష్ణుని నుండి వేరుగా ఏదీ చూడకూడదు. ఆకాశం, వాయువు, అగ్ని, జలం, భూమి, సూర్యాది జ్యోతులు, సమస్త జీవులు, దిక్కులు, వృక్షాదులు, నదులు సముద్రాలు—ఏది ఉన్నా అది హరి శరీరమే అని భావించి అనన్యభావంతో నమస్కరించాలి.

Verse 42

भक्ति: परेशानुभवो विरक्ति- रन्यत्र चैष त्रिक एककाल: । प्रपद्यमानस्य यथाश्न‍त: स्यु- स्तुष्टि: पुष्टि: क्षुदपायोऽनुघासम् ॥ ४२ ॥

పరమపురుషుని శరణు పొందినవానికి భక్తి, భగవంతుని ప్రత్యక్ష అనుభవం, ఇతర విషయాల పట్ల వైరాగ్యం—ఈ మూడు ఒకేసారి కలుగుతాయి; భోజనం చేసే వానికి ప్రతి ముద్దతో తృప్తి, పోషణ, ఆకలి తగ్గడం ఒకేసారి పెరిగినట్లే.

Verse 43

इत्यच्युताङ्‍‍घ्रि भजतोऽनुवृत्त्या भक्तिर्विरक्तिर्भगवत्प्रबोध: । भवन्ति वै भागवतस्य राजं- स्तत: परां शान्तिमुपैति साक्षात् ॥ ४३ ॥

హే రాజా, అచ్యుత భగవంతుని పాదపద్మాలను నిరంతర ప్రయత్నంతో భజించే భక్తునిలో అచంచల భక్తి, వైరాగ్యం, భగవద్బోధం కలుగుతాయి; అలా ఆ భాగవతుడు ప్రత్యక్షంగా పరమ శాంతిని పొందుతాడు।

Verse 44

श्रीराजोवाच अथ भागवतं ब्रूत यद्धर्मो याद‍ृशो नृणाम् । यथा चरति यद् ब्रूते यैर्लिङ्गैर्भगवत्प्रिय: ॥ ४४ ॥

శ్రీరాజు పలికెను—ఇప్పుడు భాగవత భక్తుని గురించి చెప్పండి: మనుష్యులలో అతని ధర్మం ఎలాంటిది, అతడు ఎలా ప్రవర్తిస్తాడు, ఎలా మాట్లాడుతాడు, మరియు ఏ లక్షణాల వల్ల భగవంతునికి ప్రియుడవుతాడు—వివరంగా వివరించండి।

Verse 45

श्रीहविरुवाच सर्वभूतेषु य: पश्येद् भगवद्भ‍ावमात्मन: । भूतानि भगवत्यात्मन्येष भागवतोत्तम: ॥ ४५ ॥

శ్రీ హవి పలికెను—తన ఆత్మ ద్వారా సమస్త జీవులలో భగవద్భావాన్ని దర్శించి, సమస్త భూతాలను భగవంతునిలో స్థితమైనవిగా చూడువాడే ఉత్తమ భాగవతుడు।

Verse 46

ईश्वरे तदधीनेषु बालिशेषु द्विषत्सु च । प्रेममैत्रीकृपोपेक्षा य: करोति स मध्यम: ॥ ४६ ॥

భగవంతునిపై ప్రేమను, ఆయన భక్తులపై మైత్రిని, నిర్దోష అజ్ఞులపై కృపను, మరియు ద్వేషించే వారిపై ఉపేక్షను చూపువాడు మధ్యమ భక్తుడు।

Verse 47

अर्चायामेव हरये पूजां य: श्रद्धयेहते । न तद्भ‍क्तेषु चान्येषु स भक्त: प्राकृत: स्मृत: ॥ ४७ ॥

శ్రద్ధతో ఆలయంలో అర్చామూర్తి హరిని మాత్రమే పూజించి, కానీ భగవంతుని భక్తుల పట్ల గానీ ఇతరుల పట్ల గానీ సరైన ప్రవర్తన చూపని వాడు ప్రాకృత (నిమ్న) భక్తుడని చెప్పబడతాడు।

Verse 48

गृहीत्वापीन्द्रियैरर्थान्यो न द्वेष्टि न हृष्यति । विष्णोर्मायामिदं पश्यन्स वै भागवतोत्तम: ॥ ४८ ॥

ఇంద్రియాలతో విషయాలను అనుభవించినా ద్వేషించని, హర్షించని, ఈ సమస్త జగత్తును శ్రీవిష్ణువు మాయాశక్తిగా దర్శించే వాడే భాగవతోత్తముడు.

Verse 49

देहेन्द्रियप्राणमनोधियां यो जन्माप्ययक्षुद्भ‍यतर्षकृच्छ्रै: । संसारधर्मैरविमुह्यमान: स्मृत्या हरेर्भागवतप्रधान: ॥ ४९ ॥

దేహం, ఇంద్రియాలు, ప్రాణం, మనస్సు, బుద్ధి—ఇవి జననం-క్షయం, ఆకలి-దాహం, కష్టాలతో కూడిన సంసారధర్మాలకు లోబడి ఉన్నా, వాటిచేత మోహింపబడని వాడు; హరి పాదాలను స్మరించి వాటి నుండి విరక్తుడై ఉండేవాడు—అతడే భాగవత-ప్రధానుడు.

Verse 50

न कामकर्मबीजानां यस्य चेतसि सम्भव: । वासुदेवैकनिलय: स वै भागवतोत्तम: ॥ ५० ॥

ఎవరి చిత్తంలో కామం, కర్మం అనే బీజాలు పుట్టవో, ఎవడు వాసుదేవునిలోనే ఏకాంత ఆశ్రయం పొందాడో—అతడే భాగవతోత్తముడు.

Verse 51

न यस्य जन्मकर्मभ्यां न वर्णाश्रमजातिभि: । सज्जतेऽस्मिन्नहंभावो देहे वै स हरे: प्रिय: ॥ ५१ ॥

జన్మ, కర్మ, వర్ణాశ్రమ-జాతి వలన ఈ దేహంలో ‘నేను’ అనే అహంకారం అతుక్కోని ఉండని వాడు—అతడే హరికి అత్యంత ప్రియ సేవకుడు.

Verse 52

न यस्य स्व: पर इति वित्तेष्वात्मनि वा भिदा । सर्वभूतसम: शान्त: स वै भागवतोत्तम: ॥ ५२ ॥

ధనంలో గానీ, ‘నా-పర’ అనే భావంలో గానీ ఎవరికీ భేదం లేనివాడు; సమస్త జీవుల పట్ల సమదృష్టి కలిగి శాంతుడై ఉండేవాడు—అతడే భాగవతోత్తముడు.

Verse 53

त्रिभुवनविभवहेतवेऽप्यकुण्ठ- स्मृतिरजितात्मसुरादिभिर्विमृग्यात् । न चलति भगवत्पदारविन्दा- ल्ल‍वनिमिषार्धमपि य: स वैष्णवाग्य्र: ॥ ५३ ॥

త్రిభువన వైభవం దొరికినా జ్ఞాపకం క్షీణించని, బ్రహ్మా-రుద్రాది దేవతలకూ అన్వేష్యమైన భగవంతుని పదపద్మాల నుండి ఒక నిమిషం, అర్ధ నిమిషం కూడా తొలగని వాడే శ్రేష్ఠ వైష్ణవుడు।

Verse 54

भगवत उरुविक्रमाङ्‍‍घ्रिशाखा- नखमणिचन्द्रिकया निरस्ततापे । हृदि कथमुपसीदतां पुन: स प्रभवति चन्द्र इवोदितेऽर्कताप: ॥ ५४ ॥

భగవంతుని మహావిక్రమమైన పదశాఖల నఖమణుల చంద్రికతో హృదయతాపం తొలగినవారిలో, భౌతిక దుఃఖాగ్ని మళ్లీ ఎలా నిలుస్తుంది? చంద్రుడు ఉదయించినప్పుడు సూర్యతాపం నిలవనట్లే।

Verse 55

विसृजति हृदयं न यस्य साक्षा- द्धरिरवशाभिहितोऽप्यघौघनाश: । प्रणयरसनया धृताङ्‍‍घ्रिपद्म: स भवति भागवतप्रधान उक्त: ॥ ५५ ॥

పాపసమూహాన్ని నాశనం చేసే హరి, అనుకోకుండా లేదా ఇష్టంలేకపోయినా నామోచ్చారణ జరిగితే కూడా భక్తుని హృదయాన్ని విడువడు. ప్రేమరసమనే తాడుతో భగవంతుని పదపద్మాలను బంధించిన వాడే ‘భాగవత-ప్రధానుడు’ అని చెప్పబడతాడు।