Atharva Veda 4.16.4 — Kanda 4, Anuvaka 2, Sukta 16, Mantra 4

Sukta 16

Sanskrit (Devanagari)

उत यो द्याम॑ति॒सर्पा॑त् प॒रस्ता॒न्न स मु॑च्यातै॒ वरु॑णस्य॒ राज्ञः॑ । दि॒व स्पशः॒ प्र च॑रन्ती॒दम॑स्य सहस्रा॒क्षा अति॑ पश्यन्ति॒ भूमि॑म्

IAST Transliteration

utá yó dyā́m atisárpāt párastān ná sá mucyātai váruṇasya rā́jñaḥ | diváḥ spáśaḥ prá carantī́dam asya sahasrākṣā́ áti paśyanti bhū́mim ||

English Translation (Griffith/Whitney)

And he who should creep beyond, far past even Heaven—he shall not so be loosed from Varuṇa the King. His spies of Heaven roam abroad through this world; thousand-eyed, they look over and behold the Earth.

Translation

ఎవరైనా ద్యౌ (స్వర్గం)కన్నా కూడా ఆవల, ఎంతో దూరంగా జారుకుంటూ వెళ్లాలని ప్రయత్నించినా—అతడు రాజైన వరుణుని బంధనంనుండి అలా విముక్తుడుకాడు. అతని దివ్య స్పశః (గూఢచారులు) ఈ లోకమంతా సంచరిస్తారు; సహస్రాక్షులై వారు భూమిని అంతటా చూసి గమనిస్తారు.

Word by Word

• उत: and, also
• उत: —
• Type: Indeclinable
• Root: उत

• यः: who
• यः: Kartā
• Type: Pronoun
• Root: यद्

• द्याम्: heaven, sky
• द्याम्: Karma
• Type: Noun
• Root: द्यौ (प्रातिपदिक: द्यौ/द्याम्)

• अतिसर्पात्: should creep/steal past, overpass
• अतिसर्पात्: Kriyā
• Type: Verb
• Root: √सृप् (सर्पति) + अति-

• परस्तात्: from beyond, further than
• परस्तात्: Adhikaraṇa
• Type: Indeclinable
• Root: परस्तात्

• न: not
• न: —
• Type: Indeclinable
• Root: न

• सः: he
• सः: Kartā
• Type: Pronoun
• Root: तद्

• मुच्यातै: would be released, escape
• मुच्यातै: Kriyā
• Type: Verb
• Root: √मुच् (मुच्यते)

• वरुणस्य: of Varuṇa
• वरुणस्य: Sambandha (genitive)
• Type: Noun (proper)
• Root: वरुण

• राज्ञः: of the king
• राज्ञः: Sambandha (genitive)
• Type: Noun
• Root: राजन्

• दिवः: of heaven
• दिवः: Sambandha (genitive)
• Type: Noun
• Root: द्यौ (दिव्)

• स्पशः: spies, watchers
• स्पशः: Kartā
• Type: Noun
• Root: स्पश्

• प्र: forth, forward
• प्र: —
• Type: Indeclinable
• Root: प्र

• चरन्ति: they move about, roam
• चरन्ति: Kriyā
• Type: Verb
• Root: √चर् (चरति)

• इदम्: this (world/realm)
• इदम्: Karma
• Type: Pronoun
• Root: इदम्

• अस्य: of him/this
• अस्य: Sambandha (genitive)
• Type: Pronoun
• Root: इदम्

• सहस्राक्षाः: thousand-eyed
• सहस्राक्षाः: Kartā
• Type: Adjective
• Root: सहस्राक्ष (बहुव्रीहि)

• अति: over, beyond
• अति: —
• Type: Indeclinable
• Root: अति

• पश्यन्ति: they see
• पश्यन्ति: Kriyā
• Type: Verb
• Root: √पश् (पश्यति)

• भूमिम्: earth
• भूमिम्: Karma
• Type: Noun
• Root: भूमि

Attribution

Rishi: Atharvanic tradition (Varuṇa hymn)

Devata: Varuṇa; his spáśaḥ (watchers)

Chandas: Triṣṭubh (to be verified)

Mantra Rasa

Primary: bhayankara

Secondary: shanta