Sukta 2

Mantra 1

ब्रह्मप्रकाशनम्। केन॒ पार्ष्णी॒ आभृ॑ते॒ पूरु॑षस्य॒ केन॑ मां॒सं संभृ॑तं॒ केन॑ गु॒ल्फौ। केना॒ङ्गुलीः॒ पेश॑नीः॒ केन॒ खानि॒ केनो॑च्छ्ल॒ङ्खौ म॑ध्य॒तः कः प्र॑ति॒ष्ठाम्

బ్రహ్మ-ప్రకాశనం. పురుషుని రెండు మడమలను ఎవరు తెచ్చి స్థాపించారు? ఎవరు మాంసాన్ని సఘనంగా చేశారు, ఎవరు రెండు గుల్ఫౌ (చీలమండలు/గొడవలు)? ఎవరు వేళ్లను నైపుణ్యంగా మలిచారు, ఎవరు ఈ రంధ్రాలను ఏర్పరచారు? మధ్యలో రెండు జంఘలు ఎత్తబడ్డాయి—ఎవరు దృఢమైన ప్రతిష్ఠ (స్థిరంగా నిలబడుట) స్థాపించారు?

Mantra 2

कस्मा॒न्नु गु॒ल्फावध॑रावकृण्वन्नष्ठी॒वन्ता॒वुत्त॑रौ॒ पुरु॑षस्य । जङ्घे॑ नि॒रऋत्य॒ न्यऽदधुः॒ क्वऽस्वि॒ज्जानु॑नोः सं॒धी क उ॒ तच्चि॑केत

అయితే ఎవరి నుంచే, నిజంగా, వారు పురుషుని రెండు గుల్ఫౌ (చీలమండలు) క్రింది భాగాలుగా, పై భాగంలోని అస్థిమయ భాగాలుగా మలిచారు? కొలిచి వారు రెండు కాళ్లను (జంఘలను) యథాస్థానంలో ఉంచారు; అయితే రెండు మోకాళ్ల సంధి ఎక్కడ—దాన్ని ఎవరు గ్రహించారు?

Mantra 3

चतु॑ष्टयं युज्यते॒ संहि॑तान्तं॒ जानु॑भ्यामू॒र्ध्वं शि॑थि॒रं कब॑न्धम्। श्रोणी॒ यदू॒रू क उ॒ तज्ज॑जान याभ्यां॒ कुसि॑न्धं॒ सुदृ॑ढं ब॒भूव॑

నాలుగు భాగాల సమూహం సంధితో ముగిసేలా కలుపబడుతుంది; మోకాళ్లకు పైగా వంగే కబంధం (ధడ). శ్రోణి మరియు ఆ ఊరులు—నిజంగా, దాన్ని ఎవరు జనింపజేశారు, వాటివల్ల కుసింధ (శ్రోణి-ఆసనం/కటి-ఆధారం) అత్యంత దృఢంగా అయింది?

Mantra 4

कति॑ दे॒वाः क॑त॒मे त आ॑स॒न् य उरो॑ ग्री॒वाश्चि॒क्युः पुरु॑षस्य । कति॒ स्तनौ॒ व्यऽदधुः॒ कः क॑फो॒डौ कति॑ स्क॒न्धान् कति॑ पृ॒ष्टीर॑चिन्वन्

ఎంతమంది దేవులు ఉన్నారు? వారిలో ఎవరు పురుషుని ఉరః (వక్షస్థలం) మరియు గ్రీవాలను (మెడ భాగాలను) గుర్తించారు? ఎంతమంది అతని రెండు స్తనాలను వేర్వేరు స్థానాలలో స్థాపించారు? ఎవరు అతని రెండు కఫోడౌ (భుజాల ఆధారం/సంధి) ఏర్పాటు చేశారు? ఎంతమంది స్కంధాలను (భుజాలను) క్రమబద్ధం చేశారు, ఎంతమంది పృష్ఠీలను (వెనుక భాగ నిర్మాణాలను) పొరలుగా కూర్చారు?

Mantra 5

को अ॑स्य बा॒हू सम॑भरद् वी॒र्यं करवा॒दिति॑ । अंसौ॒ को अ॑स्य॒ तद् दे॒वः कुसि॑न्धे॒ अध्या द॑धौ

ఎవరు అతనికి రెండు బాహువులను సమకూర్చి, వీర్యం (బలం) ఇచ్చారు—‘అతడు కార్యం చేయునట్లు’—అని? ఎవరు అతని రెండు అంసౌ (భుజాలు) ఇచ్చారు? ఏ దేవుడు ఆ దానాన్ని/సామర్థ్యాన్ని దృఢమైన ఆసనం (కుసింధ) మీద పై నుండి స్థాపించాడు?

Mantra 6

कः स॒प्त खानि॒ वि त॑तर्द शी॒र्षाणि॒ कर्णा॑वि॒मौ नासि॑के॒ चक्ष॑णी॒ मुख॑म्। येषां॑ पुरु॒त्रा वि॑ज॒यस्य॑ म॒ह्ननि॒ चतु॑ष्पादो द्वि॒पदो॒ यन्ति॒ याम॑म्

ఎవరు ఏడు రంధ్రాలను చెదిపారు—ఈ శిరస్సు; ఈ రెండు చెవులు, ఈ నాసికలు, ఈ రెండు కళ్ళు, ఈ ముఖం? ఎవరి మహత్తర విజయ-శక్తిచేత, అనేక చోట్ల, చతుష్పదులు మరియు ద్విపదులు తమ నియత గమనంలో సాగుతారు?

Mantra 7

हन्वो॒र्हि जि॒ह्वामद॑धात् पुरू॒चीमधा॑ म॒हीमधि॑ शिश्राय॒ वाच॑म्। स आ व॑रीवर्ति॒ भुव॑नेष्व॒न्तर॒पो वसा॑नः॒ क उ॒ तच्चि॑केत

ఎందుకంటే ఆయన రెండు దవడలలో దూరంగా వ్యాపించే నాలుకను స్థాపించాడు; ఆపై దానిమీద మహత్తర వాక్‌ (వాణి)ను నిలిపాడు. ఆయన లోకాల అంతరాంతరాలలో సంచరిస్తాడు; ఆపః (జలము)ను వస్త్రమువలె ధరించినవాడై—ఆయనను నిజంగా ఎవరు గ్రహించారు?

Mantra 8

म॒स्तिष्क॑मस्य यत॒मो ल॒लाटं॑ क॒काटि॑कां प्रथ॒मो यः क॒पाल॑म्। चि॒त्वा चित्यं॒ हन्वोः॒ पूरु॑षस्य॒ दिवं॑ रुरोह कत॒मः स दे॒वः

అతని మస్తిష్కం ఏది, అతని నుదురు ఏది, అతని మెడ వెనుక భాగం (నప్) ఏది—కపాలాన్ని మొదట ఎవరు మలిచారు? పురుషుని రెండు దవడల నుండి ఈ నిర్మిత దేహ-రూపాన్ని నిర్మించి ఆయన స్వర్గానికి ఎక్కాడు—ఆ దేవుడు ఎవరు?

Mantra 9

प्रि॒या॒प्रि॒याणि॑ बहु॒ला स्वप्नं॑ संबाधत॒न्द्यः॑ । आ॒न॒न्दानु॒ग्रो नन्दां॑श्च॒ कस्मा॑द् वहति॒ पूरु॑षः

ప్రియమైనవి, అప్రియమైనవి—అనేక విధాల; స్వప్నం, పీడనం/ఒత్తిడి మరియు తంద్ర; అనుసరించే ఆనందాలు, హర్షాలు—పురుషుడు ఇవన్నీ ఏ కారణం వల్ల తనతో మోసుకుపోతాడు?

Mantra 10

आर्ति॒रव॑र्ति॒र्निरृ॑तिः॒ कुतो॒ नु पुरु॒षेऽम॑तिः । राद्धिः॒ समृ॑द्धि॒रव्यृ॑द्धिर्म॒तिरुदि॑तयः॒ कुतः॑

ఆర్తి, అవర్తి (కుమార్గం/తప్పుదారి), మరియు నిరృతి (వినాశం)—పురుషునిలో ఇవి ఎక్కడి నుంచి వస్తాయి? అలాగే అమతి (మూఢత్వం) ఎక్కడి నుంచి? రాద్ధి (సిద్ధి), సమృద్ధి (పూర్ణ సమృద్ధి), మరియు అవ్యృద్ధి (అసమృద్ధి); మతి (ఆలోచన) మరియు దాని ఉదితయః (ఉదయాలు/ఎదుగుదలలు)—ఇవి ఎక్కడి నుంచి పుట్టుకొస్తాయి?

Mantra 11

को अ॑स्मि॒न्नापो॒ व्यऽदधाद् विषू॒वृतः॑ पुरू॒वृतः॑ सिन्धु॒सृत्या॑य जा॒ताः । ती॒व्रा अ॑रु॒णा लोहि॑नीस्ताम्रधू॒म्रा ऊ॒र्ध्वा अवा॑चीः॒ पुरु॑षे ति॒रश्चीः॑

ఈ పురుషునిలో ‘ఆపః’ (జలతత్త్వం) ను ఎవరు ఏర్పాటు చేశారు—నదుల ప్రవాహంలా పరుగెత్తుటకు జన్మించినవి, వారి గమనాలు అనేక విధాల మలుపులు తిరిగేవి, అనేక పరిభ్రమణాలు కలిగినవి?—అవి తీవ్రమైనవి, అరుణ, లోహినీ, తామ్ర-ధూమ్ర; పైకి, కిందకి, మరియు అడ్డంగా—పురుషుని లోపల.

Mantra 12

को अ॑स्मिन् रू॒पम॑दधात् को म॒ह्मानं॑ च॒ नाम॑ च । गा॒तुं को अ॑स्मि॒न् कः के॒तुं कश्च॒रित्रा॑णि॒ पूरु॑षे

ఈ పురుషునిలో రూపాన్ని ఎవరు ఉంచారు, ఎవరు మహిమను మరియు నామాన్ని? ఇందులో మార్గాన్ని ఎవరు స్థాపించారు, ఎవరు కేతు (చేతన/ఆలోచన-చిహ్నం), మరియు పురుషుని లోపల ఆచరణ విధానాలను ఎవరు నియమించారు?

Mantra 13

को अ॑स्मिन् प्रा॒णम॑वयत् को अ॑पा॒नं व्या॒नमु॑ । स॒मा॒नम॑स्मि॒न् को दे॒वोऽधि॑ शिश्राय॒ पुरु॑षे

ఈ పురుషునిలో ప్రాణాన్ని ఎవరు నేసారు? అపానం, వ్యానం—మరియు సమానాన్ని ఎవరు (స్థాపించారు)? పురుషుని అంతరంలో ఏ దేవుడు వీటిని అధిపతిగా, దృఢ ఆధారంలా నిలిపి ఉంచాడు?

Mantra 14

को अ॑स्मिन् य॒ज्ञम॑दधा॒देको॑ दे॒वोऽधि॒ पुरु॑षे । को अ॑स्मिन्त्स॒त्यं कोऽनृ॑तं॒ कुतो॑ मृ॒त्यृः कुतो॒ऽमृत॑म्

ఈ పురుషునిలో యజ్ఞాన్ని ఎవరు స్థాపించారు—పురుషుని అంతరంలో అధిష్ఠాతగా ఉన్న ఏక దేవుడు? ఇందులో సత్యాన్ని ఎవరు పెట్టారు, అసత్యాన్ని ఎవరు? మృత్యువు ఎక్కడి నుండి, అమృతత్వం ఎక్కడి నుండి?

Mantra 15

को अ॑स्मै॒ वासः॒ पर्य॑दधा॒त् को अ॒स्यायु॑रकल्पयत्। बलं॒ को अ॑स्मै॒ प्राय॑च्छ॒त् को अ॑स्याकल्पयज्ज॒वम्

అతని చుట్టూ వస్త్రాన్ని ఎవరు ధరింపజేశారు? అతని ఆయుష్షును ఎవరు నియమించారు? అతనికి సంపూర్ణ బలాన్ని ఎవరు ప్రసాదించారు, మరియు అతనికోసం తేజస్సు, వీర్యం, అలాగే శీఘ్ర-శక్తిని ఎవరు సిద్ధం చేశారు?

Mantra 16

केनापो॒ अन्व॑तनुत॒ केनाह॑रकरोद् रु॒चे। उ॒षसं॒ केनान्वै॑न्द्ध॒ केन॑ सायंभ॒वं द॑दे

ఎవరు జలాలను క్రమంగా విస్తరించారు? ఎవరు దినాన్ని ప్రకాశించుటకు ఏర్పరచారు? ఎవరు ఉషస్సును ఆమె మార్గంలో ప్రజ్వలింపజేశారు? ఎవరు సాయంకాల-భావాన్ని (సంధ్యను) స్థాపించారు?

Mantra 17

को अ॑स्मि॒न् रेतो॒ न्यऽदधा॒त् तन्तु॒रा ता॑यता॒मिति॑ । मे॒धां को अ॑स्मि॒न्नध्यौ॑ह॒त् को बा॒णं को नृतो॑ दधौ

ఈ (సృష్టి/నేయుడు) లో రేతస్ (విత్తనం) ఎవరు నిలిపారు—‘తంతు (సూత్రం), దాత, విస్తరించుగాక’ అని ఎవరు అన్నారు? ఇందులో మేధా (బుద్ధి/ప్రజ్ఞ) ఎవరు నేసారు, ఎవరు అధిరోహింపజేశారు? బాణాన్ని ఎవరు ఉంచారు? మనుష్యుని కర్మ/పదవిని ఎవరు స్థాపించారు?

Mantra 18

केने॒मां भूमि॑मौर्णो॒त् केन॒ पर्य॑भव॒द् दिव॑म्। केना॒भि म॒ह्ना पर्व॑ता॒न् केन॒ कर्मा॑णि॒ पुरु॑षः

ఈ భూమిని ఎవరు ఉన్ని/ఆవరణంతో కప్పారు? ఎవరు దివం (స్వర్గం) ను చుట్టూ పరివేష్టించి వ్యాపింపజేశారు? ఎవరు మహాశక్తితో పర్వతాలను స్థాపించారు? ఎవరు పురుష (పురుషః) యొక్క కర్మాలను—అతని కార్యాలను—నిలిపి నిర్ణయించారు?

Mantra 19

केन॑ प॒र्जन्य॒मन्वे॑ति॒ केन॒ सोमं॑ विचक्ष॒णम्। केन॑ य॒ज्ञं च श्र॒द्धां च॒ केना॑स्मि॒न् निहि॑तं॒ मनः॑

పర్జన్యుడు (వర్షదేవుడు) తన మార్గంలో ఎవరి వల్ల అనుసరించబడుతూ/ప్రేరేపించబడుతున్నాడు? సోముడు—ఆ విచక్షణుడు (స్పష్టదర్శి)—ఎవరి వల్ల ప్రకాశించి/తెలియబడుతున్నాడు? యజ్ఞం మరియు శ్రద్ధ ఎవరి వల్ల ధారణ/స్థాపన పొందుతున్నాయి? అలాగే ఇందులో మనస్సు ఎవరి వల్ల నిహితం—నిలిపి స్థిరం—చేయబడింది?

Mantra 20

केन॒ श्रोत्रि॑यमाप्नोति॒ केने॒मं प॑रमे॒ष्ठिन॑म्। केने॒मम॒ग्निं पूरु॑षः॒ केन॑ संवत्स॒रं म॑मे

ఎవరి ద్వారా మనిషి ‘శ్రోత్రియ’ (వేదవిద్ ఆచార్యుడు)ను పొందుతాడు? ఎవరి ద్వారా ఈ పరమేష్ఠిన్‌ (పరమ ప్రభువు)ను పొందుతాడు? ఎవరి ద్వారా పురుషుడు ఈ అగ్నిని (పొందు/ధరించు)తాడు? ఎవరి ద్వారా సంవత్సరం (వర్షం) కొలవబడింది?

Mantra 21

ब्रह्म॒ श्रोत्रि॑यमाप्नोति॒ ब्रह्मे॒मं प॑रमे॒ष्ठिन॑म्। ब्रह्मे॒मम॒ग्निं पूरु॑षो॒ ब्रह्म॑ संवत्स॒रं म॑मे

బ్రహ్మం ద్వారా వేదజ్ఞుడైన శ్రోత్రియుడు తన గమ్యాన్ని పొందుతాడు; బ్రహ్మం ద్వారానే ఈ పరమేష్ఠిని చేరుతాడు. బ్రహ్మం ద్వారానే పురుషుడు ఈ అగ్నిని నిర్మించాడు; బ్రహ్మం ద్వారానే సంవత్సరం (వర్షం) కొలవబడి నిర్ణయించబడుతుంది.

Mantra 22

केन॑ दे॒वाँ अनु॑ क्षियति॒ केन॒ दैव॑जनी॒र्विशः॑ । केने॒दम॒न्यन्नक्ष॑त्रं॒ केन॒ सत्क् क्ष॒त्रमु॑च्यते

ఏదివల్ల దేవులు క్రమబద్ధంగా నివసిస్తారు? ఏదివల్ల దైవజనీ (దేవజనిత) ప్రజలు స్థిరంగా నిలుస్తారు? ఏదివల్ల ఈ ఇతర లోకం—నక్షత్ర సమూహం—ధరించబడుతోంది? ఏదివల్ల ‘సత్’ (ధర్మయుక్త) క్షత్రం, అనగా న్యాయమైన రాజాధికారం, అని పిలువబడుతుంది?

Mantra 23

ब्रह्म॑ दे॒वाँ अनु॑ क्षियति॒ ब्रह्म॒ दैवजनी॒र्विशः॑ । ब्रह्मे॒दम॒न्यन्नक्ष॑त्रं॒ ब्रह्म॒ सत् क्ष॒त्रमु॑च्यते

బ్రహ్మం ద్వారానే దేవులు క్రమబద్ధంగా నివసిస్తారు; బ్రహ్మం ద్వారానే దైవజనీ (దేవజనిత) ప్రజలు స్థిరంగా నిలుస్తారు. బ్రహ్మమే ఈ ఇతర లోకం—నక్షత్ర సమూహం—ను ధరించుతుంది; బ్రహ్మమే ‘సత్’ (ధర్మయుక్త) క్షత్రం, అనగా న్యాయమైన రాజాధికారం, అని పేరుపడటానికి కారణం.

Mantra 24

केने॒यं भूमि॒र्विहि॑ता॒ केन॒ द्यौरुत्त॑रा हि॒ता। केने॒दमू॒र्ध्वं ति॒र्यक् चा॒न्तरि॑क्षं॒ व्यचो॑ हि॒तम्

ఏదివల్ల ఈ భూమి క్రమబద్ధంగా స్థాపించబడింది? ఏదివల్ల ఉన్నతమైన ద్యౌ (స్వర్గం) దృఢంగా నిలుపబడింది? ఏదివల్ల ఈ అంతరిక్షం—పైకి మరియు అడ్డంగా, తన విస్తారంలో—విస్తరించి స్థాపించబడింది?

Mantra 25

ब्रह्म॑णा॒ भूमि॒र्विहि॑ता॒ ब्रह्म॒ द्यौरुत्त॑रा हि॒ता। ब्रह्मे॒दमू॒र्ध्वं ति॒र्यक् चा॒न्तरि॑क्षं॒ व्यचो॑ हि॒तम्

బ్రహ్మవల్ల భూమి క్రమబద్ధంగా విన్యస్తమైంది; బ్రహ్మవల్ల ఉన్నతమైన ద్యౌ (స్వర్గం) దృఢంగా స్థాపించబడింది. బ్రహ్మవల్ల ఈ అంతరిక్షం—పైకి మరియు అడ్డంగా, తన విస్తారంలో—స్థాపించబడింది.

Mantra 26

मू॒र्धान॑मस्य सं॒सीव्याथ॑र्वा॒ हृद॑यं च॒ यत्। म॒स्तिष्का॑दू॒र्ध्वः प्रैर॑य॒त् पव॑मा॒नोऽधि॑ शीर्ष॒तः

అథర్వన్ అతని శిరస్సును, అతని హృదయాన్ని కుట్టి బిగించినట్లుగా చేసి; ఆపై మస్తిష్కం నుండి పైకి పవమానుడు—స్వయంశుద్ధి శక్తి—ను ప్రేరేపించాడు, శిరస్సు శిఖరంపై.

Mantra 27

तद् वा अथ॑र्वणः॒ शिरो॑ देवको॒शः समु॑ब्जितः । तत् प्रा॒णो अ॒भि र॑क्षति॒ शिरो॒ अन्न॒मथो॒ मनः॑

అది నిజంగా అథర్వణుని శిరస్సు—దైవ-కోశము, దృఢంగా సంకుచితమై ఉన్నది. దానినే ప్రాణము చుట్టూరా కాపాడుతుంది—శిరస్సును, అన్నమును, ఇంకా మనస్సును కూడా.

Mantra 28

ऊ॒र्ध्वो नु सृ॒ष्टा३स्ति॒र्यङ् नु सृ॒ष्टाः३ सर्वा॒ दिशः॒ पुरु॑ष॒ आ ब॑भूवाँ३ । पुरं॒ यो ब्रह्म॑णो॒ वेद॒ यस्याः॒ पुरु॑ष उ॒च्यते॑

పైకి కూడా సృష్టులు ప్రసరించాయి; అడ్డంగా (తిర్యక్) కూడా సృష్టులు ప్రసరించాయి; అన్ని దిశలలో పురుషుడు ప్రాదుర్భవించాడు. బ్రహ్మణుని ఆ పురం (దుర్గం) ఎవడు తెలుసునో—దానిలో పురుషుడు ‘అంతర్యామి’ అని చెప్పబడతాడు—

Mantra 29

यो वै तां ब्रह्म॑णो॒ वेदा॒मृते॒नावृ॑तां॒ पुर॑म्। तस्मै॒ ब्रह्म॑ च ब्रा॒ह्माश्च॒ चक्षुः॑ प्रा॒णं प्र॒जां द॑दुः

అమృతత్వంతో చుట్టూరా ఆవరించబడిన బ్రహ్మణుని ఆ పురం (దుర్గం) ఎవడు నిజంగా తెలుసునో—అతనికి బ్రహ్మమూ, బ్రహ్మా-పురోహితులూ దృష్టి, ప్రాణము, మరియు ప్రజను ప్రసాదించారు.

Mantra 30

न वै तं चक्षु॑र्जहाति॒ न प्रा॒णो ज॒रसः॑ पु॒रा। पुरं॒ यो ब्रह्म॑णो॒ वेद॒ यस्याः॒ पुरु॑ष उ॒च्यते॑

నిజంగా, బ్రహ్మణుని ఆ దుర్గాన్ని (పురం) తెలిసినవానిని—అందులో ‘పురుషుడు’ అంతర్వాసి అని చెప్పబడతాడు—అతనిని దృష్టి విడిచిపెట్టదు; వృద్ధాప్యానికి ముందే ప్రాణమూ అతనిని వదలదు.

Mantra 31

अ॒ष्टाच॑क्रा॒ नव॑द्वारा दे॒वानां॒ पूर॑यो॒ध्या। तस्यां॑ हिर॒ण्ययः॒ कोशः॑ स्व॒र्गो ज्योति॒षावृ॑तः

ఎనిమిది చక్రాలు, తొమ్మిది ద్వారాలు కలది—దేవుల అజేయ దుర్గనగరం. దానిలో స్వర్ణమయ కోశం ఉంది—స్వర్గీయం, జ్యోతితో ఆవరించబడినది.

Mantra 32

तस्मि॑न् हिर॒ण्यये॒ कोशे॒ त्र्यऽरे॒ त्रिप्र॑तिष्ठिते । तस्मि॒न् यद् य॒क्षमा॑त्म॒न्वत् तद् वै ब्र॑ह्म॒विदो॑ विदुः

ఆ స్వర్ణమయ కోశంలో—త్ర్యరే (మూడు ఆరాలు/మూడు స్పోకులు కలది), త్రిప్రతిష్ఠితే (మూడు ఆధారాలపై స్థాపితమైనది). అందులో ఉన్న యక్ష్మా (అద్భుత శక్తి) ఆత్మన్వత్—స్వాధీనమైనదిగా ఉన్నదాన్ని, అదే బ్రహ్మవిదులు తెలుసుకొంటారు.

Mantra 33

प्र॒भ्राज॑मानां॒ हरि॑णीं॒ यश॑सा सं॒परी॑वृताम्। पुरं॑ हिर॒ण्ययीं॒ ब्रह्मा वि॑वे॒शाप॑राजिताम्

ప్రభ్రాజమానమైన, హరిణీ (స్వర్ణవర్ణమయమైనది), యశస్సుతో సమంతంగా పరివృతమైన—ఆ అజేయ స్వర్ణమయ పురంలో బ్రహ్మా ప్రవేశించాడు.