Opening the text

द्विचत्वारिंशः सर्गः · दशरथस्य शोक-विलापः तथा कौशल्यागृह-प्रवेशः (Dasaratha’s Lament and Return to Kausalya’s Apartments)
अयोध्याकाण्ड
ராமன் புறப்பட்ட உடனே தசரதன் செல்லும் தேரை நோக்கி கண்களைப் பதித்துக் கொண்டே நிற்கிறான். தூசிமேகம் தெரியும் வரை பார்வை விலகாது; தூசியும் மறைந்தவுடன் துயரால் தளர்ந்து தரையில் விழுகிறான். கௌசல்யை தூசியில் மூழ்கிய அரசனைத் தூக்கி அரண்மனைக்குள் அழைத்துச் செல்கிறாள். பச்சாத்தாபம் அவனை மேலும் எரியச் செய்கிறது—பிராமணவதைப் பாவம் பட்டவனைப் போலவும், தீயைத் தொட்டவனைப் போலவும்; அவன் முகஒளி கிரகணம் பட்ட சூரியனைப் போல மங்குகிறது. ‘இப்போது குதிரைக் கால் தடங்களே மிச்சம்; ராமன் கண்முன் இல்லை’ என்று புலம்புகிறான். சந்தனம், மென்மையான படுக்கை, தலையணை ஆகியவற்றுக்கு பழகிய ராமன் இப்போது மரவேரில் படுத்து, மரக்கட்டை அல்லது கல்லைத் தலையணையாக்கிக் கொண்டிருப்பான் எனக் கற்பனை செய்கிறான்; வனத்திற்கு பழகாத சீதைக்கு வனவிலங்குகளின் கர்ஜனை பயமளிக்கும் என்பதையும் நினைக்கிறான். இந்நேரம் கைகேயியை அவன் கடுமையாகத் தள்ளுபடி செய்கிறான்—அவள் தொடுதலையும் மறுத்து, திருமணப் பந்தத்தையே கைவிடுவதாகச் சொல்கிறான்; பரதனின் பிண்டதானம் குறித்து கசப்பான ஆசைமொழியும் உதிர்க்கிறான். குடிமக்கள் சூழ அவன் அச்சுறுத்தும் அமைதியால் மூடப்பட்ட அயோத்தியில் நுழைந்து, ராம-சீதா-லக்ஷ்மணர் இல்லாத வெறுமையான அரண்மனையைப் பார்க்கிறான். குரல் அடைத்தபடி ‘என்னை கௌசல்யையிடம் அழைத்துச் செல்லுங்கள்; அவளே என் ஒரே ஆறுதல்’ என்று பணியாளர்களிடம் கூறுகிறான். நள்ளிரவின் மரணமெனும் இருளில் ‘என் பார்வை இன்னும் ராமனைத் தொடர்கிறது; கௌசல்யையும் தெளிவாகப் பார்க்க முடியவில்லை’ என்று ஒப்புக்கொள்கிறான்; கௌசல்யை அருகில் அமர்ந்து நெடுமூச்சுடன் புலம்புகிறாள்.
Verse 1
यावत्तु निर्यतस्तस्य रजोरूपमदृश्यत ।नैवेक्ष्वाकुवरस्तावत्सञ्जहारात्मचक्षुषी ॥१॥
அவன் புறப்பட்டுச் சென்றபோது எழுந்த தூளுருவம் கண் முன்னே தெரிந்தவரை, இக்ஷ்வாகு குலச் சிறந்த தசரதன் தன் பார்வையை அதிலிருந்து விலக்க இயலவில்லை।
Verse 2
यावद्राजा प्रियं पुत्रं पश्यत्यत्यन्तधार्मिकम् ।तावद्व्यवर्धते वास्य धरण्यां पुत्रदर्शने ॥२॥
அரசன் தன் மிகுந்த தர்மநெறியுடைய அன்புப் புதல்வனைப் பார்க்கும் வரையில், புதல்வன் தரிசன மகிழ்ச்சியால் அவர் நிலத்திலிருந்து எழுந்தெழுந்து மேலும் மேலும் உயிர்த்தெழுந்தார் போலத் தோன்றியது।
Verse 3
न पश्यति रजोऽप्यस्य यदा रामस्य भूमिपः ।तदाऽऽर्तश्च विषण्णश्च पपात धरणीतले ॥३॥
ராமன் எழுப்பிய தூசியணுவும் அரசனுக்குக் காணப்படாதபோது, அவர் துயரால் வாடி மனம் தளர்ந்து தரையில் விழுந்தார்.
Verse 4
तस्य दक्षिणमन्वागात्कौसल्या बाहुमङ्गना ।वामं चास्यान्वगात्पार्श्वं कैकेयी भरतप्रिया ॥४॥
அவரது வலப்புறக் கரத்தருகே ராணி கௌசல்யை வந்தாள்; இடப்புறத்தில் பரதப்பிரியையான கைகேயி வந்து நின்றாள்.
Verse 5
तां नयेन च सम्पन्नो धर्मेण विनयेन च ।उवाच राजा कैकेयीं समीक्ष्य व्यथितेन्द्रियः ॥५॥
நீதி, தர்மம், பணிவு ஆகியவற்றால் நிறைந்த அரசன், துயரால் நடுங்கும் உணர்வுகளுடன் கைகேயியை நோக்கி கூறினான்.
Verse 6
कैकेयि मा ममाङ्गानि स्प्राक्षीस्त्वं दुष्टचारिणी ।न हि त्वां द्रष्टुमिच्छामि न भार्या न च बान्धवी ॥६॥
‘கைகேயி! தீய நடத்தையுடையவளே, என் உடலைத் தொடாதே. உன்னைப் பார்க்கவும் நான் விரும்பவில்லை; நீ என் மனைவியும் அல்ல, உறவினரும் அல்ல.’
Verse 7
ये च त्वामनुजीवन्ति नाहं तेषां न ते मम ।केवलार्थपरां हि त्वां त्यक्तधर्मां त्यजाम्यहम् ॥७॥
மேலும் உன்னைச் சார்ந்து வாழ்பவர்கள்—நான் அவர்களுடையவன் அல்லேன்; அவர்களும் எனக்குரியவர்கள் அல்லர். நீ தன்நலமே நோக்கி தர்மத்தைத் துறந்ததால், நானும் உன்னைத் துறக்கிறேன்.
Verse 8
अगृह्णां यच्च ते पाणिमग्निं पर्यणयं च यत् ।अनुजानामि तत्सर्वमस्मिन् लोके परत्र च ॥८॥
உன் கையைப் பற்றியும், புனித அக்னியைச் சுற்றி வந்தும் ஏற்பட்ட தாம்பத்தியப் பந்தத்தை—இவ்வுலகிலும் மறுவுலகிலும்—நான் முழுவதுமாகத் துறக்கிறேன்.
Verse 9
भरतश्चेत्प्रतीतः स्याद्राज्यं प्राप्येदमव्ययम् ।यन्मे स दद्यात्पित्रर्थं मामां तद्दत्तमागमत् ॥९॥
பரதன் இந்த அழியாத அரசை அடைந்து திருப்தியடைந்தால், என் பித்ருக்காரியத்திற்காக அவன் அளிக்கும் பிண்டம்-நீர் முதலிய அர்ப்பணங்கள் எனக்கு எவ்விதமும் வந்து சேராதிருக்கட்டும்.
Verse 10
अथ रेणुसमुध्वस्तं समुत्थाप्य नराधिपम् ।न्यवर्तत तदा देवी कौशल्या शोककर्शिता ॥१०॥
அப்போது துயரால் சோர்ந்த தேவியான கௌசல்யை, தூசியால் மூடப்பட்ட நராதிபதியைத் தூக்கி எழுப்பி, அவருடன் அரண்மனைக்குத் திரும்பினாள்।
Verse 11
हत्वेव ब्राह्मणं कामात् स्पृष्ट्वाग्निमिव पाणिना ।अन्वतप्यत धर्मात्मा पुत्रं सञ्चिन्त्य तापसम् ॥११॥
தர்மாத்மையான அரசன், தவவுருவில் உள்ள தன் மகனை நினைத்து, ஆசையால் பிராமணனை கொன்றதுபோலவும், கையால் தீயைத் தொட்டதுபோலவும், மனவெதும்பலில் எரிந்தான்।
Verse 12
निवृत्त्यैव निवृत्त्यैव सीदतो रथवर्त्मसु ।राज्ञो नातिबभौ रूपं ग्रस्तस्यांशुमतो यथा ॥१२॥
ரதச் சுவடுகளைக் காண மீண்டும் மீண்டும் திரும்பிப் பார்த்துக் கொண்டிருந்த துயருற்ற அரசனின் முகஒளி மங்கியது—கிரகணம் கொண்ட சூரியன் போல।
Verse 13
विललाप च दुःखार्तः प्रियं पुत्रमनुस्मरन् ।नगरान्तमनुप्राप्तं बुध्वा पुत्रमथाब्रवीत् ॥१३॥
அவன் துயரால் வாடி, அன்பு மகனை நினைத்து அழுதான்; மகன் நகர எல்லையை அடைந்தான் என்று அறிந்து, அப்போது இவ்வாறு கூறினான்।
Verse 14
वाहननां च मुख्यानां वहतां तं ममात्मजम् ।पदानि पथि दृश्यन्ते स महात्मा न दृश्यते ॥१४॥
என் மகனை ஏற்றிச் சென்ற சிறந்த குதிரைகளின் குளம்புச் சுவடுகள் வழியில் தெரிகின்றன; ஆனால் அந்த மகாத்மா தானே காணப்படவில்லை।
Verses 15-16
यः सुखेषूपधानेषु शेते चन्दनरूषितः ।वीज्यमानो महार्हाभिः स्त्रीभिर्मम सुतोत्तमः ॥१५॥स नूनं क्वचिदेवाद्य वृक्षमूलमुपाश्रितः ।काष्ठं वा यदि वाश्मानमुपधाय शयिष्यते ॥१६॥
சுகமான தலையணைகளில் சந்தனலேபம் பூண்டு, உயர்மகளிர் விசிறி வீசச் சயனித்த என் சிறந்த மகன்—இப்போது நிச்சயமாக மரத்தின் அடியில், கட்டையையோ கல்லையோ தலையணையாக வைத்து உறங்குவான்—இதுவே என் கருணை நிறைந்த புலம்பல்.
Verse 17
उत्थास्यति च मेदिन्याः कृपणः पांसुकुण्ठितः ।विनिश्श्वसन् प्रस्रवणात्करेणूनामिवर्षभः ॥१७॥
அந்த பரிதாபமான ராமன் தூசியில் மாசடைந்து தரையிலிருந்து எழுந்து, ஆழ்ந்த நெடுநிசுவாசம் விடுவான்—பிரஸ்ரவண மலையிலிருந்து எழும் யானை அரசனைப் போல.
Verse 18
द्रक्ष्यन्ति नूनं पुरुषा दीर्घबाहुं वनेचराः ।राममुत्थाय गच्छन्तं लोकनाथमनाथवत् ॥१८॥
நிச்சயமாக வனவாசிகள் நீண்ட புயங்களுடைய ராமனைப் பார்ப்பார்கள்—மக்களின் நாதனாக இருந்தும் எழுந்து நடக்கையில் அனாதைபோல் தோன்றுவான்.
Verse 19
सा नूनं जनकस्येष्टा सुता सुखसदोचिता ।कण्टकाक्रमणाक्लान्ता वनमद्य गमिष्यति ॥१९॥
நிச்சயமாக ஜனகனின் அன்புப் புதல்வி சீதை, சுகவாழ்வுக்கு பழகியவள், இன்று முள்ளில் கால்பட்டு களைப்புற்று வனத்திற்குச் செல்வாள்.
Verse 20
अनभिज्ञा वनानां सा नूनं भयमुपैष्यति ।श्वापदानर्दितं श्रुत्वा गम्भीरं रोमहर्षणम् ॥२०॥
காடுகளை அறியாத அவள், வனவிலங்குகளின் ஆழ்ந்த, ரோமஞ்சம் தரும் கர்ஜனையை கேட்டவுடன் நிச்சயமாக அச்சத்திற்குள் விழுவாள்।
Verse 21
सकामा भव कैकेयि विधवा राज्यमावस ।न हि तं पुरुषव्याघ्रं विना जीवितुमुत्सहे ॥२१॥
கைகேயி, உன் ஆசை நிறைவேறட்டும்—விதவையாக அரசை ஆளு; ஏனெனில் அந்த மனிதப் புலியான ராமனை இன்றி நான் வாழத் துணியேன்।
Verse 22
इत्येवं विलपन् राजा जनौघेनाभिसंवृतः ।अपस्नात इवारिष्टं प्रविवेश पुरोत्तमम् ॥२२॥
இவ்வாறு புலம்பிய அரசன், மக்கள் பெருக்கால் சூழப்பட்டு, அமங்கல ஸ்நானம் செய்தவன் போல அபசகுனச் சாயையுடன், சிறந்த நகரமான அயோத்தியுள் நுழைந்தான்।
Verses 23-24
शून्यचत्वरवेश्मान्तां संवृतापणदेवताम् ।क्लान्तदुर्बलदुःखार्तां नात्याकीर्णमहापथाम् ॥२३॥तामवेक्ष्य पुरीं सर्वां राममेवानुचिन्तयन् ।विलपन् प्राविशद्राजा गृहं सूर्य इवाम्बुदम् ॥२४॥
அந்த முழு நகரத்தையும் நோக்கி, அரசன் ராமனையே நினைத்தவனாய் அழுது புலம்பிக்கொண்டு, சூரியன் மேகத்துள் புகுவது போல தன் இல்லத்துள் புகுந்தான்.
Verse 25
महाह्रदमिवाक्षोभ्यं सुपर्णेन हृतोरगम् ।रामेण रहितं वेश्म वैदेह्या लक्ष्मणेन च ॥२५॥
ராமன், வைதேஹி (சீதா), லக்ஷ்மணன் இன்றி அந்த அரண்மனை, கருடன் பாம்பை கவர்ந்த பின் அலைக்காத பெரிய ஏரி போல அசையாது இருந்தது.
Verse 26
अथ गद्गदशब्दस्तु विलपन्मनुजाधिपः ।उवाच मृदुमन्दार्थं वचनं दीनमस्वरम् ॥२६॥
அப்போது மனிதர்களின் அதிபதியான அரசன், தொண்டை அடைத்த குரலில் புலம்பியவாறே, மென்மையானதாயினும் மந்தமான—துயருற்ற, பலவீனமான குரலில் சொற்களை உரைத்தான்.
Verse 27
कौशल्यायां गृहं शीघ्रं राममातुर्नयन्तु माम् ।न ह्यन्यत्र ममाश्वासो हृदयस्य भविष्यति ॥२७॥
“என்னை விரைவாக ராமனின் தாய் கௌசல்யையின் இல்லத்திற்குக் கொண்டு செல்லுங்கள்; ஏனெனில் வேறெங்கும் என் இதயத்திற்கு ஆறுதல் கிடையாது.”
Verse 28
इति ब्रुवन्तं राजानमनयन् द्वारदर्शिनः ।कौशल्याया गृहं तत्र न्यवेश्यत विनीतवत् ॥२८॥
அரசன் இவ்வாறு கூறியதும், வாயில் காவலர்கள் அவரை கௌசல்யையின் இல்லத்திற்குக் கொண்டு சென்று, அங்கே மரியாதையுடன் அமர்த்தி ஓய்வளித்தனர்.
Verse 29
ततस्तस्य प्रविष्टस्य कौशल्याया निवेशनम् ।अधिरुह्यापि शयनं बभूव लुलितं मनः ॥२९॥
பின்பு அவர் கௌசல்யையின் இல்லத்தில் நுழைந்தார்; படுக்கையில் ஏறியபோதும் அவரது மனம் கலங்கி அலைந்தது.
Verse 30
पुत्रद्वयविहीनं च स्नुषयापि विवर्जितम् ।अपश्यद्भवनं राजा नष्टचन्द्रमिवाम्बरम् ॥३०॥
இரு புதல்வர்களும் இல்லாமல், மருமகளாலும் விட்டு வைக்கப்பட்ட அந்த அரண்மனையை அரசன் கண்டான்—நிலா இழந்த வானம்போல்.
Verse 31
तच्च दृष्ट्वा महाराजो भुजमुद्यम्य वीर्यवान् ।उच्चैस्स्वरेण चुक्रोश हा राघव जहासि माम् ॥३१॥
அதைக் கண்ட வீரமிகு மகாராஜன் கரங்களை உயர்த்தி உரத்த குரலில் அழைத்தான்—“அய்யோ ராகவா! நீ என்னை விட்டுவிட்டாயே!”
Verse 32
सुखिता बत तं कालं जीविष्यन्ति नरोत्तमाः ।परिष्वजन्तो ये रामं द्रक्ष्यन्ति पुनरागतम् ॥३२॥
அஹோ, அந்தக் காலம் வரை வாழ்வோர் நரசிறந்தோர் எவ்வளவு பாக்கியசாலிகள்! மீண்டும் வந்த ராமனைப் பார்த்து அவனைத் தழுவுவார்கள்.
Verse 33
अथ रात्र्यां प्रपन्नायां कालरात्र्यामिवात्मनः ।अर्धरात्रे दशरथः कौशल्यामिदमब्रवीत् ॥३३॥
பின்னர் இரவு வந்தடைந்தபோது—அவனுக்கே மரண இரவுபோல்—நள்ளிரவில் தசரதன் கௌசல்யையிடம் இவ்வாறு கூறினான்.
Verse 34
रामं मेऽनुगता दृष्टिरद्यापि न निवर्तते ।न त्वा पश्यामि कौसल्ये साधु मां पाणिना स्पृश ॥३४॥
கௌசல்யையே, ராமனைத் தொடர்ந்து சென்ற என் பார்வை இன்னும் திரும்பவில்லை. உன்னைத் தெளிவாகக் காண இயலவில்லை—தயவுசெய்து உன் கையால் என்னைத் தொடு.
Verse 35
तं राममेवानुविचिन्तयन्तं समीक्ष्य देवी शयने नरेन्द्रम् ।उपोपविश्याधिकमार्तरूपा विनिश्वसन्ती विललाप कृच्छ्रम् ॥३५॥
படுக்கையில் கிடந்து ராமனையே இடையறாது நினைத்துக் கொண்டிருந்த மன்னனைத் தேவி நோக்கி, அருகில் அமர்ந்தாள். மிகுந்த துயருற்றவளாய், மீண்டும் மீண்டும் நெடுமூச்சு விட்டபடி, கடும் வேதனையுடன் புலம்பினாள்.
The sarga presents a crisis of relational dharma: Dasaratha’s inability to reconcile his pledged obligations with the lived devastation of Rama’s exile. This culminates in a radical action—his explicit repudiation of Kaikeyi and symbolic renunciation of the marriage bond (2.42.6–8)—showing how desire-driven political bargaining fractures household and state ethics.
The chapter teaches that unchecked desire and instrumental statecraft generate irreversible moral injury: grief is not merely emotion but a consequence of dharma displaced by self-interest. The repeated imagery of eclipsed light and vanishing dust frames attachment as a cognitive captivity, while the midnight scene underscores how sorrow can impair perception itself (2.42.34).
Ayodhya’s civic landscape is mapped as an index of collective mourning—deserted squares, closed markets and temples, and uncrowded highways (2.42.23–24). Cultural landmarks include the marriage rite around fire (agnipariṇaya, invoked in 2.42.8) and forest-threshold imagery (tree-root shelter, wild-animal roars) that marks the transition from royal urban order to wilderness austerity.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.