
भरतवाक्यं · रामस्य पुनरायोध्यागमननिषेधः (Bharata’s Plea and Rama’s Refusal to Return)
अयोध्याकाण्ड
மந்தாகினி கரையில் ராமன் கூறிய ஆழ்ந்த உரைக்குப் பின், பரதன் நீண்ட, தர்மநியாயம் நிறைந்த வேண்டுகோளை முன்வைக்கிறான். ராமனின் சமநிலை மனமும் ஆலோசனைப் பழக்கமும் பாராட்டி, கைகேயி ‘தன் பொருட்டே’ செய்த பெருந்தவறை ஒப்புக்கொள்கிறான்; ஆனால் தாய்ப் பந்தத்தின் தர்மக் கட்டுப்பாட்டால் அவளைத் தண்டிக்க இயலவில்லை என்கிறான். தசரதன் போன்ற உயர்குலத்தில் பிறந்தவர் அறிந்தே அதர்மம் செய்வாரா எனக் கேள்வி எழுப்பி, “மரணத்தருவாயில் உள்ளோர் மயக்கமடைவார்” என்ற பழமொழியால் தசரதனின் தவறு கோபம், மயக்கம் அல்லது அவிவேகம் காரணமாக ஏற்பட்டதாகச் சுட்டுகிறான். தந்தையின் தவறைச் சரிசெய்வதே உண்மையான புதல்வ தர்மம்; தவறை ஆதரிப்பது அல்ல என்று பரதன் ராமனை வேண்டுகிறான். தாய், உறவினர், நண்பர்கள், நகர-ஜனபதப் பிரஜைகள் அனைவரின் நலனையும் எடுத்துரைத்து, அரசாபிஷேகம் மற்றும் ஆட்சி க்ஷத்திரியனின் முதன்மை கடமை; அதுவே பிரஜாரட்சையின் அடிப்படை என வலியுறுத்துகிறான். ஜடாதாரணம், வனவாசத் தவத்தை ஆட்சிக் கடமையுடன் ஒப்பிட்டு, நிச்சயமற்ற எதிர்காலப் புண்ணியத்தை விட உடனடி ராஜதர்மமே மேலானது எனக் கூறி, அங்கேயே புரோகிதரும் மூத்தோரும் ராமனுக்கு அபிஷேகம் செய்ய வேண்டுமெனக் கோருகிறான். அனைவரும் பரதன் சொற்களை ஆதரித்தாலும், ராமன் தந்தையாணையில் உறுதியாக இருந்து அயோத்திக்குத் திரும்ப மறுக்கிறான்; காண்போர் துயரத்தோடு அவரது வ்ரதநிலைத்தன்மையை வியப்பும் பக்தியும் கலந்து போற்றுகின்றனர்।
Verse 1
एवमुक्त्वा तु विरते रामे वचनमर्थवत् ।ततो मन्दाकिनीतीरे रामं प्रकृतिवत्सलम् ॥१॥उवाच भरत श्चित्रं धार्मिको धार्मिकं वचः ।
ராமன் பொருள்மிக்க சொற்களைச் சொல்லி அமைந்தபின், மந்தாகினி கரையில் தர்மநிஷ்டன் பரதன், இயல்பாக அன்புடைய ராமனைத் தர்மமயமான தெளிவான வார்த்தைகளால் உரைத்தான்.
Verses 2-3
को हि स्यादीदृशो लोके यादृश स्त्वमरिन्दमः ॥२॥न त्वां प्रव्यथयेद्दुःखं प्रीतिर्वा नप्रहर्षयेत् ।सम्मतश्चासि वृद्धानां तांश्च पृच्छसि संशयान् ॥३॥
ஹே அரிந்தமா! இவ்வுலகில் உம்மைப் போன்றவர் யார்? துயரம் உம்மை கலங்கச் செய்யாது; மகிழ்ச்சியும் உம்மை மயக்காது. மூத்தோர் உம்மை மதிக்கின்றனர்; ஐயம் எழும்பின் அவர்களிடமே ஆலோசனை கேட்கிறீர்॥
Verse 4
यथा मृत स्तथा जीवन्यथाऽसति तथा सति ।यस्यैष बुद्धिलाभ स्स्यात्परितप्येत केन सः ॥४॥
இத்தகைய ஞானத்தை அடைந்தவர்க்கு வாழ்வும் மரணமும் ஒன்றே; பாவமும் புண்ணியமும் சமபாவத்திலேயே தோன்றும்—அவர் எதனால் துயருறுவார்?
Verse 5
परावरज्ञो यश्च स्याद् यथा त्वं मनुजाधिप ।स एव व्यसनं प्राप्य न विषीदितुमर्हति ॥५॥
மனிதரின் அதிபதியே! உயர்வு–தாழ்வு என்னும் தத்துவத்தை நீங்கள் அறிந்ததுபோல் அறிந்தவன், பேரிடர் வந்தாலும் சோர்வில் மூழ்குதல் உரியதல்ல.
Verse 6
अमरोपमसत्त्व स्त्वं महात्मा सत्यसङ्गरः ।सर्वज्ञ स्सर्वदर्शी च बुद्धिमांश्चासि राघव ॥६॥
ராகவா! நீ அமரரை ஒத்த இயல்புடைய மகாத்மா; சத்தியத்தில் உறுதியானவன்; நீ அனைத்தையும் அறிந்தவன், அனைத்தையும் காண்பவன், விவேகமுடையவன்.
Verse 7
न त्वामेवं गुणैर्युक्तं प्रभवाभवकोविदम् ।अविषह्यतमं दुःखमासादयितुमर्हति ॥७॥
இத்தகைய குணங்களால் நிறைந்த, உயர்வு–தாழ்வின் நுண்மையை அறிந்த உமக்கு இவ்வளவு தாங்கமுடியாத துயரம் வருதல் பொருத்தமல்ல.
Verse 8
प्रोषिते मयि यत्पापं मात्रा मत्कारणात्कृतम् ।क्षुद्रया तदनिष्टं मे प्रसीदतु भवान्मम ॥८॥
நான் இல்லாதபோது என் காரணமாகத் தாய் செய்த பாவம்—அது இழிவானதும் என் விருப்பத்திற்கு மாறானதும்—அதை என் பொருட்டு நீங்கள் கருணையுடன் மன்னிக்க வேண்டும்.
Verse 9
धर्मबन्धेन बद्धोऽस्मि तेनेमां नेह मातरम् ।हन्मितीव्रेण दण्डेन दण्डार्हां पापकारिणीम् ॥९॥
நான் தர்மப் பந்தத்தால் கட்டுப்பட்டவன்; ஆகையால் இங்கே என் தாயை நான் கொல்லேன். அவள் பாவம் செய்தவள், கடும் தண்டனைக்குத் தகுதியானவளாயினும், நான் அவளைத் தண்டிக்கமாட்டேன்.
Verse 10
कथं दशरथा ज्जात श्शुद्धाभिजनकर्मणः ।जानन् धर्ममधर्मिष्ठं कुर्यां कर्म जुगुप्सितम् ॥१०॥
தூய குலமும் நற்கருமங்களும் உடைய தசரதனிடத்தில் பிறந்த நான், தர்மத்தை அறிந்தும் எவ்வாறு அதர்மமான அருவருப்பான செயலைச் செய்வேன்?
Verse 11
गुरुः क्रियावान्वृद्धश्च राजा प्रेतः पितेतिच ।तातं न परिगर्हेयं दैवतं चेति संसदि ॥११॥
அவர் என் குரு, கடமையாற்றும் முதியவர், அரசன்; இப்போது மறைந்த என் தந்தை. ஆகவே இச்சபையில் தெய்வத்துக்கு ஒப்பான தந்தையை நான் குற்றம் சொல்ல இயலாது.
Verse 12
को हि धर्मार्थयोर्हीनमीदृशं कर्म किल्बिषम् ।स्त्रियाः प्रियं चिकीर्षु स्सन्कुर्याद्धर्मज्ञ धर्मवित् ॥१२॥
ஹே ராமா, தர்மத்தை அறிந்தவனே! தர்மமும் அர்த்தமும் இன்றிய இத்தகைய பாவச் செயலை, வெறும் பெண்ணின் விருப்பத்திற்காக, யார் செய்வார்?
Verse 13
अन्तकाले हि भूतानि मुह्यन्तीति पुरा श्रुतिः ।राज्ञैवं कुर्वता लोके प्रत्यक्षं सा श्रुतिः कृता ॥१३॥
மரணக் காலத்தில் உயிர்கள் மயக்கமடைவதென்று பழையச் சுருதி உண்டு; அரசன் இவ்வாறு நடந்து, அந்தச் சுருதியை இவ்வுலகில் கண்முன்னே உண்மையாக்கினான்।
Verse 14
साध्वर्थमभिसन्धाय क्रोधान्मोहाच्च साहसात् ।तातस्य यदतिक्रान्तं प्रत्याहरतु तद्भवान् ॥१४॥
உண்மையில் தர்மமானது எது என்பதை நன்கு சிந்தித்து, கோபம், மயக்கம் அல்லது அவசரத் துணிச்சலால் தந்தையால் நிகழ்ந்த மீறலை நீங்கள் திரும்பப் பெற்று திருத்துங்கள்।
Verse 15
पितुर्हि समतिक्रान्तं पुत्रो यस्साधु मन्यते ।तदपत्यं मतं लोके विपरीतमतोऽन्यथा ॥१५॥
தந்தையின் தவறான மீறலையும் ‘நல்லது’ எனக் கருதும் மகன், உலகில் உண்மையான மகனென மதிக்கப்படான்; இல்லையெனில் அவன் மகனுக்குரிய தர்மத்திற்கு எதிரானவனாகிறான்।
Verse 16
तदपत्यं भवानस्तु मा भवान् दुष्कृतं पितुः ।अभिपत्ता कृतं कर्म लोके धीरविगर्हितम् ॥१६॥
நீங்கள் அந்த உண்மையான மகனாக இருங்கள்; தந்தை செய்த துஷ்கிருதச் செயலை ஆதரிப்பவராக ஆகாதீர்கள்—உலகில் அறிவுடையோர் கண்டிக்கும் அந்தச் செயலை।
Verse 17
कैकेयीं मां च तातं च सुहृदो बान्धवांश्च नः ।पौरजानपदान्सर्वांस्त्रातु सर्वमिदं भवान् ॥१७॥
கைகேயி, நான், நம் தந்தை, நம் நண்பர்கள் மற்றும் உறவினர், மேலும் எல்லாப் பட்டணவாசிகளும் நாட்டுமக்களும்—இவ்வெல்லாவற்றையும், அதாவது முழு அரசையும், நீங்கள் காக்க வேண்டும்।
Verse 18
क्व चारण्यं क्वच क्षात्रं क्व जटाः क्व च पालनम् ।ईदृशं व्याहतं कर्म न भवान्कर्तुमर्हति ॥१८॥
அரண்யவாசம் க்ஷத்திரிய தர்மத்துடன் என்ன தொடர்பு? ஜடைகளைத் தரித்தல் அரசாட்சி, குடிமக்கள் பாதுகாப்புடன் எவ்வாறு பொருந்தும்? இத்தகைய பரஸ்பர முரண்பட்ட, தர்ம ஒழுங்கைச் சிதைக்கும் செயலை நீங்கள் மேற்கொள்ளத் தகுதியற்றவர்॥
Verse 19
एष हि प्रथमो धर्मः क्षत्रियस्याभिषेचनम् ।येन शक्यं महाप्राज्ञ प्रजानां परिपालनम् ॥१९॥
ஹே மஹாப்ராஜ்ஞரே! க்ஷத்திரியனின் முதன்மை தர்மம் ராஜ்யாபிஷேகம்; அதன்மூலமே குடிமக்களின் பரிபாலனமும் பாதுகாப்பும் ஆட்சி நடத்தலும் சாத்தியமாகும்॥
Verse 20
कश्च प्रत्यक्षमुत्सृज्य संशयस्थ मलक्षणम् ।आयतिस्थं चरे द्धर्मं क्षत्रबन्दुरनिश्चितम् ॥२०॥
க்ஷத்திரியனாக இருந்து, கண்முன் உள்ள உடனடி கடமையை விட்டுவிட்டு, ஐயமிக்கதும் அசுப லக்ஷணமுடையதும், தொலைவான எதிர்காலத்தில் பலன் தரும் நிச்சயமற்ற ‘தர்ம’த்தை யார் பின்பற்றுவார்?॥
Verse 21
अथ क्लेशज मेव त्वं धर्मं चरितु मिच्छसि ।धर्मेण चतुरो वर्णान्पालयन् क्लेश माप्नुहि ॥२१॥
நீங்கள் உண்மையாகவே துன்பத்தால் பெறப்படும் தர்மத்தை அனுஷ்டிக்க விரும்பினால், தர்மப்படி நான்கு வர்ணங்களையும் காத்து அரசாட்சி செய்வதெனும் உழைப்புத் துன்பத்தையே ஏற்றுக்கொள்ளுங்கள்॥
Verse 22
चतुर्णामाश्रमाणां हि गार्हस्थ्यं श्रेष्ठमुत्तमम् ।आहुर्धर्मज्ञ धर्मज्ञास्तं कथं त्यक्तु मर्हसि ॥२२॥
நான்கு ஆசிரமங்களிலும் கார்ஹஸ்த்ய ஆசிரமமே சிறந்ததும் உயர்ந்ததும் என்று தர்மஞானிகள் கூறுகின்றனர். ஓ தர்மஞானியே, அதை நீங்கள் எவ்வாறு துறக்கத் தகுதியுடையவர் ஆகலாம்?
Verse 23
श्रुतेन बालः स्थानेन जन्मना भवतो ह्यहम् ।स कथं पालयिष्यामि भूमिं भवति तिष्ठति ॥२३॥
கல்வியிலும், நிலையிலும், பிறப்பிலும் நான் உம்மைவிடத் தாழ்ந்தவன். நீங்கள் இங்கே இருக்கையில் நான் இந்தப் பூமியை எவ்வாறு ஆள முடியும்?
Verse 24
हीनबुद्धिगुणो बालो हीनः स्थानेन चाप्यहम् ।भवता च विनाभूतो न वर्तयितुमुत्सुहे ॥२४॥
நான் சிறுவன்; அறிவும் நற்குணங்களும் குறைந்தவன்; நிலையிலும் தாழ்ந்தவன். உம்மின்றி பிரிந்தால் வாழ்வதற்கே எனக்கு மனவலிமை இல்லை.
Verse 25
इदं निखिल मव्यग्रं राज्यं पित्र्यमकण्टकम् ।अनुशाधि स्वधर्मेण धर्मज्ञ सहबान्धवैः ॥२५॥
இது முழுவதும் பித்ரார்ஜிதமான அரசாட்சி; இடையூறும் முள்ளும் இல்லாதது. ஓ தர்மஞானியே, உறவினருடன் சேர்ந்து உமது ஸ்வதர்மப்படி இதை ஆளுங்கள்.
Verse 26
इहैव त्वाऽभिषिञ्चन्तु सर्वाः प्रकृतय स्सह ।ऋत्विज स्सवसिष्ठाश्च मन्त्रविन्मन्त्रकोविदाः ॥२६॥
இங்கேயே எல்லா குடிமக்களும் ஒன்றுகூடி, வசிஷ்டருடன் கூடிய ருத்விஜர்கள்—மந்திரங்களை அறிந்தும் மந்திரோச்சாரணையில் தேர்ந்தும்—உமக்கு அபிஷேகம் செய்யட்டும்.
Verse 27
अभिषिक्तस्त्वमस्माभिरयोध्यां पालने व्रज ।विजित्य तरसा लोकान्मरुद्भिरिव वासवः ॥२७॥
எங்களால் அபிஷேகம் பெற்ற நீ அயோத்திக்குத் திரும்பி அரசாட்சியை நடத்துவாயாக. மருத்கணங்களுடன் வாசவன் (இந்திரன்) வேகமாக உலகங்களை வென்று தன் தாமத்திற்குத் திரும்பினதுபோல॥
Verse 28
ऋणानि त्रीण्यपाकुर्वन्दुर्हृदस्साधु निर्दहन् ।सुहृदस्तर्पयन्कामैस्त्वमेवात्रानुशाधि माम् ॥२८॥
தேவர், பித்ருக்கள், ரிஷிகள் ஆகியோருக்குரிய மூன்று கடன்களையும் முறையாகத் தீர்த்து, தீய மனத்தையுடைய பகைவர்களைச் செம்மையாக அடக்கி, நல்வாழ்த்துநர்களை அவர்கள் விரும்பியவற்றால் திருப்திப்படுத்தி—இங்கே அயோத்தியில் என்னை ஆளும் உரிமை உமக்கே உண்டு॥
Verse 29
अद्याऽर्य मुदिता स्सन्तु सुहृदस्तेऽभिषेचने ।अद्य भीताः पलायन्तां दुर्हृदस्ते दिशो दश ॥२९॥
ஆரியனே! இன்று உன் அபிஷேகத்தில் உன் நல்வாழ்த்துநர்கள் மகிழ்வாராக; இன்று உன் தீய மனத்தையுடைய பகைவர்கள் அஞ்சி பத்து திசைகளிலும் ஓடிப்போகட்டும்॥
Verse 30
आक्रोशं मम मातुश्च प्रमृज्य पुरुषर्षभ ।अद्य तत्र भवन्तं च पितरं रक्ष किल्बिषात् ॥३०॥
மனிதர்களில் சிறந்தவனே! என் தாய்மீது விழுந்த பழிச்சொல்லையும் கண்டனத்தையும் துடைத்தழி. இப்போது அங்கே உள்ள எம் வணக்கத்திற்குரிய தந்தையைப் பாவத்திலிருந்து காத்தருள்வாயாக॥
Verse 31
शिरसा त्वाऽभियाचेऽहं कुरुष्व करुणां मयि ।बान्धवेषु च सर्वेषु भूतेष्विव महेश्वरः ॥३१॥
நான் தலை வணங்கி உம்மை வேண்டுகிறேன்—என்மேலும் எங்கள் எல்லா உறவினர்மேலும் கருணை புரிவீராக; மகேஸ்வரன் எல்லா உயிர்கள்மேலும் அருள் செய்வதுபோல।
Verse 32
अथैतत्पृष्ठतः कृत्वा वनमेव भवानितः ।गमिष्यति गमिष्यामि भवता सार्धमप्यहम् ॥३२॥
நீர் இந்த வேண்டுதல்களைப் புறக்கணித்து இங்கிருந்து வனத்திற்கே செல்லுவீராயின், நானும் உம்மோடு சேர்ந்து வனத்திற்கே செல்வேன்।
Verse 33
तथाहि रामो भरतेन ताम्यता प्रसाद्यमानश्शिरसा महीपतिः ।नचैव चक्रे गमनाय सत्त्ववान्मतिं पितुस्तद्वचने प्रतिष्ठितः ॥३३॥
துயரால் தளர்ந்த பரதன் தலை வணங்கி மீண்டும் மீண்டும் வேண்டினாலும், நற்குணமிக்க பூமிபதி ராமன் திரும்பச் செல்லும் எண்ணத்தை ஏற்படுத்தவில்லை; தந்தையின் வாக்கில் உறுதியாக நிலைத்திருந்தான்।
Verse 34
तदद्भुतं स्थैर्यमवेक्ष्य राघवे समं जनो हर्षमवाप दुःखितः ।न यात्ययोध्यामिति दुःखितोऽभवत् स्थिरप्रतिज्ञत्वमवेक्ष्य हर्षितः ॥३४॥
ராகவனின் அந்த அதிசயமான உறுதியைக் கண்டு மக்கள் ஒரே நேரத்தில் துயரும் மகிழ்ச்சியும் அடைந்தனர்—அவன் அயோத்திக்குச் செல்லமாட்டான் என்பதால் துயர், அவனின் அசைக்கமுடியாத உறுதிமொழியைக் கண்டு மகிழ்ச்சி।
Verse 35
तमृत्विजो नैगमयूथवल्लभास्तदा विसंज्ञाश्रुकलाश्च मातरः ।तथा ब्रुवाणं भरतं प्रतुष्टुवुः प्रणम्य रामं च ययाचिरे सह ॥
அப்போது யாகப் புரோகிதர்கள், நகரக் குலங்களின் தலைவர்கள், மேலும் துயரால் மயங்கி கண்ணீர் வற்றிய தாய்மார்கள்—இவ்வாறு பேசிய பரதனைப் புகழ்ந்தனர்; அனைவரும் சேர்ந்து ராமனை வணங்கி அவரிடமும் வேண்டினர்।
Bharata confronts the tension between obeying a father’s flawed decision and restoring dharma through corrective action: he urges Rama to rectify Daśaratha’s transgression by accepting consecration and ruling, while Rama holds that fidelity to the father’s word requires continuing exile.
The dialogue models dharma as multi-layered—personal vows, filial duty, and rajadharma toward subjects can conflict; the sarga teaches that ethical reasoning must account for public responsibility and lineage ideals, yet also recognizes the exemplary power of unwavering truthfulness.
The Mandākinī riverbank functions as a liminal political space where courtly enthronement logic is re-argued in the forest; culturally, the sarga foregrounds abhiṣeka (royal consecration), sabhā norms of reproach and praise, and the householder ideal (gārhasthya) as a normative social anchor.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.