Adhyaya 32: Skanda’s Svastyayana and the Slaying of Taraka and Mahisha
स्कन्द-विजय-स्वस्त्ययन-वर्णनम् (Skanda-Vijaya-Svastyayana-Varṇanam)
Svastyayana and Victory
पुलस्त्य–नारदसंवादे नारदः विष्णोः स्वस्त्ययनं पृच्छति; पुलस्त्यः स्कन्दविजयाय महिषासुरवधाय च हरिणा गरुडध्वजेन दत्तं मङ्गलसूत्रं व्याचष्टे। कुमारः भवम्, गिरिजाम्, अग्निं, कृत्तिकाः, ब्रह्माणं च प्रणम्य, विष्णोः शुभाशीर्वादं लभते—यत्र ग्रहाः, ऋषयः, गणाः, यक्षाः, नागाः, नद्यः, तीर्थानि, दिक्पालाश्च समाहूयन्ते, विजय-रक्षामण्डलरूपेण। ततः दैत्याः तारकः महिषः बाणोऽन्धकश्चादयः घोरनिनादान् श्रुत्वा युद्धे प्रवर्तन्ते; स्कन्दः गणैः मातृमण्डलेन च सह तारकं हत्वा, महिषं क्रौञ्च/दिमाचले पलायितं शक्त्या विद्ध्वा निहन्ति। पश्चात् स्वजनवध-विरुद्ध-धर्मविचारः ‘नैकस्यार्थे बहून् हन्यात्’ इति न्यायेन निरूप्यते; विष्णुः स्कन्दं तीर्थप्रायश्चित्ताय प्रेषयति—पृथूदके, ओघवत्यां स्नानं, हरदर्शनं च कृत्वा तेजः पुनर्लभ्यते, हरि–हरयोः परस्परैक्यं पुनः प्रतिपाद्यते।
Divine Beings
Sacred Geography
Mortal & Asura Figures
Key Content Points
- Pulastya–Nārada frame: Nārada asks about Viṣṇu’s svastyayana; Pulastya explains the auspicious formula granted for Skanda’s victory and Mahiṣa’s destruction.
- Sectarian synthesis and ritual authorization: Skanda venerates Śiva’s household yet receives decisive protection from Hari (Garuḍadhvaja), with a cosmographic invocation of deities, grahas, ṛṣis, gaṇas, and directional guardians.
- Asura-dharma and war narrative: Tāraka is slain by Skanda’s śakti; Mahiṣa flees to Kraunca/Dimācala and is killed; subsequent dharma-argument (greater-good principle) leads to tīrtha-based expiation and renewed Śaiva devotion.
Shlokas in Adhyaya 32
Verse 1
इति श्रीवामनपुराणे एकत्रिंशो ऽध्यायः पुलस्त्य उवाच सेनापत्ये ऽभिषिक्तस्तु कुमारो दैवतैरथ प्रणिपत्य भवं भक्त्या गिरिजां पावकं शुचिम्
इति श्रीवामनपुराणे एकत्रिंशोऽध्यायः। पुलस्त्य उवाच—अथ दैवतैः सेनापत्येऽभिषिक्तः कुमारः भक्त्या प्रणिपत्य भवं गिरिजां च शुचिं पावकं च नमस्कृतवान्।
Verse 2
षट् कृत्तिकाश्च शिरसा प्रणम्य कुटिलामपि ब्रह्माणं च नमस्कृत्य इदं वचनमब्रवीत्
षट्कृत्तिकाः शिरसा प्रणम्य, कुटिलामपि नमस्कृत्य, ब्रह्माणं चाभिवन्द्य, ततः स एतद्वचनमब्रवीत्।
Verse 3
कुमार उवाच नमो ऽस्तु भवतां देवा ॐ नमो ऽस्तु तपोधनाः युष्मत्प्रसादाज्जेष्यामि शत्रू महिषतारकौ
कुमार उवाच—नमोऽस्तु भवतां देवाः। ॐ नमोऽस्तु तपोधनाः। युष्मत्प्रसादाज्जेष्यामि शत्रू महिषतारकौ॥
Verse 4
शिशुरस्मि न जानामि वक्तुं किञ्चन देवताः दीयतां ब्रह्मणा सार्द्धमनुज्ञ मम साम्प्रतम्
शিশुरस्मि; न जानामि वक्तुं किञ्चन, देवताः। दीयतां ब्रह्मणा सार्धमनुज्ञा मम साम्प्रतम्॥
Verse 5
इत्येवमुक्ते वचने कुमारेण महात्मना मुखं निरीक्षन्ति सुराः स्रेवे विगतसाध्यमाः
इत्येवमुक्ते वचने महात्मना कुमारेण, सुरा मुखं तस्य निरीक्षन्ते; तेषां विगतसाध्यमाः (विघ्नाः) अभवन्।
Verse 6
शङ्कपरो ऽपि सुतस्नेहात् समुत्थाय प्रजापतिम् आदाय दक्षिणे पाणौ स्कन्दान्तिकमुपागमत्
शङ्करः अपि सुतस्नेहात् समुत्थाय, प्रजापतिं दक्षिणे पाणौ आदाय, स्कन्दस्य अन्तिकम् उपागमत्।
Verse 7
अथोमा प्राह तनयं पुत्र एह्येहि शत्रुहन् वन्दस्व चरणौ दिव्यौ विष्णोर्लोकनमस्कृतौ
अथोमा स्वतनयं प्राह—“पुत्र, एहि एहि; हे शत्रुहन्, विष्णोर्दिव्यौ चरणौ लोकैर्नमस्कृतौ वन्दस्व।”
Verse 8
ततो विहस्याह गुहः को ऽयं मातर्वदस्व माम् यस्यादरात् प्रणामो ऽयं क्रियते मद्विधैर्जनैः
ततो गुहः विहस्याह—“कोऽयं मातः, वदस्व माम्; यस्यादरात् मद्विधैर्जनैः अयं प्रणामः क्रियते?”
Verse 9
तं माता प्राह वचनं कृते कर्मणि पद्मभूः वक्ष्यते तव यो ऽयं हि महात्मा गरुडध्वजः
तं माता प्राह—“कृते कर्मणि पद्मभूः तव वक्ष्यते; अयं हि महात्मा गरुडध्वजः तव (तत्) प्रकाशयिष्यति।”
Verse 10
केवलं त्विह मां देवस्त्वत्पिता प्राह शङ्करः नान्यः परतरो ऽस्माद्धि वयमन्ये च देहिनः
“इह खलु मां शङ्करः त्वत्पिता प्राह—‘केवलं एष देवः परमो; अस्मात् परतरो नान्यः। वयमन्ये च देहिनः तस्याधीनाः।’”
Verse 11
पार्वत्या गदिते स्कन्दः प्रणिपत्य जनार्दनम् तस्थौ कृताञ्जलिपुटस्त्वाज्ञां प्रार्थयते ऽच्युतात्
पार्वत्या एवं गदिते स्कन्दः जनार्दनं प्रणिपत्य, कृताञ्जलिपुटः स्थित्वा अच्युतात् आज्ञां प्रार्थयामास।
Verse 12
कृताञ्जलिपुटं स्कन्दं भगवान् भूतभावनः कृत्वा स्वस्त्ययनं देवो ह्यनुज्ञां प्रददौ ततः
ततः भूतभावनः भगवान् देवः कृताञ्जलिपुटं स्कन्दं कृत्वा तस्य स्वस्त्ययनं विधाय, अनन्तरं तस्मै अनुज्ञां प्रददौ।
Verse 13
नारद उवाच यत्तत् स्वस्त्ययनं पुण्यं कृतवान् गरुडध्वजः शिखिध्वजाय विप्रर्षे तन्मे व्याख्यातुमर्हसि
नारद उवाच—विप्रर्षे, यत् पुण्यं स्वस्त्ययनं गरुडध्वजः शिखिध्वजाय कृतवान्, तत् मे व्याख्यातुमर्हसि।
Verse 14
पुलस्त्य उवाच शृणु स्वस्त्ययनं पुण्यं यत्प्राह भगवान् हरिः स्कन्दस्य विजयार्थाय महिषस्य वधाय च
पुलस्त्य उवाच—शृणु, यत् पुण्यं स्वस्त्ययनं भगवान् हरिः स्कन्दस्य विजयार्थाय महिषस्य वधाय च प्राह।
Verse 15
स्वस्ति ते कुरुतां ब्रह्म पद्मयोनी रजोगुणः स्वस्ति चक्राङ्कितकरो विष्णुस्ते विदधत्वाजः
स्वस्ति ते कुरुतां ब्रह्म पद्मयोनी रजोगुणः। स्वस्ति चक्राङ्कितकरो विष्णुः ते विदधत्वजः॥
Verse 16
स्वस्ति ते शङ्करो भक्त्या सपत्नीको वृषध्वजः पावकः स्वस्ति तुभ्यं च करोतु शिखिवाहन
स्वस्ति ते शङ्करः भक्त्या सपत्नीको वृषध्वजः। पावकः स्वस्ति तुभ्यं च करोतु शिखिवाहन॥
Verse 17
दिवाकरः स्वस्ति करोतु तुभ्यं सोमः सभौमः सबुधो गुरुश्च काव्यः सदा स्वस्ति करोतु तुभ्यं शनैश्चरः स्वस्त्ययनं करोतु
दिवाकरः तुभ्यं स्वस्ति करोतु; सोमः सभौमः सबुधो गुरुश्च तुभ्यं स्वस्ति करोतु। काव्यः सदा तुभ्यं स्वस्ति करोतु; शनैश्चरः तव स्वस्त्ययनं करोतु।
Verse 18
मरीचिरत्रिः पुलहः पुलस्त्यः क्रतुर्वसिष्ठो भृगुरङ्गिराश्च मृकण्डुजस्ते कुरुतां हि स्वस्ति स्वस्ति सदा सप्त महर्षयश्च
मरीचिरत्रिः पुलहः पुलस्त्यः क्रतुर्वसिष्ठो भृगुरङ्गिराश्च मृकण्डुजश्च ते स्वस्ति कुरुतां; स्वस्ति सदा सप्त महर्षयश्च।
Verse 20
विश्वेश्विनौ साध्यमरुद्गणाग्नयो दिवाकराः शूलधरा महेश्वराः यक्षाः पिशाचा वसवो ऽथ किन्नराः ते स्वस्ति कुर्वन्तु सदोद्यतास्त्वमी // वम्प्_32.19 नागाः सुपर्णाः सरितः सरांसि तीर्थानि पुण्यायतनाः समुद्राः महाबला भूतगणा गणेन्द्राः ते स्वस्ति कुर्वन्तु सदा समुद्यताः
विश्वेदेवाः अश्विनौ साध्याः मरुद्गणाः अग्नयः दिवाकराः शूलधरा महेश्वराः यक्षाः पिशाचाः वसवः किन्नराश्च—ते सर्वे सदोद्यताः त्वां स्वस्ति कुर्वन्तु। नागाः सुपर्णाः सरितः सरांसि तीर्थानि पुण्यायतनानि समुद्राः महाबला भूतगणाः गणेन्द्राश्च—तेऽपि सदा समुद्यताः स्वस्ति कुर्वन्तु।
Verse 21
स्वस्ति द्विपादिकेभ्यस्ते चतुष्पादेभ्य एव च स्वस्ति ते बहुपादेभ्यस्त्वपादेभ्यो ऽप्यनामयम्
द्विपादिकेभ्यः ते स्वस्ति; चतुष्पादेभ्य एव च। बहुपादेभ्यः ते स्वस्ति; अपादेभ्योऽपि अनामयम्।
Verse 22
प्राचीं दिग् रक्षतां वज्री दक्षिणां दण्डनायकः पाशी प्रतीचीं रक्षतु लक्ष्मामशुः पातु चोत्तराम्
प्राचीं दिशं वज्री रक्षतु; दक्षिणां दण्डनायकः। प्रतीचीं पाशी रक्षतु; उत्तरां लक्ष्मामशुः पातु।
Verse 23
वह्निर्दक्षिमपूर्वा च कुबेरो दक्षिणापराम् प्रतीचीमुत्तरां वायुः शिवः पूर्वोत्तरामपि
वह्निः आग्नेयां दिशं रक्षतु; कुबेरो नैऋत्यां दिशं रक्षतु; वायुः वायव्यां दिशं रक्षतु; तथा शिवः ईशान्यां दिशमपि रक्षतु।
Verse 24
उवरिष्टाद् ध्रुवः शिवः पुर्वोत्तरामपि मुसती लाङ्गली चक्री धनुष्मानन्तरेषु च
ऊर्ध्वात् ध्रुवः शिवश्च रक्षताम्; अन्तरेषु च गदाधरः लाङ्गली चक्री धनुष्मांश्च रक्षन्तु।
Verse 25
वाराहो ऽम्बुनिधौ पातु दुर्गे पातु नृकेसरी सामवेदध्वनिः श्रीमान् सर्वलतः पातु माधवः
वाराहः अम्बुनिधौ मां पातु; दुर्गे नृकेसरी पातु; सामवेदध्वनिसंयुक्तः श्रीमान् माधवः सर्वतः पातु।
Verse 26
पुलस्त्य उवाच एवं कृतस्वस्त्ययनो गुहः शक्तिधरो ऽग्रणीः प्रणिपत्य सुरान् सर्वान् समुत्पतत भूतलात्
पुलस्त्य उवाच—एवं कृतस्वस्त्ययनो गुहः शक्तिधरोऽग्रणीः सर्वान् सुरान् प्रणिपत्य भूतलात् समुत्पतत्।
Verse 27
तमन्वेव गणाः सर्वे दत्ता ये मुदितैः सुरैः अनुजग्मुः कुमारं ते कामरूपा विहङ्गमाः
तमन्वेव सुरैर्मुदितैर्दत्ता ये सर्वे गणाः अनुजग्मुः; ते कामरूपा विहङ्गमाः कुमारं सह जग्मुः।
Verse 28
मातरश्च तथा सर्वाः समुत्पेतुर्नभस्तलम् समं स्कन्देन बलिना हन्तुकामा महासुरान्
ततः सर्वा मातरः (मातृकाः) अपि बलिना स्कन्देन सह समं नभस्तलं समुत्पेतुः, महासुरान् हन्तुकामाः।
Verse 29
ततः सुदीर्घमध्वानं गत्वा स्कन्दो ऽब्रवीद् गणान् भूम्यां तूर्णं महावीर्याः कुरुध्वमवतारणम्
अथ सुदीर्घमध्वानं गत्वा स्कन्दो गणान् अब्रवीत्— “हे महावीर्याः, भूम्यां तूर्णम् अवतारणं कुरुध्वम्।”
Verse 30
गणा गुहवचः श्रुत्वा अवतीर्य महीतलम् आरात् पतन्तस्तद्देशं नादं चक्रुर्भयङ्करम्
गुहवचः श्रुत्वा गणा अवतीर्य महीतलम्, आरात् पतन्तः तद्देशं भयङ्करं नादं चक्रुः।
Verse 31
तन्निनादो महीं सर्वामापूर्य च नभस्तलम् विवेशार्णवरन्ध्रेण पातालं दानवालयम्
स निनादो महीं सर्वाम् आपूर्य च नभस्तलम्, अर्णवरन्ध्रेण पातालं दानवालयं विवेश।
Verse 32
श्रुतः स महिषेणाथ तारकेम च धीमता विरोजनेन जम्भेन कुजम्भेनासुरेण च
स निनादो महिषेणाथ तारकेण च धीमता, विरोचनेन जम्भेन कुजम्भेन चासुरेण श्रुतः।
Verse 33
ते श्रुत्वा सहसा नादं वज्रपातोपमं दृढम् किमेतदिति संचिन्त्य तूर्णं जग्मुस्तदान्धकम्
ते तं सहसा जातं नादं श्रुत्वा वज्रपातोपमं दृढम्। ‘किमेतत्’ इति संचिन्त्य तूर्णं तदा अन्धकं जग्मुः॥
Verse 34
ते समेत्यान्धकेनैव समं दानवपुङ्गवाः मन्त्रयामासुरुद्विग्नास्तं शब्दं प्रति नारद
ते अन्धकेनैव समेत्य समं दानवपुङ्गवाः। उद्विग्ना मन्त्रयामासुः तं शब्दं प्रति नारद॥
Verse 35
मन्त्रयत्सु च दैत्येषु भूतलात् सूकराननः पातालकेतुर्दैत्येन्द्रः संप्राप्तो ऽथ रसातलम्
मन्त्रयत्सु च दैत्येषु भूतलात् सूकराननः। पातालकेतुर्दैत्येन्द्रः संप्राप्तोऽथ रसातलम्॥
Verse 36
स बाणविद्धो व्यथितः कम्पमानो मुहुर्मुहुः अब्रवीद् वचनं दीनं समभ्येत्यान्धकासुरम्
स बाणविद्धो व्यथितः कम्पमानो मुहुर्मुहुः। समभ्येत्यान्धकासुरम् अब्रवीद् वचनं दीनम्॥
Verse 37
पातालकेतुरुवाच गतो ऽहमासं दैत्येन्द्र गालवस्याश्रमं प्रति तं विध्वंसयितुं यत्नं समारब्धं बलान्मया
पातालकेतुरुवाच— गतोऽहमासं दैत्येन्द्र गालवस्याश्रमं प्रति। तं विध्वंसयितुं यत्नं समारब्धं बलान्मया॥
Verse 38
यावत्सूकरूपेण प्रविशामि तमाश्रमम् न जाने तं नरं राजन् येन मे प्रहितः शरः
यावत्सूकररूपेण तमाश्रमं प्रविशामि, राजन्, नाहं जानामि तं नरं येन मयि शरः प्रहितः।
Verse 39
शरसंभिन्नजत्रुश्च भयात् तस्य महाजवः प्रणष्ट आश्रमात् तस्मात् स च मां पृष्ठतो ऽन्वगात्
शरेण संभिन्नजत्रुः सन् तस्मात् भयात् महाजवोऽपि अहं तस्मादाश्रमात् प्रणष्टः; स च मां पृष्ठतोऽन्वगात्।
Verse 40
तुरङ्गखुरनिर्घोषः श्रूयते परमो ऽसुर तिष्ठ तिष्ठेति वदतस्तस्य शूरस्य पृष्ठतः तद्भयादस्मि जलधिं संप्राप्तो दक्षिणार्णवम्
तुरङ्गखुरनिर्घोषः श्रूयते, परमोऽसुर; तिष्ठ तिष्ठेति वदतः तस्य शूरस्य पृष्ठतः। तद्भयादहं दक्षिणार्णवं जलधिं संप्राप्तः।
Verse 41
यावत्पस्यामि तत्रस्थान् नानावेषाकृतीन् नरान् केचिद् गर्जन्ति घनवत् प्रतिगर्जन्ति चापरे
यावत्पश्यामि तत्रस्थान् नानावेषाकृतीन् नरान्; केचिद् घनवद् गर्जन्ति, प्रतिगर्जन्ति चापरे।
Verse 42
अन्ये चोचुर्वयं नूनं निघ्नामो महिषासुरम् तारकं घातयामो ऽद्य वदन्त्यन्ये सुतैजसः
अन्ये चोचुः—वयं नूनं महिषासुरं निघ्नामः; अन्ये सुतैजसः—अद्य तारकं घातयाम इति वदन्ति।
Verse 43
तच्छ्रुत्वा सुतरां त्रासो मम जातो ऽसुरेश्वर महार्णवं परित्यज्य पतितो ऽस्मि भयातुरः
तच्छ्रुत्वा, हे असुरेश्वर, मम सुतरां त्रासो जातः। महार्णवं परित्यज्य भयातुरः पतितोऽस्मि॥
Verse 44
धरण्यां विवृतं गर्तं स मामन्वपतद् बली तद्भयात् संपरित्यज्य हिरण्यपुरमात्मनः
धरण्यां विवृतं गर्तं दृष्ट्वा स मामन्वपतद् बली। तद्भयात् संपरित्यज्य स्वं हिरण्यपुरमात्मनः॥
Verse 45
तवान्तिकमनुप्राप्तः प्रसादं कर्तुमर्हसि तच्छ्रत्वा चान्धको वाक्यं प्राह मेघस्वनं वचः
तवान्तिकमनुप्राप्तोऽहं प्रसादं कर्तुमर्हसि। तच्छ्रुत्वा चान्धको वाक्यं मेघस्वनं वचोऽब्रवीत्॥
Verse 46
न भेतव्यं त्वया तस्मात् सत्यं गोप्तास्मि दानव महिषस्तारकश्चोभौ बाणश्च बलिनां वरः
तस्मात् त्वया न भेतव्यं सत्यं गोप्तास्मि दानव। महिषस्तारकश्चोभौ बाणश्च बलिनां वरः॥
Verse 47
अनाख्यायैव ते वीरास्त्वन्धकं महिषादयः स्वपरिग्रहसंयुक्ता भूमिं युद्धाय निर्ययुः
अनाख्यायैव ते वीरास्त्वन्धकं महिषादयः। स्वपरिग्रहसंयुक्ता भूमिं युद्धाय निर्ययुः॥
Verse 48
यत्र ते दारुमाकारा गणाश्चक्रुर्महास्वनम् तत्र दैत्याः समाजग्मुः सायुधाः सबला मुने
यत्र ते दारुमाकारा गणाः महास्वनं चक्रुः, तत्र दैत्याः सायुधाः सबलाः समाजग्मुः, मुने।
Verse 49
दैत्यानापततो दृष्ट्वा कार्तिकेयगणास्ततः अभ्यद्रवन्त सहसा स चोग्रो मातृमण्डलः
दैत्यान् आपततः दृष्ट्वा कार्तिकेयगणाः ततः सहसा अभ्यद्रवन्त; चोग्रं मातृमण्डलं अपि अग्रे प्रसरत्।
Verse 50
तेषां पुरस्सरः स्थाणुः प्रगृह्य परिघं बली निषूदयत् परबलं क्रुद्धो रुद्रः पशूनिव
तेषां पुरस्सरः स्थाणुः; बली परिघं प्रगृह्य, क्रुद्धो रुद्रः पशूनिव परबलं निषूदयत्।
Verse 51
तं निघ्नन्तं महादेवं निरीक्ष्य कलशोदरः कुठारं पाणिनादाय हन्ति सर्वान् महासुरान्
तं निघ्नन्तं महादेवं निरीक्ष्य कलशोदरः पाणिना कुठारम् आदाय सर्वान् महासुरान् हन्ति।
Verse 52
ज्वालामुखो भयकरः करेणादाय चासुरम् सरथं सगजं साश्वं विस्तृते वदने ऽक्षिपत
भयकरो ज्वालामुखः करेण आसुरं सरथं सगजं साश्वं गृहीत्वा, विस्तृते वदने अक्षिपत्।
Verse 53
दण्डकश्चापि संक्रुद्धः प्रासपाणिर्महासुरम् सवाहनं प्रक्षिपति समुत्पाट्य महार्मवे
दण्डकः क्रुद्धः प्रासपाणिः सवाहनं महासुरं समुत्पाट्य महार्णवे प्रक्षिपत्।
Verse 54
शङ्कुकर्णश्च मुसली हलेनाकृष्य दानवान् संचूर्णयति मन्त्रीव राजानं प्रासभृद् वशी
शङ्कुकर्णो मुसली हलेन दानवान् आकृष्य मन्त्रीव प्रासभृद् राजानं वशी संचूर्णयत्।
Verse 55
खड्गचर्मधरो वीरः पुष्पदन्तो गणेश्वरः द्विधा त्रिधा च बहुधा चक्रे दैतेयदानवान्
खड्गचर्मधरो वीरः पुष्पदन्तो गणेश्वरः दैतेयदानवान् द्विधा त्रिधा बहुधा च चकार।
Verse 56
पिङ्गलो दण्डमुद्याम्य यत्र यत्र प्रधावति तत्र तत्र प्रदृश्यन्ते राशयः शावदानवैः
पिङ्गलो दण्डम् उद्यम्य यत्र यत्र प्रधावति तत्र तत्र शावदानवैः राशयः प्रदृश्यन्ते।
Verse 57
सहस्रनयनः शूलं भ्रामयन् वै गणाग्रणीः निजघानासुरान् वीरः सवाजिरथकुञ्जरान्
सहस्रनयनः शूलं भ्रामयन् गणाग्रणीर्वीरः सवाजिरथकुञ्जरान् असुरान् निजघान।
Verse 58
भीमो भीमशिलावर्षै स पुरस्सरतो ऽसुरान् निजघान यथैवेन्द्रो वज्रवृष्ट्या नगोत्तमान्
भीमः भीमशिलावर्षैः पुरस्सरतोऽसुरान् निजघान; यथैवेन्द्रो वज्रवृष्ट्या नगोत्तमान् भिनत्ति।
Verse 59
रौद्रः शकटचक्राक्षो गणः पञ्चशिखो बली भ्रामयन् मुद्गरं वेगान्निजघान बलाद् रिपून्
रौद्रः शकटचक्राक्षः पञ्चशिखो बली गणः; मुद्गरं वेगाद् भ्रामयन् बलाद् रिपून् निजघान।
Verse 60
गिरिभेदी तलेनैव सारोहं कुञ्जरं रणे भस्म चक्रे महावेगो रथं च रथिना सह
गिरिभेदी महावेगः तलेनैव रणे सारोहं कुञ्जरं भस्म चक्रे; रथं च रथिना सह।
Verse 61
नाडीजङ्घो ऽङ्घ्रिपातैश्च मुष्टिभिर्जानुनासुरान् कीलभिर्वज्रतुल्याभिर्जघान बलवान् मुने
नाडीजङ्घो बलवान् मुने, अङ्घ्रिपातैर्मुष्टिभिर्जानुना च असुरान् जघान; कीलैर्वज्रतुल्यैश्च तान् न्यहन्।
Verse 62
कूर्मग्रीवो ग्रीवयैव शिरमा चरणेन च लुण्ठनेन तता दैत्यान् निजघान सवाहनान्
कूर्मग्रीवो ग्रीवयैव शिरसा चरणेन च; लुण्ठनेन तथा दैत्यान् सवाहनान् निजघान।
Verse 63
पिण्डारकस्तु तुण्डेन शृङ्गाभ्यां च कलिप्रिय विदारयति संग्रामे दानवान् समरोद्धतान्
पिण्डारकस्तु, कलिप्रिय, संग्रामे समरोद्धतान् दानवान् तुण्डेन शृङ्गाभ्यां च विदारयामास।
Verse 64
ततस्तत्सैन्यमतुलं वध्यमानं गणेश्वरैः प्रदुद्रावाथ महिषस्तारकश्च गणाग्रणीः
ततः गणेश्वरैर्वध्यमानं तत् सैन्यमतुलं प्रदुद्राव; तदा महिषस्तारकश्च गणाग्रणी अपि पलायितौ।
Verse 65
ते हन्यमानाः प्रमथा दानवाभयां वरायुधैः परिवार्य समन्तात् ते युयुधुः कुपितास्तदा
ते प्रमथाः हन्यमानाः सन्तो वरायुधैः दानवाभयां समन्तात् परिवार्य तदा कुपिताः युयुधुः।
Verse 66
हंसास्यः पट्टिशेनाथ जघान महिषासुरम् षोटशाक्षस्त्रिशूलेन शतशीर्षो वरासिना
हंसास्यः पट्टिशेनाथ महिषासुरं जघान; षोटशाक्षस्त्रिशूलेन, शतशीर्षो वरासिना च।
Verse 67
श्रुतायुधस्तु गदया विशोको मुसलेन तु बन्धुदत्तस्तु शूलेन मूर्ध्नि दैत्यमताडयत्
श्रुतायुधस्तु गदया दैत्यमूर्ध्नि अताडयत्; विशोको मुसलेन, बन्धुदत्तस्तु शूलेन च मूर्ध्नि अताडयत्।
Verse 68
तथान्यैः पार्षदैर्युद्धे शूलशक्त्यृष्टिपट्टिशैः नाकम्पत् ताड्यमानो ऽपि मैनाक इव पर्वतः
तथैव अन्यैः पार्षदैः शूल-शक्ति-ऋष्टि-पट्टिशैः युद्धे ताड्यमानोऽपि स नाकम्पत्—मैनाक इव पर्वतः।
Verse 69
तारको भद्रकाल्या च तथोलूखलया रणे वध्यते चैकचूडाया दार्यते परमायुधैः
तारकः भद्रकाल्या रणे वध्यते; तथोलूखलया च, एकचूडया च परमायुधैः दार्यते।
Verse 70
तौ ताड्यमानौ प्रमथैर्मातृभिश्च महासुरौ न क्षोभं जग्मतुर्विरौ क्षोभयन्तौ गणानपि
प्रमथैर्मातृभिश्च ताड्यमानौ तौ महासुरौ वीरौ न क्षोभं जग्मतुः; अपि तु गणान् एव क्षोभयन्तौ।
Verse 71
महिषो गदया तूर्णं प्रहारैः प्रमथानथ पराजित्य पराधावत् कुमारं प्रति सायुधः
अथ महिषो गदया तूर्णं प्रहारैः प्रमथान् पराजित्य, सायुधः कुमारं प्रति पराधावत्।
Verse 72
तमापतन्तं महिषं सुचक्राक्षो निरीक्ष्य हि चक्रमुद्यम्य संक्रुद्धो रुरोध दनुनन्दनम्
तमापतन्तं महिषं सुचक्राक्षो निरीक्ष्य, चक्रमुद्यम्य संक्रुद्धो दनुनन्दनं रुरोध।
Verse 73
गदाचक्राङ्कितकरौ गणासुरमहारथै अयुध्येतां तद ब्रह्मन् लघु चित्रं च सुष्ठु च
ततः गदाचक्राङ्कितकरौ तौ गणासुरमहारथैः सह अयुध्येताम्। तद् ब्रह्मन्, युद्धं लघु, चित्रं, सुष्ठु च समवर्तत॥
Verse 74
गदां मुमोच महिषः समाविध्य गणाय तु सुचक्राक्षो निजं चक्रमुत्ससर्जासुरं प्रति
महिषः समाविध्य गदां मुमोच गणाय तु। ततः सुचक्राक्षो निजं चक्रम् असुरं प्रति उत्ससर्ज॥
Verse 75
गदां छित्त्वा सुतीक्ष्णारं चक्रं महिषमाद्रवत् तत उच्चुक्रुशुर्दैत्या हा हतो महिषस्तिवति
गदां छित्त्वा सुतीक्ष्णारं चक्रं महिषम् आद्रवत्। तत उच्चुक्रुशुर्दैत्या: ‘हा! हतो महिषः’ इति॥
Verse 76
तच्छ्रुत्वाभ्यद्रवद् बाणः प्रासमाविध्य वेगवान् जघान चक्रं रक्ताक्षः पञ्जमुष्टिशतेन हि
तच्छ्रुत्वा बाणः अभ्यद्रवत्, प्रासम् आविध्य वेगवान्। रक्ताक्षः पञ्चमुष्टिशतेन चक्रं जघान हि॥
Verse 77
पञ्चबाहुशतेनापि सुचक्राक्षं बबन्ध सः बलवानपि बाणेन निष्प्रयत्नगतिः कृतः
पञ्चबाहुशतेनापि सः सुचक्राक्षं बबन्ध ह। बलवानपि बाणेन निष्प्रयत्नगतिः कृतः॥
Verse 78
सुचक्राक्षं सचक्रं हि बद्धं बाणासुरेण हि दृष्ट्वाद्रवद्गदापाणिर्मकराक्षो महाबलः
बाणासुरेण बद्धं सुचक्राक्षं सचक्रं च दृष्ट्वा, गदापाणिर्महाबलो मकराक्षो वेगेनाभिदुद्राव।
Verse 79
गदया मूर्ध्नि बाणं हि निजघान महाबलः वेदनार्त्तो मुमोचाथ सुचक्राक्षं महासुरः स चापि तेन संयुक्तो व्रीडायुक्तो महामनाः
ततः स महाबलो गदया बाणस्य मूर्ध्नि निजघान। वेदनार्त्तो महासुरः सुचक्राक्षं मुमोचाथ; स च तेनाभिहतः, महामना अपि, व्रीडायुक्तोऽभवत्।
Verse 80
स संग्रामं परित्यज्य सालिग्राममुपाययौ बाणो ऽपि मकाराक्षेण ताडितो ऽभूत्पराङ्मुखः
स संग्रामं परित्यज्य शालिग्राममुपाययौ; बाणोऽपि मकराक्षेण ताडितः पराङ्मुखोऽभवत्।
Verse 81
प्रभज्यत बलं सर्वं दैत्यानां सुरतापस ततः स्वबलमीक्ष्यैव प्रभग्नं तारको बली खड्गोद्यतकरो दैत्यः प्रदुद्राव गणेश्वरान्
सुरतापस, दैत्यानां बलं सर्वं प्रभज्यत। ततः स्वबलं प्रभग्नं दृष्ट्वा बली तारको दैत्यः, खड्गोद्यतकरः, गणेश्वरान् प्रति प्रदुद्राव।
Verse 82
ततस्तु तेनाप्रतिमेन सासिना ते हंसवक्त्रप्रमुखा गणेश्वराः समातरश्चापि पराजिता रणे स्कन्दं भयार्त्ताः शरणं प्रपेदिरे
ततः तेनाप्रतिमेन सासिना हंसवक्त्रप्रमुखा गणेश्वराः समातरश्च रणे पराजिताः, भयार्त्ताः स्कन्दं शरणं प्रपेदिरे।
Verse 83
भगनान् गणान् वीक्ष्य महेश्वरात्मजस्तं तारकं सासिनमापतन्तम् दृष्ट्वैव शक्त्या हृदये बिभेद स भिन्नमर्मा न्यपतत् पृथिव्याम्
भग्नान् गणान् विलोक्य महेश्वरस्यात्मजः कुमारः, सासिनं तारकं वेगेनापतन्तं दृष्ट्वा, शक्त्या तस्य हृदये तत्क्षणाद् बिभेद; भिन्नमर्मा स पृथिव्यां न्यपतत्।
Verse 84
तस्मिन्हते भ्रातरि भग्नदर्पो भयातुरो ऽभून्महिषो महर्षे संत्यज्य संग्रामशिरो दुरात्मा जगाम शैलं स दिमाचलाख्यम्
तस्मिन् भ्रातरि हते महिषो भग्नदर्पो भयातुरोऽभवत्, महर्षे; संग्रामशिरः संत्यज्य स दुरात्मा दिमाचलाख्यं शैलं जगाम।
Verse 85
बाणो ऽपि वीरे निहते ऽथ तारके गते हिमाद्रिं महिषे भयात्ते भयाद् विवेशोग्रमपां निधानं गर्णैर्बले वध्यति सापराधे
वीरे तारके निहते, महिषे हिमाद्रिं गते च, बाणोऽपि भयात् प्रविवेशोग्रमपां निधानं हिमालयम्; तत्र गणाः स्वबलेन सापराधान् वध्यन्ति स्म।
Verse 86
हत्वा कुमारो रणमुर्ध्नि तारकं प्रगृह्य शक्तिं महता जवेन मयूरमारुह्य शिखण्डमण्डितं ययौ निहन्तुं महिषासुरस्य
रणमूर्ध्नि तारकं हत्वा कुमारः शक्तिं प्रगृह्य महता जवेन, शिखण्डमण्डितं मयूरमारुह्य, महिषासुरं निहन्तुं ययौ।
Verse 87
स पृष्ठतः प्रेक्ष्य शिकण्डिकेतनं समापतन्तं वरशक्तिपाणिनम् कैलासमुत्सृज्य हिमाचलं तथा क्रौञ्चं समभ्येत्व गुहं विवेश
स पृष्ठतः प्रेक्ष्य शिकण्डिकेतनं वरशक्तिपाणिं समापतन्तम्; कैलासमुत्सृज्य हिमाचलं गत्वा, क्रौञ्चं समभ्येत्य गुहां विवेश।
Verse 89
दैत्यं प्रविष्टं स पिनाकिसूनुर्जुगोप यत्नाद् भगवान् सुहो ऽपि स्वबन्धुहन्ता भविता कथं त्वहं संचिन्तयन्नेव ततः स्थितो ऽभूत् // वम्प्_32.88 ततो ऽभ्यगात् पुष्करसंभवस्तु हरो मुरारिस्त्रिदसेश्वरश्च अभ्येत्य चोचुर्महिषं सशैलं भिन्दस्व शक्त्या कुरु देवकार्यम्
दैत्ये प्रविष्टे पिनाकिधरपुत्रः स्कन्दोऽपि सुहृद्भावात् यत्नेन स्वं बलं निगृह्य, “कथं स्वबन्धुहन्ता भवामि?” इति चिन्तयन् तस्थौ। ततः पुष्करसम्भवो ब्रह्मा, हरो रुद्रः, मुरारिर्विष्णुः, त्रिदशेश्वर इन्द्रश्च समागत्य तमूचुः—“शक्त्या सशैलं महिषासुरं भिन्धि; देवकार्यं साधय।”
Verse 90
तत् कार्तिकेयः प्रियमेव तथ्यं श्रुत्वा वचः प्राह सुरान् विहस्य कथं हि मातामहनप्तृकं वधे स्वभ्रातरं भ्रातृसुतं च मातुः
तद्वचः प्रियं तथ्यमिति श्रुत्वा कार्तिकेयः सुरान् विहस्य प्राह—“कथं हि वधे मातामहनप्तृकं, स्वभ्रातरं मातुः मातुलेयं च, भ्रातृसुतं च हन्याम्?”
Verse 91
एषा श्रुतिश्चापि पुरातनी किल गायन्ति यां वेदविदो महर्षयः कृत्वा च यस्या मतमुत्तमायाः स्वर्गं व्रजन्ति त्वतिपापिनो ऽपि
अथ च पुरातनी किलेयं श्रुतिः, यां वेदविदो महर्षयो गायन्ति; यस्याः परमं मतं कृत्वा, अतिपापिनोऽपि स्वर्गं व्रजन्ति।
Verse 92
गां ब्राह्मणं वृद्धमथाप्तवाक्यं बालं स्वबन्धुं ललनामदुष्टाम् कृतापराधा अपि नैव वध्या आचार्यमुख्या गुरवस्तथैव
गां ब्राह्मणं वृद्धमथाप्तवाक्यं बालं स्वबन्धुं ललनामदुष्टाम्—एते कृतापराधा अपि नैव वध्याः; आचार्यमुख्या गुरवस्तथैव न वध्याः।
Verse 93
एवं जानन् धर्ममग्र्यं सुरेन्द्रा नाहं हन्यां भातरं मातुलेयम् यदा दैत्यो निर्गामिष्यद् गुहान्तः तदा शक्त्या घातायिष्यामि शत्रुम्
एवं धर्ममग्र्यं जानन्, सुरेन्द्र, नाहं हन्यां भ्रातरं मातुलेयं च। यदा दैत्यो गुहान्तः निर्गमिष्यति, तदा शक्त्या शत्रुं घातयिष्यामि।
Verse 96
श्रुत्वा कुमारवचनं भगवान्महर्षे कृत्वा मतिं स्वहृदये गुहमाह शक्रः मत्तो भवान् न मतिमान् वदसे किमर्थं वाक्यं शृणुष्व हरिणा गदितं हि पूर्वम् वम्प्_32.94 नैकस्यार्थे बहून् हन्यादिति शास्त्रेषु निश्चयः एकं हन्याद् बहुभ्योर्ऽथे न पापी तेन जायते 32.95 एतच्छ्रुत्वा मया पूर्वं समयस्थेन चाग्निज निहतो नमुचिः पूर्वं सोदरो ऽपि ममानुजः
कुमारवचनं श्रुत्वा शक्रः स्वहृदि मतिं कृत्वा महर्षिं गुहमुवाच—“भवान् मत्तो न मतिमान्; किमर्थं एवं वदसि? हरिणा पूर्वं गदितं वाक्यं शृणु। शास्त्रेषु निश्चयः—एकस्यार्थे बहून् न हन्यात्; बहूनामर्थे तु एकं हन्यात्, तेन पापी न भवति। एतदहं पूर्वं श्रुत्वा समयस्थेनाग्निज, नमुचिं पूर्वं निहतवान्; पूर्वतरं च मम अनुजं सोदरमपि।”
Verse 97
तस्मात् बहूनामर्थाय सक्रोञ्चं महिषासुरम् घातयस्व पराक्रम्य शक्त्या पावकदत्तया
तस्माद् बहूनामर्थाय, हे शक्र, पराक्रम्य पावकदत्तया शक्त्या महिषासुरं घातयस्व।
Verse 98
पुरन्दरवचः श्रुत्वा क्रोधादारक्तलोचनः कुमारः प्राह वचनं कम्पमानः शतक्रतुम्
पुरन्दरवचः श्रुत्वा कुमारः क्रोधादारक्तलोचनः कम्पमानं शतक्रतुं प्रति वचनं प्राह।
Verse 99
मूढ किं ते बलं बाह्वोः शारीरं चापि वृत्रहन् येनाधिक्षिपसे मां त्वं ध्रुवं न मतिमानसि
मूढ! किं ते बाह्वोर्बलं शारीरं चापि, हे वृत्रहन्, येन मां त्वमधिक्षिपसे? ध्रुवं न मतिमानसि।
Verse 100
तमुवाच सहस्राक्षस्त्वत्तो ऽहं बलवान् गुह तं गृहः प्राह एह्येहि युद्ध्यस्व बलवान् यदि
तं सहस्राक्षोऽब्रवीत्—“त्वत्तोऽहं बलवान्, हे गुह।” गुहः प्रत्युवाच—“एह्येहि, युद्ध्यस्व; यदि बलवानसि।”
Verse 101
शक्रः प्राहाथ बलवान् ज्ञायते कृत्तिकासुत प्रदक्षिणं शीघ्रतरं यः कुर्यात् क्रौञ्चमेव हि
शक्रः प्राह—हे कृत्तिकासुत, अनेन बलवान् ज्ञायते; यः क्रौञ्चमेव परितः प्रदक्षिणां शीघ्रतरं करोति स एव बलवान्।
Verse 102
श्रुत्वा तद्वचनं स्कन्दो मयूरं प्रोह्य वेगवान् प्रदक्षिणं पादचारी कर्त्तु तूर्णतरो ऽब्यगात्
तद्वचनं श्रुत्वा स्कन्दो वेगवान् मयूरमारुह्य, तथापि पादचारी भूत्वा प्रदक्षिणां कर्तुं तूर्णतरः प्रस्थितवान्।
Verse 103
शक्रो ऽवतीर्य नागेन्द्रात् पादेनाथ प्रदक्षिणम् कृत्वा तस्थौगुहो ऽभ्येत्य मूढङ्किं संस्थितो भवान्
शक्रो नागेन्द्रात् अवतीर्य पादेन प्रदक्षिणां कृत्वा तत्र तस्थौ; गुहोऽभ्येत्य उवाच—“मूढ! किं संस्थितो भवान्?”
Verse 104
तमिन्द्रः प्राह कौटिल्यं मया पूर्वं प्रदक्षिणः कृतो ऽस्य न त्वया पूर्वं कुमारः शक्रमब्रवीत्
तमिन्द्रः प्राह—“हे कौटिल्य! मया अस्य प्रदक्षिणा पूर्वं कृता, न त्वया।” ततः कुमारः शक्रमब्रवीत्।
Verse 105
मया पूर्वं मया पूर्वं विवदनतौ परस्परम् प्राप्योचतुर्महेशाय ब्रह्मणे माधवाय च
“मया पूर्वं, मया पूर्वम्” इति परस्परं विवदन्तौ तौ, महेशाय ब्रह्मणे माधवाय च उपगम्य तद्वृत्तान्तं प्रोचतुः।
Verse 106
अथोवाच हरिः स्कन्दं प्रष्टुमर्हसि पर्वतम् यो ऽयं वचक्ष्यति पूर्वं क्रौञ्चमभ्येत्य पावकिः पप्रच्छाद्रिमिदं केन कृतं पूर्वं प्रदक्षिणम्
अथ हरिः स्कन्दं उवाच— “पर्वतं प्रष्टुमर्हसि। पूर्वं पावकिः क्रौञ्चमभ्येत्य तमद्रिं पप्रच्छ— ‘केन पूर्वं प्रदक्षिणा कृता?’”
Verse 107
तन्माधववचः श्रुत्वा क्रौञ्चमभ्येत्य पावकिः पप्रच्छाद्रिमिदं केन कृतं पूर्वं प्रदक्षिणम्
तन्माधववचः श्रुत्वा पावकिः क्रौञ्चमभ्येत्य तमद्रिं पप्रच्छ— ‘केन पूर्वं प्रदक्षिणा कृता?’
Verse 108
इत्येवमुक्तः क्रौञ्चस्तु प्राह पूर्वं महामतिः चकार गोत्रभित् पश्चात्त्वाया कृतमथो गुह
इत्युक्तः क्रौञ्चः प्राह— “पूर्वं गोत्रभिदिन्द्रेण कृतं; पश्चात् त्वया कृतम्, हे गुह।”
Verse 109
एवं ब्रुवन्तं क्रौञ्चं स क्रोधात्प्रस्फुरिताधरः बिभेद शक्त्या कौटिल्यो महिषेण समं तदा
एवं वदन्तं क्रौञ्चं कौटिल्यः क्रोधात् प्रस्फुरिताधरः शक्त्या बिभेद तदा, महिषेण समं तम्।
Verse 111
तस्मिन्हते ऽथ तनये बलवान् सुनाभो वेगेन भूमिधरपार्थिवस्तथागात् ब्रह्मेन्द्ररुद्रश्विवसुप्रधाना जग्मुर्दिवं महिषमीक्ष्य हतं गुहेन // वम्प्_32.110 स्वमातुलं बीक्ष्य बली कुमारः शक्तिं समुत्पाट्य निहन्तुकामः निवारितश्चक्रधरेण वेगादालिङ्ग्य दोर्भ्या गुरुरित्युदीर्य
तस्मिन्हते तदा बलवान् सुनाभः वेगेन भूमिधरपार्थिव इवागात्। गुहेन हतं महिषं दृष्ट्वा ब्रह्मेन्द्ररुद्राश्विवसुप्रधाना दिवं जग्मुः। अथ बली कुमारः स्वमातुलं दृष्ट्वा शक्तिं समुत्पाट्य हन्तुकामः; चक्रधरेण वेगान्निवारितः, दोर्भ्यामालिङ्ग्य ‘गुरुरेष’ इत्युदीर्य।
Verse 112
सुनाभमभ्येत्य हिमाचलस्तु प्रगृह्य हस्ते ऽन्यत एव नीतवान् हरिः कुमारं सशिखण्डिनं नयद्वेगाद्दिवं पन्नगशत्रुपत्रः
सुनाभमभ्येत्य हिमाचलः तं हस्तेन गृहीत्वा अन्यत्र निनाय। पन्नगशत्रुपत्रध्वजः हरिः सशिखण्डिनं कुमारं वेगेन दिवं निनाय।
Verse 113
ततो गुहः प्राह हरिं सुरेशं मोहेन नष्टो भगवन् विवेकः भ्राता मया मातुलजो निरस्तस्तस्मात् करिष्ये स्वशरीरशोषम्
ततः गुहः सुरेशं हरिं प्राह— ‘भगवन्, मोहेन मम विवेकः नष्टः। मया मातुलजः भ्राता निरस्तः; तस्मात् अहं स्वशरीरशोषं करिष्यामि।’
Verse 114
तं प्राह विष्णुर्व्रज तीर्थवर्थं पृथूदकं पापतरोः कुठारम् स्नात्वौघवत्यां हरमीक्ष्य भक्त्या भविष्यसे सूर्यसमप्रभावः
तं विष्णुः प्राह— ‘तीर्थवरं पृथूदकं व्रज, यत् पापतरोः कुठारः। ओघवत्यां स्नात्वा, हरं भक्त्या दृष्ट्वा, त्वं सूर्यसमप्रभावो भविष्यसि।’
Verse 115
इत्येवमुक्तो हरिणा कुमारस्त्वभ्येत्य तीर्थं प्रसमीक्ष्य शंभुम् स्नात्वार्च्य देवान् स रविप्रकाशो जगाम शैलं सदनं हरस्य
इत्येवमुक्तः हरिणा कुमारः तीर्थमभ्येत्य शंभुं सम्यक् समीक्ष्य। स्नात्वा देवानर्चयित्वा स रविप्रकाशः हरस्य सदनं शैलं जगाम।
Verse 116
सुचक्रनेत्रो ऽपि महाश्रमे तपश्चचार शैले पवनाशनस्तु आराधयानो वृषभध्वजं तदा हरो ऽस्य तुष्टो वरदो बभूव
सुचक्रनेत्रोऽपि महाश्रमे शैले तपश्चचार, पवनाशनः। वृषभध्वजं तदा आराधयन्, हरोऽस्य तुष्टो वरदो बभूव।
Verse 117
देवात् स वव्रे वरमायुधार्थे चक्रं तथा वै रिपुबाहुषण्डम् छिन्द्याद्यथा त्वप्रतिमं करेण बाणस्य तन्मे भगवान् ददातु
देवात् स आयुधार्थं वरं वव्रे—चक्रं, येन त्वया अप्रतिमेन करेण बाणस्य रिपुबाहुषण्डं छिद्येत; तत् मे भगवान् ददातु।
Verse 118
तमाह शंभुर्व्रज दत्तमेतद् वरं हि चक्रस्य तवायुधास्य बाणस्य तद्बाहुबलं प्रवृद्धं संछेत्स्यते नात्र विचारणास्ति
तं शम्भुराह—व्रज; चक्रायुधविषयोऽयं तव वरः प्रदत्तः। बाणस्य प्रवृद्धं बाहुबलं संछेत्स्यते; नात्र विचारणा।
Verse 119
वरे प्रदत्ते त्रिपुरान्तकेन गणेश्वरः स्कन्दमुपाजगाम निपत्य पादौ प्रतिवन्द्य हृष्टो निवेदयामास हरप्रसादम्
त्रिपुरान्तकेन वरे प्रदत्ते गणेश्वरः स्कन्दमुपाजगाम। स पादौ निपत्य हृष्टः प्रतिवन्द्य हरप्रसादं निवेदयामास।
Verse 120
एवं तवोक्तं महिषासुरस्य वधं त्रिनेत्रात्मजशक्तिभेदात् क्रौञ्चस्य मृत्युः शरणागतार्थं पापापहं पुण्यविवर्धनं च
एवं तवोक्तं—महिषासुरवधः त्रिनेत्रात्मजस्य शक्तिभेदात्; तथा क्रौञ्चमृत्युः शरणागतार्थं कृतः। एते पापापहाः पुण्यविवर्धनाश्च।
Frequently Asked Questions
The chapter stages a deliberate syncretic theology: Skanda begins by bowing to Bhava (Śiva), Girijā, Agni, the Kṛttikās, and Brahmā, yet the decisive ritual empowerment comes from Hari (Garuḍadhvaja), who performs the svastyayana for Skanda’s victory. Viṣṇu’s benediction functions as a Vaiṣṇava protective rite operating inside a Śaiva narrative world, and later Viṣṇu also prescribes Śaiva-oriented purification (darśana of Hara) after the conflict—showing mutual legitimacy rather than rivalry.
This adhyāya explicitly sanctifies pilgrimage through named sites and ritual outcomes: Viṣṇu directs Skanda to Pṛthūdaka Tīrtha (described as a ‘pāpataroḥ kuṭhāra’—an axe to the tree of sin) and to bathe in the Oghavatī River, followed by devotional darśana of Hara. These references mark the text’s guidebook function, linking narrative crisis to topographical sanctification and prāyaścitta through tīrtha-snāna and Śiva-darśana.
Indra cites a śāstric maxim (naikasyārthe bahūn hanyāt; ekaṃ hanyād bahubhyor’the) to argue that killing one—even a relative—can be non-sinful when done for the protection of many. This principle resolves Skanda’s hesitation about slaying a maternal relative connected with Krauñca/Mahiṣa, enabling the completion of the devakārya (divine task), after which the narrative still requires purification through tīrtha—balancing necessity (rājadharma/daṇḍa) with expiatory ethics.