Adhyaya 46

Verse 1

श्री भीष्म उवाच । नरसिंहस्य माहात्म्यं विस्तरेण त्वयेरितं । तथा भवस्य माहात्म्यं भैरवस्याभिधीयताम्

श्रीभीष्म उवाच । नरसिंहस्य माहात्म्यं विस्तरेण त्वयेरितम् । तथा भवस्य माहात्म्यं भैरवस्याभिधीयताम् ॥

Verse 2

पुलस्त्य उवाच । तस्यापि देवदेवस्य शृणु त्वं कर्म चोत्तमं । आसीद्दैत्योंधको नाम भिन्नांजनचयोपमः

पुलस्त्य उवाच । तस्यापि देवदेवस्य शृणु त्वं कर्म चोत्तमम् । आसीद्दैत्योऽन्धको नाम भिन्नाञ्जनचयोपमः ॥

Verse 3

तपसा महता युक्तो ह्यवध्यस्त्रिदिवौकसाम् । स कदाचिन्महादेवं पार्वत्या सहितं विभुं

तपसा महता युक्तो ह्यवध्यस्त्रिदिवौकसाम् । स कदाचिन्महादेवं पार्वत्या सहितं विभुम् ॥

Verse 4

क्रीडमानं तदा दृष्ट्वा हर्तुं देवीं प्रचक्रमे । एतां देवीं हराम्यद्य वियोगे मृत्युमेष्यति

क्रीडमानां तदा दृष्ट्वा तां देवीं हर्तुमुद्यतः । “अद्यैनां हरिष्यामि; वियोगे स मृत्युमेष्यति” इति ॥

Verse 5

ततः स्थिरा भवित्री मे भार्यैषा लोकसुंदरी । बिबौष्ठं चारुवदनं चारुकांततरं मुखं

ततः स मनसा मेने—“एषा लोकसुन्दरी मे स्थिरा भार्या भविष्यति” । तस्या बिबौष्ठं चारुवदनं च, मुखं चातिचारुकान्ततरम् ॥

Verse 6

यद्येषा न भवेद्भार्या जीविते किं प्रयोजनम् । एतां मतिमथास्थाय मंत्रिभिः सह मंत्र्य च

“यद्येषा न भवेद्भार्या, जीविते किं प्रयोजनम्?” इति मतिमास्थाय, ततः स मंत्रिभिः सह मन्त्रयामास ॥

Verse 7

चक्रे योगं ससैन्यस्य सेनापतिमभाषत । आनयस्व रथं मह्यं जैत्रं देवनिपातनम्

ससैन्यस्य योगं चक्रे, सेनापतिं चाभाषत । “आनयस्व रथं मह्यं जैत्रं देवनिपातनम्” इति ॥

Verse 8

जयिष्ये त्रिदशान्सर्वान्विष्णुरुद्रपुरोगमान् । हरिष्ये पर्वतसुतां तया मेऽपहृतं मनः

“जयिष्ये त्रिदशान् सर्वान् विष्णुरुद्रपुरोगमान् । हरिष्ये पर्वतसुतां; तया मेऽपहृतं मनः” इति ॥

Verse 9

मंत्रिणा तस्य चाख्यातः कनकस्य वधस्सुरैः । परभार्यानुरक्तस्य कृतो देवैः सवासवैः

ततः तस्य मन्त्रिणा निवेदितं—परस्त्रीरागपरायणः कनकः सवासवैर्देवैः सुरैश्च निहतः इति।

Verse 10

ततः कोपपरीतात्मा हन्मि देवान्सशंकरान् । तं हत्वा दानवं शक्रो भयादंधासुरस्य च

ततः कोपपरीतात्मा स उवाच—“शंकरसहितान् देवान् हनिष्यामि” इति। तं दानवं हत्वा शक्रोऽपि अन्धकासुरभयात् भयमाप।

Verse 11

जगाम शरणान्वेषी कैलासं शंकरालयं । दृष्ट्वा प्रणम्य देवेशं चंद्रार्द्धकृतशेखरं

स शरणान्वेषी कैलासं शंकरालयं जगाम। देवेशं चन्द्रार्धकृतशेखरं दृष्ट्वा प्रणम्य तस्थौ।

Verse 12

भीतो विज्ञापयामास धृतसाहस्रलोचनः । अभयं देहि मे देव दानवादंधकादहं

भीतः धृतसाहस्रलोचनः विज्ञापयामास—“देव, मे अभयं देहि; अहं दानवादन्धकाद् भीतः।”

Verse 13

बिभेमि तस्य पुत्रोद्य मया युधि निपातितः । तद्यावन्न स जानाति हतं पुत्रं महासुरः

अद्य मया युधि तस्य पुत्रो निपातितः; तस्माद् बिभेमि—यावत् स महासुरः हतं पुत्रं न जानाति।

Verse 14

तावत्तत्रस्थ एवाशु हन्यतां मद्भयावहः । स्त्रीलौल्याद्दानवः क्रूरः परभार्यापहारकः

तावत्तत्रस्थित एवाशु हन्यतां मद्भयावहः। स्त्रीलौल्यात् क्रूरो दानवः परभार्यापहारकः॥

Verse 15

सर्वथा घातनीयस्ते भवता सुरसत्तम । शक्रस्यैवं वचः श्रुत्वा शरण्यः शंकरस्तदा

सर्वथा घातनीयस्ते भवता सुरसत्तम। शक्रस्यैवं वचः श्रुत्वा शरण्यः शंकरस्तदा॥

Verse 16

ददावभयमेवासौ मा भैरिति शतक्रतोः । दत्ताभयोथ कैलासादाजगाम कुशस्थलीम्

ददावभयमेवासौ मा भैरिति शतक्रतोः। दत्ताभयोऽथ कैलासादाजगाम कुशस्थलीम्॥

Verse 17

वृतो भूतगणैरीशो वधार्थमंधकस्य तु । कृत्वा रूपं महाकायं विश्वरूपं सुभैरवं

वृतो भूतगणैरीशो वधार्थमन्धकस्य तु। कृत्वा रूपं महाकायं विश्वरूपं सुभैरवम्॥

Verse 18

सर्पैर्ज्वलद्भिर्धावद्भिर्भीमं भीमभुजंगवत् । जटासटाभिराकाशं फणिरत्नशिखार्चिषा

सर्पैर्ज्वलद्भिर्धावद्भिर्भीमं भीमभुजङ्गवत्। जटासटाभिराकाशं फणिरत्नशिखार्चिषा॥

Verse 19

दहन्नतीवतेजोभिः कालाग्निरिव संक्षये । मुखैर्दंष्ट्रांकुरांकैश्च द्वितीयेन्दुकलोज्ज्वलैः

अत्यन्ततेजोभिर्दहन्निव युगान्तकाले कालाग्निरिव संक्षये, द्वितीयेन्दुकलोज्ज्वलैर्मुखैर्दंष्ट्राङ्कुराङ्कैश्च स समपद्यत।

Verse 20

पातालोदररूपाभैर्भैरवारावनादिभिः । भुजैरनेकसाहस्रैर्बहुशस्त्रकृतग्रहः

पातालोदररूपाभैर्भैरवारावनादिभिः, अनेकसाहस्रभुजैर्बहुशस्त्रकृतग्रहः स बभूव।

Verse 21

बह्वाभरणभूषाढ्यै रणे घोरनिनादिभिः । सिंहचर्मपरीधानं व्याघ्रत्वगुत्तरीयकं

बह्वाभरणभूषाढ्यैः, रणे घोरनिनादिभिः; सिंहचर्मपरीधानं व्याघ्रत्वगुत्तरीयकं च ते बभूवुः।

Verse 22

गजाजिनकृताटोपं पतद्भृंगरवाकुलं । ईदृग्रूपं विधायेशो दनुदैत्यभयावहं

गजाजिनकृताटोपं पतद्भृङ्गरवाकुलं, ईदृग्रूपं विधायेशो दनुदैत्यभयावहं बभूव।

Verse 23

अवातरन्महीं भीमो दनूनां क्षयकारकः । अंधासुरोपि दनुजः पुत्रं श्रुत्वा हतं युधि

अवातरन्महीं भीमो दनूनां क्षयकारकः; अन्धासुरोऽपि दनुजः पुत्रं श्रुत्वा हतं युधि शोकाकुलोऽभवत्।

Verse 24

क्रोधेन तमसाविष्टो रणतूर्याण्यचोदयत् । संहत्यावहितः प्राप्तो यत्र ते त्रिदशाः स्थिताः

क्रोधतमसाविष्टः स रणतूर्याणि वादयामास; संहत्य सेनाम् अवहितचित्तः यत्र ते त्रिदशाः स्थिताः तत्र स समुपागतः।

Verse 25

महत्या सेनया सार्द्धं रथवारणयुक्तया । ते देवा दानवान्वीक्ष्य महाहवकृतादरान्

महत्या सेनया सह रथवारणसंयुक्तया; दानवान् दृष्ट्वा ते देवा महाहवाय कृतादराः अभवन्।

Verse 26

व्यपयाततनुत्राणाः शंभुं शरणमन्वयुः । मा भैरिति च तान्देवो देवानुक्त्वा त्रिलोचनः

व्यपयाततनुत्राणाः शम्भुं शरणम् अन्वयुः; त्रिलोचनः देवः तान् देवान् उवाच—“मा भैष्ट” इति।

Verse 27

गृहीत्वा शूलमातिष्ठद्दंष्ट्रारवधरो रुषा । अंधकेनाथ रुष्टेन शतकोटिशरैर्गणाः

शूलं गृहीत्वा दंष्ट्रारवधरः रुषा समतिष्ठत्; अथ अन्धकेनापि रुष्टेन गणाः शतकोटिशरैः आहताः।

Verse 28

निहताश्चापि देवानां बहूनामेकताकृतां । सस्फुलिंगार्चिषो वह्नेर्मुंचमानः पिनाकधृक्

देवानां बहून् निहत्यैकताकृतानिव; पिनाकधृक् वह्नेः सस्फुलिङ्गार्चिषो ज्वालाः मुञ्चमानः प्रववृते।

Verse 29

शरैः समावृतं चक्रे अंधकं रथगं ततः । दनुनाथो रथस्थोथ शिथिलः शिथिलायुधः

ततः स रथगतमन्धकं शरवृष्ट्या समन्तात् समावृत्य चकार। ततो दनुनाथो रथस्थोऽपि शिथिलोऽभूत्, बलक्षयेण शिथिलायुधः।

Verse 30

निमंत्र्य दानवान्सर्वान्स योद्धुमुपचक्रमे । बहुधा तद्बलं भग्नं विविधायुधयोधिभिः

स सर्वान् दानवान् निमन्त्र्य योध्दुमुपचक्रमे। किन्तु विविधायुधयोधिभिः तद्बलं बहुधा भग्नमेवाभवत्।

Verse 31

युधि वीरैर्हतं देवैः स्थाणुना सख्यमाश्रितैः । दानवश्चांधकः सैन्यं भिन्नं दृष्ट्वा कृतं सुरैः

युधि देवैः वीरैः स्थाणुना सख्यमाश्रितैः ते हताः। दानवश्चान्धकः सुरैः कृतं सैन्यभेदं दृष्ट्वा।

Verse 32

आत्मानं च महेशेन निरुद्धं बाणकोटिभिः । विह्वलीभूतदेहोसौ धैर्यमालंब्य केवलम्

स महेशेन बाणकोटिभिर्निरुद्धमात्मानं ददर्श। विह्वलीभूतदेहोऽसौ केवलं धैर्यमालम्ब्य स्थितः।

Verse 33

पिनाकं चैव रुद्रस्य गृह्य रुद्रमताडयत् । पिनाकस्याभिघातेन रुद्रो भूमिमथागमत्

स रुद्रस्य पिनाकं गृह्य रुद्रमताडयत्। पिनाकाभिघातेन रुद्रोऽथ भूमिमगमत्।

Verse 34

भूमौ निपातिते देवे चलितं भुवनत्रयं । तत्यजुः सागरा वेलां पर्वताः शिखराणि च

भूमौ निपातिते देवे त्रैलोक्यं समचालयत् । सागरा वेलां त्यक्त्वा पर्वताः शिखराणि च त्यजन् ॥

Verse 35

नक्षत्राणि वियोगीनि जग्मुर्मुक्तान्यनेकशः । पतिते भुवि देवेशे अंधको गदया पुनः

नक्षत्राणि वियोगीनि मुक्तान्यनेकशो ययुः । पतिते भुवि देवेशेऽन्धको गदया पुनः ॥

Verse 36

जघान रुषितो नागं हत्वा तं पातयद्भुवि । शिवं त्यक्त्वा नागराजः प्रपलाय्यान्यतो गतः

जघान रुषितो नागं हत्वा तं पातयद्भुवि । शिवं त्यक्त्वा नागराजः प्रपलाय्यान्यतो गतः ॥

Verse 37

मुहूर्त्ताच्चेतनां लब्ध्वा उत्थितः परमेश्वरः । गृहीत्वा परशुं दिव्यं दानवं नैव पश्यति

मुहूर्ताच्चेतनां लब्ध्वोत्तस्थौ परमेश्वरः । गृहीत्वा परशुं दिव्यं दानवं नैव पश्यति ॥

Verse 38

कृत्वा तु तामसीं मायां मायाशतविशारदः । तया विमोहिते देवे क्व नु वै दानवो गतः

कृत्वा तु तामसीं मायां मायाशतविशारदः । तया विमोहिते देवे क्व नु वै दानवो गतः ॥

Verse 39

शंभोर्भयमथो प्राप्य किं नु पापः करिष्यति । तमसा छादिता यावद्देवा व्याकुलतां गताः

शंभोर्भयमवाप्य पापात्मा किं नु न करिष्यति? यावत् तमसा छादिताः, तावत् देवा व्याकुलतां दुःखं च जग्मुः।

Verse 40

संभ्रांतमानसानीकास्तदोचुः कार्यगौरवात् । एतस्मिन्नंतरे सूर्यस्तेजोरूपो व्यवस्थितः

कार्यगौरवात् संभ्रान्तमानसाः ते गणाः तदा ऊचुः। एतस्मिन्नन्तरे तेजोरूपः सूर्यः सम्यक् व्यवस्थितः।

Verse 41

उत्तस्थौ नररूपेण कुर्वन्वितिमिरा दिशः । नष्टे तमसि हृष्टाङ्गे खद्योते प्रकटे स्थिते

स नररूपेण उत्तस्थौ, दिशो वितिमिराः कुर्वन्। तमसि नष्टे, प्रकटे खद्योते, हृष्टाङ्गोऽभवत्।

Verse 42

देवा मुदमवापुस्ते स्पष्टाननविलोचनाः । उद्दीप्तास्तु सुराः सर्वे गणाः स्कंदपुरोगमाः

ते देवा मुदमवापुः, स्पष्टाननविलोचनाः। सर्वे सुरगणाः उद्दीप्ताः, स्कन्दपुरोगमाः बभूवुः।

Verse 43

स्तुवंति विविधैस्तोत्रैः नररूपं दिवाकरम् । अनौपम्यं जगद्व्यापि ब्रह्मविष्णुशिवात्परम्

ते नररूपं दिवाकरं विविधैः स्तोत्रैः स्तुवन्ति—अनौपम्यं जगद्व्यापि, ब्रह्मविष्णुशिवात् परम्।

Verse 44

स्निग्धविद्रुमसच्छायं सिंदूरारुणसप्रभम् । प्रभासंतं तदा दृष्ट्वा पंचांगालिंगितावनिः

तदा स्निग्धविद्रुमसच्छायं सिन्दूरारुणसप्रभं प्रभासं दृष्ट्वा पञ्चाङ्गालिङ्गितेवावनिः।

Verse 45

पुनः प्रणामप्रवणं प्रणिधानपुरःसरम् । आलोक्य स्निग्धया दृष्ट्या देवदेवं त्रिलोचनः

पुनः प्रणामप्रवणं प्रणिधानपुरःसरं देवदेवं विलोक्य त्रिलोचनः स्निग्धया दृष्ट्या तमपश्यत्।

Verse 46

उवाच स्निग्धगंभीर वाचा देवं शनैर्हरः । पूरयन्निव तेजोभिर्भगवान्भुवनत्रयम्

ततः हरः शनैः स्निग्धगम्भीरया वाचा देवं उवाच, भगवाँस्तेजोभिर्भुवनत्रयमिव पूरयन्।

Verse 47

दैत्यमायाभिपन्नानां दर्शनाकुलचेतसाम् । प्राणिनामिदमेवैकमविसंवादि दैवतम्

दैत्यमायाभिपन्नानां दर्शनाकुलचेतसां प्राणिनामिदमेवैकम् अविसंवादि दैवतम्।

Verse 48

अयमेव च संसारसागरात्सकलादपि । सत्त्वानुत्तारयन्देवः कर्णधाराय ते प्रभुः

अयमेव देवः संसारसागरात् सकलादपि सत्त्वानुत्तारयन् ते प्रभुः कर्णधारः।

Verse 49

यजंतो जंतवो भक्त्या यं देवं विविधाः सदा । निःश्रेयसाय कल्पंते तं नतो भास्करं विभुम्

यः देवो नानाविधैः सततं भक्त्या जंतुभिर्यज्यते, स निःश्रेयसहेतुः; तं सर्वशक्तिमन्तं विभुं भास्करं नमामि।

Verse 50

यस्तूदयाद्रिशिखरे मकुटायमानलीलागभस्तिभिरलं कुसुमप्रकाशैः । व्याप्य स्वदीधितिगणैः प्रदिशो दिशश्च देदीप्यते स सविता विभवाय लोके

यः प्रातः पूर्वाद्रिशिखरे मुकुटायमान इव लीलागभस्तिभिः कुसुमप्रकाशैः शोभते, स्वदीधितिगणैः प्रदिशो दिशश्च व्याप्य देदीप्यते; स सविता लोके विभवाय प्रकाशते।

Verse 51

ब्रह्मेंद्ररुद्रमरुदच्युतवह्निपाथो नाथ प्रयोगनिपुणैश्च ऋषींद्रसंघैः । श्रेयोर्थिभिः प्रतिदिनं दिवसांगरागैर्दिव्यांगरागपरिलिप्त समस्तदैहैः

हे नाथ! ब्रह्मेन्द्ररुद्रमरुदच्युतवह्निपाथोनाथादयः, प्रयोगनिपुणैः ऋषीन्द्रसंघैश्च सह, श्रेयोर्थिभिः प्रतिदिनं दिवसाङ्गरागैर्दिव्याङ्गरागपरिलिप्तसमस्तदेहैः पूज्यन्ते।

Verse 52

पूज्यं वपुस्तव सदा प्रलये हि वेदैर्गीर्भिर्विचित्रपदमंडलमंडिताभिः । ये त्वां स्तुवंति परसद्मनि सद्महीना नित्यं प्रसारितकरा भुवि ते भवंति

तव वपुः सदा पूज्यं; प्रलयेऽपि वेदाः विचित्रपदमण्डलमण्डिताभिर्गीर्भिस्त्वां स्तुवन्ति। ये त्वां परसद्मनि स्तुवन्ति, सद्महीनाः सन्तोऽपि, ते भुवि नित्यं प्रसारितकरा भवंति।

Verse 53

ये दद्रुकुष्ठपिटिकादिभिरर्दितांगाः शीर्णत्वचः कुनखिनश्च्युतकेशनाशाः । देवेश तेपि तवपादनता भवंति सद्यो द्विरष्टशरदाकृतयो मनुष्याः

ये दद्रुकुष्ठपिटिकादिभिरर्दिताङ्गाः, शीर्णत्वचः कुनखिनश्च्युतकेशनाशाः; देवेश! तेऽपि तव पादनताः सद्यः षोडशवर्षाकृतयो मनुष्याः भवंति।

Verse 54

सामेति सामगगणा हि मखार्थकं त्वामध्वर्यवस्त्वृगिति बह्वृचमुख्यपूगाः । त्वामेवमार्यमिति कार्यविदोधिगंतुं नागाश्च वेति पितरोप्यथ सर्वगंधम्

सामगगणा यज्ञार्थत्वात् त्वां “साम” इति स्तुवन्ति; अध्वर्यवो यजुर्भिः, बह्वृचमुख्याः ऋग्भिः स्वस्वरीत्या त्वामेव प्रकीर्तयन्ति। कर्मतत्त्वविदो धीरा त्वामेकमेव “आर्य” इति जानन्ति; नागाश्च पितरश्च, हे सर्वगन्ध! त्वामेवोपयान्ति।

Verse 55

मायेति चोपनिषदर्कषडेव देवा मर्त्यास्तथा वयमिवेह उपासतेऽमी । गंधर्वकिन्नरगणाः सहचारणैस्तु रूपं तथा च भगवन्प्रतिपद्यसे त्वम्

उपनिषदर्चिताः षड्देवाः अपि इह त्वाम् “माया” इति उपासते; मर्त्याश्च तथा वयमपि। गन्धर्वकिन्नरगणाः सह चारणैः अपि त्वां भजन्ति; तस्मात्, हे भगवन्, तेषां भावानुसारं त्वं तादृशं रूपं प्रतिपद्यसे।

Verse 56

येनार्चयंति सततं भवतोर्च्यमर्चिस्तेर्चिष्प्रतापितदिगंबरवित्तहीनाः । क्षुत्क्षामकंठजठराघटखर्परेण भिक्षामटंति परवेश्मसुतेर्थहीनाः

ये भवतोऽर्च्यमर्चिःमात्रेण सततं समर्चयन्ति, तस्योष्णतेजसा दग्धदिगम्बरवित्तहीनाः भवन्ति। क्षुत्क्षामकण्ठजठराः घटखर्परमात्रधारिणः परवेश्मसु भिक्षामटन्ति, तीर्थशरणविहीनाः।

Verse 57

उत्फुल्लकोकनदकोशविशालनेत्रमीषद्विलासलुलिताञ्चितपिंगतारम् । कामं प्रशस्ततरसुंदरहाररम्यमुत्तुंगपीवरपयोधरभारखिन्नं

उत्फुल्लकोकनदकोशविशालनेत्रां, ईषद्विलासलुलिताञ्चितपिङ्गताराम्। प्रशस्ततरसुन्दरहाररम्यां, उत्तुङ्गपीवरपयोधरभारखिन्नाम्॥

Verse 58

रंभोपमोरु पृथुपीननितंबबिंबानद्धक्वणन्मणिरणद्रशनाकलापं । बृंदं ललाटतटकोटिपटांतलंबि हेमांचलांचितमुखं कुलपालिकानाम्

रम्भोपमोरू पृथुपीननितम्बबिम्बा, नद्धक्वणन्मणिरणद्रशनाकलापा। बृन्दं कुलपालिकानां ललाटतटकोटिपटान्तलम्बि, हेमाञ्चलाञ्चितमुखम्॥

Verse 59

कांतं गृहेषु कलगद्गदभाषितानां झंकारनूपुररवेणविरावितानाम् । तेषां कृशानुकरमिन्दुसमानकांतं यैरर्चितोसि भगवन्भवमोचनस्त्वं

हे भगवन् भवमोचन! येषां गृहेषु कलगद्गदभाषितानां मधुरध्वनिः झंकारनूपुररवश्च विराजते, तैस्त्वमर्चितोऽसि; तेषां प्रति त्वं कृशानुकरप्रभः इन्दुसमानकान्तश्च प्रकाशसे।

Verse 60

ब्रह्मा त्वमेव हरिरस्यनिलोऽनलोसि रुद्रोंऽतकोसि वरुणोऽस्यमराधिपोसि । सोमोसि वायुरसि भूरसि चेश्वरोसि यज्ञोसि वित्तपतिरस्यपराजितोसि

त्वमेव ब्रह्मा, त्वमेव हरिः; त्वमस्यनिलोऽनलश्च। त्वं रुद्रोऽन्तकश्च; त्वं वरुणोऽसि, त्वमेवामराधिपः। त्वं सोमो वायुः, भूश्चेश्वरोऽसि; त्वं यज्ञः, त्वं वित्तपतिः, त्वमेवापराजितः।

Verse 61

ते सप्तसप्तिसुरवाहरणेन मुक्ता भूमावथेति तरसोरुतरंतरीताः । व्योमैतदंतरहितं परितो हि गत्वा गच्छंति न श्रमदं हिमनागपीमे

ते सप्तसप्तिसुरवाहरणेन विमुक्ता भूमौ शीघ्रमेवावतरेयुः, प्रदेशात् प्रदेशं तरसोरुत्तरन्तरीताः। अनन्तरं निरवरोधं व्योम परितो गत्वा, श्रमरहिताः, भीमं हिमनागं प्रविशन्ति।

Verse 62

ध्यानैकयोगनिरताश्च समाधिभावात्ध्यात्वा पदं तव तुरीयमनंतमूर्ते । मुक्तामयास्तनुभृतो न भियाभियुक्तास्तद्ब्रह्मशाश्वतमचिंत्यमनाद्यनंतं

ध्यानैकयोगनिरताः समाधिभावात् तव तुरीयं पदमनन्तमूर्ते ध्यात्वा, मुक्तामयाः तनुभृतो न भियाभियुक्ताः; ते तद्ब्रह्म शाश्वतमचिन्त्यमनाद्यनन्तं प्राप्नुवन्ति।

Verse 63

जन्मादिरोगरहितं परमं पुराणमीशं जरामरणशोकभयातिरिक्तम् । स्थूलानुभावनगणागणितं विशुद्धं वेदांतवादिभिरलं परिमन्यते यत्

जन्मादिरोगरहितं परमं पुराणमीशं, जरामरणशोकभयातिरिक्तम्। स्थूलानुभावनगणागणितं विशुद्धं, यद्वेदान्तवादिभिरलं परिमन्यते तत्।

Verse 64

त्वामग्निपुंजवपुषं तपसां निवासं याता दिवं सुचिरकालमुपास्यभक्ताः । भानो सुरासुरसमूहशिरोनिघृष्ट पादारविंदयुगलामलचारुमूर्त्ते

हे भानो! त्वमग्निपुञ्जवपुः तपसां निवासः। ये भक्ताः सुचिरकालं त्वामुपास्य दिवं यान्ति। सुरासुरसमूहशिरोनिघृष्टपादारविन्दयुगल! अमलचारुमूर्ते नमः॥

Verse 65

भूतेशभूतवरदा सकृदव्ययात्मन्व्योमाट्टहाससवितर्भुवनैकदीप । ऋक्साममंत्रयजुषामधिवास नाम सृष्टिस्थितिप्रलयकारणलोकपाल

हे भूतेश! भूतेभ्योऽपि वरद! अव्ययात्मन्! व्योमसवितः, ऊर्ध्वं निनदितहास! भुवनैकदीप! ऋक्साममन्त्रयजुषामधिवास! सृष्टिस्थितिप्रलयकारण! लोकपाल! नमोऽस्तु ते॥

Verse 66

दीनस्य देव कृपणस्य भवेभवे मे मग्नस्य चारुदविचार मनोरथानि । शश्वद्यतीश्वर शशी करकंकघोरोत्पातो जरामरणशोकरुगांतरस्य

हे देव! दीनस्य कृपणस्य मे भवेभवे संसारमग्नस्यापि चारुदविचारमनोऽरथाः सञ्जायन्ते। हे शश्वद्यतीश्वर! शशीव जरामरणशोकरुगन्तररूपघोरोत्पातान् शुभतया निवारय॥

Verse 67

यः प्रातः सायमिदं मध्याह्ने वा पठेच्च दीप्तांशोः । सालोक्यं याति रवेः प्राप्नोति धर्मार्थकामांश्च

यः प्रातः सायं मध्याह्ने वा दीप्तांशोः स्तुतिमिदं पठति, स रवेः सालोक्यं याति; धर्मार्थकामांश्च प्राप्नोति॥

Verse 68

नित्यं तस्माच्च सूर्याच्च मनसोभिहितं च यत् । नमस्ते देवदेवेश भक्तानामभयंकर

नित्यं मनसा यदभिहितं, सूर्येणापि यत्स्तुतं; हे देवदेवेश! भक्तानामभयंकर! ते नमो नमः॥

Verse 69

सुब्रह्मण्य नमस्ते तु सर्वदेवनमस्कृत । तिग्मांशो वै नमस्तुभ्यं जगतश्चक्षुषे नमः

सुब्रह्मण्य नमस्ते तु सर्वदेवनमस्कृत । तिग्मांशो वै नमस्तुभ्यं जगतश्चक्षुषे नमः ॥

Verse 70

प्रभाकर नमस्तेस्तु भानो जय जगत्पते । अनेन दनुमुख्येन पीडितोहं जगत्पते

प्रभाकर नमस्तेऽस्तु भानो जय जगत्पते । अनेन दनुमुख्येन पीडितोऽहं जगत्पते ॥

Verse 71

किं करोमि कथं चैनं घातयामि दिवाकर । सूर्य उवाच । जय शूलेन पापिष्ठं मायाशतविशारदम्

किं करोमि कथं चैनं घातयामि दिवाकर । सूर्य उवाच । जय शूलेन पापिष्ठं मायाशतविशारदम् ॥

Verse 72

जयं प्राप्नुहि देवेश हत्वा शूलेन चांधकम् । गृह्य शूलं ततो दूरमाक्षिप्य हर तेजसा

जयं प्राप्नुहि देवेश हत्वा शूलेन चान्धकम् । गृह्य शूलं ततो दूरमाक्षिप्य हर तेजसा ॥

Verse 73

ततोन्धकस्त्रिशूलेनाताडयत्पापकर्मकृत् । तस्मिन्युद्धे तथा रुद्रो ह्यन्धकेनाभिपीडितः

ततोऽन्धकस्त्रिशूलेनाताडयत्पापकर्मकृत् । तस्मिन्युद्धे तथा रुद्रो ह्यन्धकेनाभिपीडितः ॥

Verse 74

मुमोच बाणमुत्युग्रं नाम्ना पाशुपतं हि यत् । पिनाकमानम्य दोर्भ्यां पिनाकी शंकरः स्वयम्

पिनाकी शंकरः स्वयमेव पिनाकं दोर्भ्यां नमयित्वा, नाम्ना पाशुपतं यदत्युग्रं बाणं तं मुमोच।

Verse 75

रुद्रबाणविनिर्भेदाद्रुधिरादन्धकस्य तु । अंधकाश्च समुत्पन्नाश्शतशोथ सहस्रशः

रुद्रबाणविनिर्भेदात् अन्धकस्य रुधिरात् पुनः, अन्धकाः शतशः सहस्रशश्च समुत्पन्नाः।

Verse 76

तेषां विदार्यमाणानां रुधिरादपरे पुनः । बभूवुरंधका घोरा यैर्व्याप्तमखिलं जगत्

तेषां विदार्यमाणानां रुधिरात् अपरे पुनः; घोराः अन्धकाः बभूवुः, यैः व्याप्तम् अखिलं जगत्।

Verse 77

तं तु मायाविनं दृष्ट्वा देवदेवस्तदांधकम् । पानार्थमंधकस्यास्रं ससृजे मातृकास्तदा

तं मायाविनम् अन्धकं दृष्ट्वा देवदेवः, अन्धकस्यास्रं पानार्थं तदा मातृकाः ससृजे।

Verse 78

माहेश्वरीं तथा ब्राह्मीं शौरीं वा बाडवीं तथा । सौपर्णीमथ वायव्यां शंखिनीं तैत्तिरीं तथा

माहेश्वरीं तथा ब्राह्मीं शौरीं वा बाडवीं तथा; सौपर्णीमथ वायव्यां शंखिनीं तैत्तिरीं तथा।

Verse 79

सौरीं सौम्यां शिवदूतीं चामुंडामथ वारुणीं । वाराहीं नारसिंहीं च वैष्णवीं च विभावरीं

सौरीं सौम्यां शिवदूतीं चामुण्डां च ततः परम् । वारुणीं वाराहीं नारसिंहीं वैष्णवीं च विभावरीम् ॥

Verse 80

शतानंदां भगानंदां पिच्छिलां भगमालिनीं । बालामतिबलां रक्तां सुरभीं मुखमंडिताम्

शतानन्दां भगानन्दां पिच्छिलां भगमालिनीम् । बालामतिबलां रक्तां सुरभीं मुखमण्डिताम् ॥

Verse 81

मातृनंदां सुनंदां च बिडानीं शकुनीं तथा । रेवतीं च महापुण्यां तथैव शिखिपट्टिकां

मातृनन्दां सुनन्दां च बिडानीं शकुनीं तथा । रेवतीं महापुण्यां च शिखिपट्टिकामपि ॥

Verse 82

शूलेन च ततो दैत्यं बिभेद त्रिपुरांतकः । निर्गतं रुधिरं तस्मात्पपुस्ता मातरस्तदा

शूलेन ततो दैत्यं बिभेद त्रिपुरान्तकः । निर्गतं रुधिरं तस्मात् पपुस्ताः मातरस्तदा ॥

Verse 83

नीरक्तो हि तदा दैत्यश्शुष्कतां प्राप भूपते । शूले प्रोतस्तदा दैत्यो दिव्यवर्षसहस्रकम्

नीरक्तो हि तदा दैत्यः शुष्कतां प्राप भूपते । शूले प्रोतस्तदा दैत्यो दिव्यवर्षसहस्रकम् ॥

Verse 84

महाबलेन रुद्रेण विधृतोपि मृतो नहि । स्तुतस्तेन तदा शंभुर्भक्त्या दैत्येन सुव्रत

महाबलेन रुद्रेण गृहीतोऽपि स न ममार। तदा दैत्येन भक्त्या शम्भुः स्तुतोऽभवत्, सुव्रत।

Verse 85

नमोस्तु शंभो भवनाशहेतो नमोस्तु ते देव वरप्रसीद । त्वं भू जलाग्नीरनभोर्कसोमयज्वाष्टमूर्तिर्भवभावनोलम्

नमोऽस्तु शम्भो भव-नाश-हेतो, नमोऽस्तु ते देव वरप्रसीद। त्वं भूर्जलाग्नीरनभोर्कसोम-યજ्वा, अष्टमूर्तिर्भवभावनोऽलम्।

Verse 86

त्वां वै बाणो बहुवाद्येन तोष्य प्राप्तश्चैश्यं स्वे पुरे तत्स्वरक्ष्यम् । रक्षोधीशो बाहुभिस्तोल्यशैलं युष्मत्क्रांतक्लिष्टरूपो ह्यनौषीत्

बहुवाद्यैस्त्वां तुष्ट्वा बाणोऽगमत् स्वपुरेऽैश्वर्यम्, स्व-रक्ष्यं च लब्धवान्। रक्षोधीशोऽपि बाहुभ्यां तोल्य शैलं, युष्मत्क्रान्त-क्लिष्ट-रूपोऽनौषीत्।

Verse 87

प्राप्तोप्यैश्यं सर्वरक्षोगणानां पुत्रं चापि प्रोर्जितं शक्रबंधम् । भवभयहर हर परम उदार मम सुखकरण निखिल सुरसार

सर्वरक्षोगणानामैश्वर्यं प्राप्तोऽपि, पुत्रं च प्रोर्जितं शक्रबन्धुम्। भवभयहर हर, परम उदार, मम सुखकरण, निखिलसुरसार।

Verse 88

जितमरुदभिमतवितरणपार तव पदकमलमिहारणसार । तवेश पादपंकजं करोति यो नरो हृदि सदेशतस्य वांछितं ददासि भक्तिभावितः

हे ईश, जितमरुदभिमत-वितरण-पार, तव पदकमलमिह तारणसारम्। यो नरस्तव पादपङ्कजं हृदि करोति, तस्मै भक्तिभावितो वाञ्छितं शीघ्रं ददासि।

Verse 89

मुनीश्वराः पुरा हरं भवंतमेवमादरात्प्रपूज्य लिंगरूपिणं समापिता मनोरथान् । भवोद्भवैकरूपिणं प्रपंचपंचकाकृतिं विचिंत्यवृक्षकोटरस्थ एष जीवजीवनं

मुनीश्वराः पुरा भक्त्या हरं लिङ्गरूपिणं सम्यक् प्रपूज्य, स्वमनोरथान् समाप्नुवन्। भवोद्भवैकस्वरूपं प्रपञ्चपञ्चकाकृतिं तं विचिन्त्य, संसारवृक्षकोटरस्थोऽयम् एव जीवजीवनमिति बुबुधिरे।

Verse 90

भवेद्भवाङ्घ्रिचिंतनाप्तसर्वकामईश्वर त्वदीय किंकरान्विते पदे पदे समागतः । मूढोहं नाभिजानामि त्वां स्तोतुं भक्तवत्सल

भवेद्भवाङ्घ्रिचिन्तनेन सर्वकामानवाप्य, ईश्वर! त्वदीयकिंकरैः सह पदे पदे त्वत्समीपं समागतः। अहं तु मूढः, भक्तवत्सल! त्वां स्तोतुं नाभिजानामि।

Verse 91

सदीश्वरेण मनसाप्यनुकंप्यो रणं गतः । इति स्तुतो महेशस्तु भक्त्या दैत्येन सादरं

सदीश्वरेण मनसाप्यनुकम्प्यः सन् रणं गतः। इति दैत्येन भक्त्या सादरं स्तुतो महेशः।

Verse 92

गणेशतां ददौ तस्मै नाम भृंगीरिटीति च । एष ते महिमा भूप हरस्य भवहारिणः

तस्मै गणेशतां ददौ, नाम च ‘भृङ्गीरिटी’ति। भूप! एष ते हरस्य भवहारिणो महिमा।

Verse 93

कथितो विघ्नविघ्नाख्यस्तत्पराणां सुखावहः । भीष्म उवाच । मनुष्यस्यापि देवत्वं सुखं राज्यं धनं यशः

एवं विघ्नविघ्नाख्यः कथितः, तत्पराणां सुखावहः। भीष्म उवाच—मनुष्यस्यापि देवत्वं सुखं राज्यं धनं यशश्च लभ्यते।

Verse 94

जयं भोग्यं तथारोग्यमायुर्विद्यां श्रियं सुतं । बंधुवर्ग शिवं सर्वं ब्रूहि मे विप्रसत्तम

जयं भोग्यं तथारोग्यमायुर्विद्यां श्रियं सुतम् । बन्धुवर्गं शिवं सर्वं ब्रूहि मे विप्रसत्तम ॥

Verse 95

पुलस्त्य उवाच । एभिर्गुणैर्युतः श्रीमान्सदैवब्राह्मणो भुवि । त्रैलोक्ये तु सदा मेध्यो विप्रदेवो युगेयुगे

पुलस्त्य उवाच । एभिर्गुणैर्युतः श्रीमान्सदैव ब्राह्मणो भुवि । त्रैलोक्ये तु सदा मेध्यो विप्रदेवो युगेयुगे ॥

Verse 96

पूजयित्वा द्विजान्देवाः स्वर्गं भुंजंति चाक्षयं । धरामवंति राजानो लोकावित्तं सुखं शिवं

पूजयित्वा द्विजान्देवाः स्वर्गं भुञ्जन्ति चाक्षयम् । धरामवन्ति राजानो लोकावित्तं सुखं शिवम् ॥

Verse 97

लोके विप्र समो नास्ति देवानामपि दैवतं । स च धर्ममयः साक्षाद्भुवि मुक्तिप्रदो भृशं

लोके विप्र समो नास्ति देवानामपि दैवतं । स च धर्ममयः साक्षाद्भुवि मुक्तिप्रदो भृशम् ॥

Verse 98

लोकानां स गुरुः पूज्यस्तीर्थभूतोऽनघो जनः । सर्वदेवालयः सत्वो निर्मितो ब्रह्मणा पुरा

लोकानां स गुरुः पूज्यस्तीर्थभूतोऽनघो जनः । सर्वदेवालयः सत्त्वो निर्मितो ब्रह्मणा पुरा ॥

Verse 99

इममर्थं पुरा पृष्टो नारदेन पितामहः । कस्मिंस्तु पूजिते ब्रह्मन्प्रसादी माधवो भवेत्

इममर्थं पुरा नारदेन पृष्टः पितामहः— “हे ब्रह्मन्, कस्मिंस्तु पूजिते माधवः प्रसन्नो भवेत्?”

Verse 100

ब्रह्मोवाच । यस्य विप्राः प्रसीदंति तस्य विष्णुः प्रसीदति । तस्माद्ब्राह्मण शुश्रूषुः परं ब्रह्माधिगच्छति

ब्रह्मोवाच— यस्य विप्राः प्रसीदन्ति तस्य विष्णुः प्रसीदति। तस्माद् ब्राह्मणशुश्रूषुः परं ब्रह्माधिगच्छति॥

Verse 101

विष्णुर्ब्राह्मणदेहेषु सदा वसति नान्यथा । तस्माद्ब्राह्मणपूजायां विष्णुस्तुष्यति तत्क्षणात्

विष्णुर्ब्राह्मणदेहेषु सदा वसति नान्यथा। तस्माद् ब्राह्मणपूजायां विष्णुस्तुष्यति तत्क्षणात्॥

Verse 102

विप्रान्यः पूजयेन्नित्यं दानमानार्चनादिभिः । कृतं क्रतुशतं तेन विध्युक्तं प्रियदक्षिणम्

विप्रान् यः पूजयेद् नित्यं दानमानार्चनादिभिः। कृतं क्रतुशतं तेन विध्युक्तं प्रियदक्षिणम्॥

Verse 103

ब्राह्मणस्य मुखं क्षेत्रमनूषरमकण्टकम् । वापयेत्सर्वबीजानि सा कृषिस्सार्वकालिकी

ब्राह्मणस्य मुखं क्षेत्रम् अनूषरम् अकण्टकम्। वापयेत् सर्वबीजानि सा कृषिः सार्वकालिकी॥

Verse 104

अभिगम्य तु यद्दत्तं यच्च दानं मनोरमं । विद्यते सागरस्यांतो दानस्यांतो न विद्यते

अभिगम्य सत्पात्रं यद्दत्तं दानं मनोहरम् । सागरस्यापि पर्यन्तो विद्यते, दानस्य तु न विद्यते ॥

Verse 105

मनसापि न हिंसंति भूदेवमाततायिनं । मनोनुकूलतां यांति देवैरपि च दुर्लभां

मनसापि न हिंसन्ति भूदेवं तदततायिनम् । मनोनुकूलतां यान्ति देवैरपि च दुर्लभाम् ॥

Verse 106

गृहे यस्यागतो विद्वान्नैराश्यं नोपगच्छति । सर्वपापक्षयस्तस्य चाक्षयं स्वर्गमश्नुते

गृहे यस्यागतो विद्वान्नैराश्यं नोपगच्छति । सर्वपापक्षयस्तस्य चाक्षयं स्वर्गमश्नुते ॥

Verse 107

काले देशे च पात्रे च विप्रे यच्चार्पयेद्वसु । तद्धनं चाक्षयं विद्धि जन्मजन्मनि तिष्ठति

काले देशे च पात्रे च विप्रे यदर्पयेद्वसु । तद्धनं चाक्षयं विद्धि जन्मजन्मनि तिष्ठति ॥

Verse 108

न च दारिद्यतामेति नातुरो न च कातरः । मनोनुकूलां प्रमदामर्चयित्वा द्विजान्लभेत्

न च दारिद्र्यतामेति नातुरो न च कातरः । मनोनुकूलां प्रमदामर्चयित्वा द्विजान्लभेत् ॥

Verse 109

कृत्वा साहसकर्माणि दद्याद्विप्राय पर्वसु । तद्दानं सुगुणं प्रोक्तमभयं लाभ एव च

कृत्वा साहसकर्माणि पर्वसु विप्राय दानं दद्यात्। तद्दानं सुगुणं प्रोक्तम्, अभयप्रदं लाभकरं च॥

Verse 110

विप्रपादतलोद्घृष्टि क्षती भवति यः करः । स करः श्रीकरो नाम अन्यः कर्मकरः करः

विप्रपादतलोद्घृष्ट्या क्षतिं यः प्राप्नुयात् करः। स करः ‘श्रीकरो’ नाम, अन्यः कर्मकरः करः॥

Verse 111

विप्रपादरजः पूताः पूतास्तज्जलबिन्दुभिः । विपद्भिश्च सदा पापैर्मुक्ता यांति त्रिविष्टपम्

विप्रपादरजःपूताः पूतास्तज्जलबिन्दुभिः। सदा पापविपद्भ्यश्च मुक्ताः यान्ति त्रिविष्टपम्॥

Verse 112

विप्रपादरजः पूताः शुचयो गृह चत्वराः । पुण्यक्षेत्रसमास्ते स्युः प्रशस्ता यज्ञकर्मसु

विप्रपादरजःपूताः शुचयो गृहचत्वराः। पुण्यक्षेत्रसमास्ते स्युः प्रशस्ताः यज्ञकर्मसु॥

Verse 113

आदौ ब्रह्ममुखाद्विप्रः समुद्भूतः पुरानघः । वेदास्तत्रैव संजाताः सृष्टिसंस्थिति हेतवः

आदौ ब्रह्ममुखाद्विप्रः पुराणोऽनघः समुद्भूतः। तत्रैव वेदाः संजाताः सृष्टिसंस्थितिहेतवः॥

Verse 114

तस्माद्विप्रमुखे वेदाश्चार्पिताः पुरुषेण हि । पूजार्थं सर्वलोकानां सर्वयज्ञार्थतो ध्रुवम्

तस्मात् पुरुषोत्तमेन विप्रमुखे वेदाः समर्पिताः; सर्वलोकानां पूजार्थं सर्वयज्ञानां च प्रयोजनाय ध्रुवं साधनम्।

Verse 115

पितृयज्ञे विवाहे च वह्निकार्येषु शांतिषु । प्रशस्ता ब्राह्मणा नित्यं सर्व स्वस्त्ययनेषु च

पितृयज्ञे विवाहे च वह्निकार्येषु शान्तिषु। सर्वस्वस्त्ययनेषु च ब्राह्मणाः नित्यं प्रशस्ताः स्मृताः॥

Verse 116

देवा भुंजंति हव्यानि बलिप्रेतादयोऽसुराः । पितरश्चैव कव्यानि विप्रस्यैव मुखाद्र्धुवम्

देवा हव्यं भुञ्जते, बलिप्रेतादयोऽसुरा बलिं; पितरः कव्यं भुञ्जते—सर्वं विप्रस्य मुखादेव ध्रुवम्।

Verse 117

देवेभ्यश्च पितृभ्यश्च यो दद्याद्यज्ञकर्मसु । दानं होमं बलिं चैव विना विप्रेण निष्फलम्

यो यज्ञकर्मसु देवेभ्यः पितृभ्यश्च दद्यात्—दानं होमं बलिं चैव—विना विप्रेण तत् निष्फलम्।

Verse 118

भुंजंति चासुरास्तत्र प्रेता दैत्याश्च राक्षसाः । तस्माद्ब्राह्मणमाहूय तेषु कर्माणि कारयेत्

तत्रासुरा भुञ्जते प्रेता दैत्याश्च राक्षसाः। तस्माद् ब्राह्मणमाहूय तेषु कर्माणि कारयेत्॥

Verse 119

काले देशे च पात्रे च लक्षकोटिगुणं भवेत् । श्रद्धया च द्विजं दृष्ट्वा प्रकुर्यादभिवादनम्

काले देशे च पात्रे च यत् कृतं दानपुण्यकर्म, तस्य फलं लक्षकोटिगुणं भवति। श्रद्धया द्विजं दृष्ट्वा तस्मै सादरमभिवादनं कुर्यात्।

Verse 120

दीर्घायुस्तस्य वाक्येन चिरंजीवी भवेन्नरः । अनभिवादनाद्विप्र द्वेषादश्रद्धयापि च

तस्य वाक्येन नरः दीर्घायुर्भवति, चिरंजीवीव भवेत्। किन्तु हे विप्र, अनभिवादनात्, द्वेषात्, अश्रद्धयापि च तत्फलं नश्यति।

Verse 121

आयुः क्षीणं भवेत्पुंसां भूतिनाशश्च दुर्गतिः । आयुर्वृद्धिर्यशोवृद्धिर्वृद्धिर्विद्या धनस्य च

पुंसामायुः क्षीणं भवति, भूतिनाशश्च दुर्गतिश्च जायते। अभिवादनादिना तु आयुर्वृद्धिः, यशोवृद्धिः, विद्या‑धनयोश्च वृद्धिर्भवति।

Verse 122

पूजयित्वा द्विजान्श्रेष्ठो भवेन्नास्त्यत्र संशयः । न विप्रपादोदककर्दमानि न वेदशास्त्रप्रतिघोषितानि

द्विजान् पूजयित्वा नरः श्रेष्ठो भवति—अत्र न संशयः। न तु केवलं विप्रपादोदककर्दमानि सेवित्वा, न वा वेदशास्त्राणां प्रतिघोषणमात्रेण श्रेष्ठता सिध्यति।

Verse 123

स्वाहा स्वधा स्वस्तिविवर्जितानि श्मशानतुल्यानि गृहाणि तानि । नारद उवाच । कश्च पूज्यतमो विप्रो ह्यपूज्यो वाथ को भवेत्

स्वाहा‑स्वधा‑स्वस्तिविवर्जितानि गृहाणि श्मशानतुल्यानि भवन्ति। नारद उवाच—कश्च पूज्यतमो विप्रः, कश्च वा अपूज्यो भवेत्?

Verse 124

विप्रस्य लक्षणं ब्रूहि याथातथ्यं गुरोरपि । ब्रह्मोवाच । पूज्यः श्रोत्रियको नित्यं सदाचारसमन्वितः

विप्रस्य लक्षणं यथातथ्यं ब्रूहि, गुरोर्लक्षणमपि। ब्रह्मोवाच—यः श्रोत्रियः, नित्यं पूज्यः, सदाचारसमन्वितश्च स एव।

Verse 125

सद्वृत्तः कलुषैर्मुक्तस्तीर्थभूतो जनोऽनघः । नारद उवाच । जातः कः श्रोत्रियस्तात सत्कुले वाप्यसत्कुले

सद्वृत्तः कलुषैर्मुक्तस्तीर्थभूतो जनोऽनघः। नारद उवाच—तात, कः श्रोत्रियः स्यात्? सत्कुले जातो वा, असत्कुलेऽपि वा?

Verse 126

सदसत्कर्मकर्ता वा कः पूज्यो भुवि बाडवः । ब्रह्मोवाच । सत्श्रोत्रियकुले जातो ह्यक्रियो नैव पूजितः

सदसत्कर्मकर्ता वा कः पूज्यो भुवि बाडवः? ब्रह्मोवाच—सत्श्रोत्रियकुले जातोऽप्यक्रियो यः, स नैव पूज्यः।

Verse 127

असत्क्षेत्रकुले पूज्यो व्यास वैभांडकौ यथा । क्षत्रियाणां कुले जातो विश्वामित्रोस्ति मत्समः

असत्क्षेत्रकुलेऽपि पूज्यो भवति, व्यासवैभाण्डकौ यथा। क्षत्रियकुले जातोऽपि विश्वामित्रो मत्समः अभवत्।

Verse 128

वेश्यापुत्रो वसिष्ठश्च अन्ये सिद्धा द्विजादयः । तस्मात्सच्छोत्रियादीनां शृणु पुत्रक लक्षणम्

वेश्यापुत्रो वसिष्ठश्च, अन्ये सिद्धा द्विजादयः। तस्मात् सच्छोत्रियादीनां लक्षणं शृणु पुत्रक।

Verse 129

धरायां तीर्थभूतानां सर्वपापहराय च । जन्मना ब्राह्मणो ज्ञेयः संस्कारैर्द्विज उच्यते

धरायां तीर्थभूतानां सर्वपापहराणां च; जन्मना ब्राह्मणो ज्ञेयः, संस्कारैर्द्विज उच्यते।

Verse 130

विद्यया याति विप्रत्वं त्रिभिः श्रोत्रियलक्षणम् । विद्यापूतो मंत्रपूतो वेदपूतस्तथैव च

विद्यया याति विप्रत्वं, त्रिभिः श्रोत्रियलक्षणम्; विद्यापूतो मन्त्रपूतो वेदपूतस्तथैव च।

Verse 131

तीर्थस्नानादिभिर्मेध्यो विप्रः पूज्यतमः स्मृतः । नारायणे सदा भक्तः शुद्धांतःकरणस्तथा

तीर्थस्नानादिभिर्मेध्यो विप्रः पूज्यतमः स्मृतः; नारायणे सदा भक्तः शुद्धान्तःकरणस्तथा।

Verse 132

जितेंद्रियो जितक्रोधस्समः सर्वजनेषु च । गुरुदेवातिथेर्भक्तः पित्रोः शुश्रूषणे रतः

जितेन्द्रियो जितक्रोधः समः सर्वजनेषु च; गुरुदेवातिथेर्भक्तः पित्रोः शुश्रूषणे रतः।

Verse 133

परदारे मनो यस्य कदाचिन्नैव मोदते । पुराणकथको नित्यं धर्माख्यानस्य संततिः

परदारे मनो यस्य कदाचिन्नैव मोदते; स पुराणकथको नित्यं धर्माख्यानस्य संततिः।

Verse 134

अस्यैव दर्शनान्नित्यमश्वमेधादिजं फलम् । संलापे गतिमेत्यस्य भागीरथ्या प्लवस्य च

अस्य पावनस्य दर्शनमात्रेण नित्यं अश्वमेधादिमहायज्ञानां फलमवाप्यते। अत्र संलापमात्रेण भागीरथीसम्बद्धां शुभगतिं प्लवसम्बद्धां च गतिमाप्नोति।

Verse 135

व्रतैश्च विविधैः पूतो नित्यस्नानद्विजार्चनैः । मित्रामित्रे दयालुः स्यात्समः सर्वजनेषु च

विविधव्रतैः पूतः, नित्यस्नानेन द्विजार्चनेन च विशुद्धः सन्, मित्रामित्रयोः प्रति दयालुः स्यात्, सर्वजनेषु च समभावं धारयेत्।

Verse 136

परस्वं न हरेद्यस्तु तृणमप्यटवीगतम् । कामक्रोधादिनिर्मुक्त इंद्रियैरजितः पुमान्

योऽन्यस्वं न हरेत्, अटवीगतं तृणमपि न गृह्णीयात्; कामक्रोधादिभिर्निर्मुक्तः, विषयैरजितेन्द्रियः स पुमान् आत्मसंयमी इति कथ्यते।

Verse 137

परदारान्न गृह्णाति मनसापि गृहागतान् । नारद उवाच । गायत्र्या लक्षणं किं वा प्रत्येकाक्षरजं गुणम्

परदारान् गृहागतानपि मनसापि न गृह्णाति। नारद उवाच—गायत्र्याः लक्षणं किं वा, प्रत्येकाक्षरजं गुणं किम्?

Verse 138

कुक्षिचरणगोत्राणां तस्या ब्रूहि सुनिश्चयम् । ब्रह्मोवाच । छंदो गायत्री गायत्र्याः सविता देवता ध्रुवम्

तस्याः कुक्षिचरणगोत्राणां सुनिश्चयं ब्रूहि। ब्रह्मोवाच—छन्दो गायत्री; गायत्र्याः देवता सविता ध्रुवम्।

Verse 139

शुक्लवर्णात्वग्निमुखा विश्वामित्र ऋषिस्तथा । ब्रह्मणश्शिरआरूढा शिखा विष्णु हृदि स्थिता

शुक्लवर्णा अग्निमुखी, विश्वामित्रऋषिप्रयुक्ता; ब्रह्मणः शिरसि आरूढा सा शिखा विष्णोर्हृदि प्रतिष्ठिता।

Verse 140

उपनयने नियोगः स्यात्सांख्यायन सगोत्रजा । त्रैलोक्यचरणा ज्ञेया पृथिवीकुक्षि संस्थिता

उपनयने नियोगः स्यात्, हे सांख्यायन, सगोत्रजया सह; सा त्रैलोक्यचरणा ज्ञेया, पृथिवीकुक्षौ संस्थिता।

Verse 141

चतुर्विंशतिस्थाने च पादादौ मस्तकांतके । चतुर्विंशत्यक्षरं न्यस्य ब्रह्मलोकं स विंदति

पादादौ मस्तकान्तके चतुर्विंशतिस्थानेषु चतुर्विंशत्यक्षरं न्यस्य स ब्रह्मलोकं अवाप्नोति।

Verse 142

प्रत्यर्णदेवतां ज्ञात्वा विष्णुसायुज्यमाप्नुयात् । अपरं च प्रवक्ष्यामि गायत्र्या लक्षणं ध्रुवं

प्रत्यर्णदेवतां ज्ञात्वा विष्णुसायुज्यम् आप्नुयात्; अपरं च प्रवक्ष्यामि गायत्र्याः लक्षणं ध्रुवम्।

Verse 143

सप्तपंच तथा ब्रह्म यजुरष्टादशाक्षरम् । ज्वलनादिहकारांतं जले स्थित्वा शतं जपेत्

सप्तपञ्च तथा ब्रह्म, यजुरष्टादशाक्षरम्; ज्वलनादिहकारान्तं जले स्थित्वा शतं जपेत्।

Verse 144

उपपातककोट्या तु तथातिपातकैरपि । ब्रह्महत्यादिभिः पापैर्मुक्ता यांति ममालयं

उपपातककोट्यः तथातिपातकैरपि, ब्रह्महत्यादिभिः पापैः प्रमुक्ता जनाः ममालयं यान्ति।

Verse 145

ओंअग्नेर्वाक्पुंसि यजुर्वेदेन जुष्टात्सोमं पिब स्वाहा । विष्णुमंत्रं महामंत्रं तथा माहेश्वरस्य च

ॐ। अग्नेः वाक्पुंसि यजुर्वेदेन जुष्टात् सोमं पिब स्वाहा। तथा विष्णुमन्त्रं महामन्त्रं माहेश्वरमन्त्रं च प्रयुञ्जीत।

Verse 146

देवीसूर्यगणेशानां तथा क्रतुभुजां सुत । यस्य कस्य कुले जातो गुणवानेव तैर्गुणैः

देवीसूर्यगणेशानां तथा क्रतुभुजां सुत, यस्य कस्य कुले जातोऽपि तैर्गुणैः गुणवानेव भवति।

Verse 147

साक्षाद्ब्रह्ममयो विप्रः पूजनीयः प्रयत्नतः । दानं दद्याच्च विधिवत्सदा पर्वणि पर्वणि

साक्षाद्ब्रह्ममयो विप्रः, तस्मात् स प्रयत्नतः पूजनीयः। तथा विधिवत् दानं दद्याद् सदा पर्वणि पर्वणि।

Verse 148

अक्षयं लभते दाता जन्मकोटिशतान्प्रति । स्वाध्यायनिरतो विप्रो यः पठेत्पाठयेत्परान्

अक्षयं लभते दाता जन्मकोटिशतान् प्रति। स्वाध्यायनिरतो विप्रो यः पठेत् पाठयेत् परान्, सापि तत्फलं प्राप्नोति।

Verse 149

धर्मं च श्रावयेल्लोके सदाचारं श्रुतिं स्मृतिं । पुराणसंहितां नूनं तथैव धर्मसंहितां

लोके धर्मं श्रावयेत्—सदाचारं श्रुतिं स्मृतिं च; पुराणसंहितां नूनं तथा धर्मसंहितामपि।

Verse 150

श्रावयित्वा तु लोकेषु श्रावयित्वा द्विजातिषु । उर्व्यां विष्णुसमः सोपि पूजनीयो नरैः सुरैः

लोकेषु श्रावयित्वा तु द्विजातिषु च श्रावयित्वा; स उर्व्यां विष्णुसमो भूत्वा नरैः सुरैश्च पूजनीयः।

Verse 151

यद्बलं चाक्षयं तस्य तीर्थभूतानघस्य च । समानमर्चनं कृत्वा नरो यात्यच्युतालयं

तस्यार्चनस्य बलं चाक्षयं, तीर्थभूतोऽनघस्य च; समानमर्चनं कृत्वा नरो यात्यच्युतालयम्।

Verse 152

कदाचित्क्रियते पापं विप्रः पापैर्न लिप्यते । चांडालस्य गृहे निष्ठौ भास्करज्वलनौ यथा

कदाचित्कृतपापोऽपि विप्रो पापैर्न लिप्यते; चाण्डालगृहे स्थितौ भास्करज्वलनाविव।

Verse 153

याजनाध्यापनाद्यौनात्तथैवासत्प्रतिग्रहात् । विप्राणां न भवेद्दोषो ज्वलनार्कसमा द्विजाः

याजनाध्यापनाद्यौनात् तथैवासत्प्रतिग्रहात्; विप्राणां न भवेद्दोषो, द्विजा ज्वलनार्कसमा इति।

Verse 154

तान्प्रतिग्रहजान्दोषान्प्राणायाम व्यवस्थिताः । नाशयंतीह पापानि वायुर्मेघमिवांबरे

प्राणायामविधौ स्थिताः ते प्रतिग्रहसमुत्थान् दोषानिह नाशयन्ति; वायुरिवाम्बरे मेघान्, तथा पापानि विनाशयन्ति।

Verse 155

गायत्रीं यो जपेन्नित्यं प्राणायामसमन्वितां । प्रत्यक्षरामरैर्युक्तां स्वाङ्गे विन्यस्य तामपि

यो नित्यं प्राणायामसमन्वितां गायत्रीं जपेत्, स्वाङ्गेषु न्यासं कृत्वा, प्रत्यक्षरामाक्षरैः संयुक्तां तामपि समर्चयेत्।

Verse 156

सर्वपापाद्विनिर्मुक्तो जन्मकोटिकृतादपि । ब्रह्मणः पदवीं प्राप्य स गच्छेत्प्रकृतेः परम्

स सर्वपापैर्विनिर्मुक्तो जन्मकोटिकृतैरपि; ब्रह्मणः पदवीं प्राप्य ततः प्रकृतेः परं गच्छति।

Verse 157

प्राणायामयुतां तस्माद्गायत्रीं जप नारद । नारद उवाच । प्राणायामाः कथं ब्रह्मन्प्रत्येकाक्षरदेवताः

तस्मात् नारद, प्राणायामयुतां गायत्रीं जप। नारद उवाच—ब्रह्मन्, प्राणायामाः कथं कार्याः? प्रत्येकाक्षरदेवताः काः?

Verse 158

तेषां न्यासं तथांगेषु वद तात यथाक्रमम् । ब्रह्मोवाच । गुददेशेत्वपानस्याद्धृदि प्राणोस्ति देहिनः

तेषां न्यासं चाङ्गेषु यथाक्रमं वद, तात। ब्रह्मोवाच—गुददेशेऽପानः स्यात्; देहिनो हृदि प्राणः प्रतिष्ठितः।

Verse 159

तस्माद्गुदं समाकुंच्य प्राणेन सह योजयेत् । पूरकेण तदा पुत्र कृत्वा कुंभकमुत्तमं

तस्माद् गुदं समाकुञ्च्य प्राणेन सह योजयेत्। ततः पुत्र पूरकेण कृत्वा उत्तमं कुम्भकं समाचरेत्॥

Verse 160

प्राणायामत्रयं कृत्वा गायत्रीं संजपेदिद्वजः । अनेनैव जपेद्यस्तु महापातकसंचयः

प्राणायामत्रयं कृत्वा गायत्रीं सम्यग्जपेद् द्विजः। अनेनैव विधानेन जपन् महापातकसञ्चयादपि शुध्यति॥

Verse 161

सकृदुच्चारितेनैव क्षयं यात्युपपातकं । प्रतिवर्णस्वरं ज्ञात्वा विन्यस्येद्यः कलेवरे

सकृदुच्चारितेनैव क्षयं यात्युपपातकम्। प्रतिवर्णस्वरं ज्ञात्वा कलेवरे विन्यसेद्यः स शुद्ध्यति॥

Verse 162

स जनो ब्रह्मतामेति फलं वक्तुं न शक्नुमः । प्रत्यक्षरस्य यद्दैवं शृणु पुत्र वदाम्यहं

स जनो ब्रह्मतामेति फलं वक्तुं न शक्नुमः। प्रत्यक्षरस्य यद्दैवं शृणु पुत्र वदाम्यहम्॥

Verse 163

यज्जप्त्वा च पुनर्मातुस्तनं न पिबति द्विजः । आग्नेयं प्रथमं ज्ञेयं वायव्यं तु द्वितीयकम्

यज्जप्त्वा पुनर्मातुस्तनं न पिबति द्विजः। आग्नेयं प्रथमं ज्ञेयं वायव्यं तु द्वितीयकम्॥

Verse 164

तृतीयं सूर्यदैवत्यं चतुर्थं वैयतं तथा । पंचमं यमदैवत्यं वारुणं षष्ठमुच्यते

तृतीयं सूर्यदेवताधिष्ठितं, चतुर्थं वैयतदेवतासंबद्धं; पञ्चमं यमदेवताधीनं, षष्ठं तु वरुणदैवतं कथ्यते।

Verse 165

सप्तमं बार्हस्पत्यं तु पार्जन्यं चाष्टमं विदुः । ऐन्द्रं च नवमं ज्ञेयं गांधर्वं दशमं तथा

सप्तमं बार्हस्पत्यं विदुः, अष्टमं पार्जन्यं प्राहुः; नवमं ऐन्द्रं ज्ञेयं, दशमं च गांधर्वं तथा।

Verse 166

पौष्णमेकादशं विद्धि मैत्रं द्वादशकं स्मृतं । त्वाष्ट्रं त्रयोदशं ज्ञेयं वासवं तु चतुर्दशं

एकादशं पौष्णं विद्धि, द्वादशं मैत्रं स्मृतम्; त्रयोदशं त्वाष्ट्रं ज्ञेयं, चतुर्दशं तु वासवम्।

Verse 167

मारुतं पंचदशकं सौम्यं षोडशकं स्मृतं । आंगिरसं सप्तदशं वैश्वदेवमतः परं

पञ्चदशं मारुतं स्मृतं, षोडशं सौम्यं प्रकीर्तितम्; सप्तदशं आङ्गिरसं, ततः परं वैश्वदेवम्।

Verse 168

आश्विनं चैकोनविंशं प्राजापत्यं तु विंशकं । सर्वदेवमयं ज्ञेयमेकविंशकमक्षरं

एकोनविंशं आश्विनं ज्ञेयं, विंशकं प्राजापत्यम्; एकविंशकमक्षरं तु सर्वदेवमयं विद्यात्।

Verse 169

रौद्रं द्वाविंशकं ज्ञेयं ब्राह्मं ज्ञेयमतः परं । वैष्णवं तु चतुर्विंशमेता अक्षरदेवताः

रौद्रं द्वाविंशकं ज्ञेयं, ततः परं ब्राह्मं विद्यात्। चतुर्विंशं तु वैष्णवं; एता अक्षराणां देवताः अधिष्ठातृदेवताः॥

Verse 170

जपकाले तु संचिंत्य तासु सायुज्यतां व्रजेत् । ज्ञात्वा तु देवतास्तस्य वाङ्मयं विदितं भवेत्

जपकाले तु ताः देवताः संचिन्त्य, तासु सायुज्यतां व्रजेत्। तस्य मन्त्रस्य देवतां ज्ञात्वा, वाङ्मयं तद् यथार्थं विदितं भवेत्॥

Verse 171

सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मणः पदवीं व्रजेत् । गायत्रीं विन्यसेत्पूर्वं शरीरे चात्मनो बुधः

सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मणः पदवीं व्रजेत्। पूर्वं तु बुधः स्वशरीरे स्वात्मनि च गायत्रीं विन्यसेत्॥

Verse 172

चतुर्विंशति स्थानेषु आपादमस्तकेषु च । तत्कारं विन्यसेद्योगी पदांगुष्ठे विचक्षणः

चतुर्विंशतिस्थानेषु आपादमस्तकेषु च। तत्कारं विन्यसेद्योगी, पदाङ्गुष्ठे विशेषतः विचक्षणः॥

Verse 173

सकारं गुल्फदेशे तु विकारं जंघयोर्न्यसेत् । तुकारं जानुमध्ये च वकारं चोरुदेशतः

सकारं गुल्फदेशे तु, विकारं जङ्घयोर्न्यसेत्। तुकारं जानुमध्ये च, वकारं चोरुदेशतः॥

Verse 174

रेकारं गुह्यदेशे तु णिकारं वृषणे न्यसेत् । यंकारं कटिदेशे तु भकारं नाभिमण्डले

रेकारं गुह्यदेशे तु णिकारं वृषणे न्यसेत्। यंकारं कटिदेशे तु भकारं नाभिमण्डले॥

Verse 175

गोकारं जठरे न्यस्य देकारं स्तनयोर्न्यसेत् । वकारं हृदये न्यस्य स्यकारं करदेशतः

गोकारं जठरे न्यस्य देकारं स्तनयोर्न्यसेत्। वकारं हृदये न्यस्य स्यकारं करदेशतः॥

Verse 176

धीकारं वदने न्यस्य मकारं तालुके न्यसेत् । हिकारं नासिकाग्रे च धिकारं चक्षुषोर्न्यसेत्

धीकारं वदने न्यस्य मकारं तालुके न्यसेत्। हिकारं नासिकाग्रे च धिकारं चक्षुषोर्न्यसेत्॥

Verse 177

योकारं तु भ्रुवोर्मध्ये योकारं च ललाटके । नःकारं तु मुखे पूर्वे प्रकारं दक्षिणे मुखे

योकारं तु भ्रुवोर्मध्ये योकारं च ललाटके। नःकारं तु मुखे पूर्वे प्रकारं दक्षिणे मुखे॥

Verse 178

चोकारं पश्चिमे न्यस्य दकारं चोत्तरे न्यसेत् । यात्कारं मूर्ध्नि विन्यस्य सर्वव्यापी व्यवस्थितः

चोकारं पश्चिमे न्यस्य दकारं चोत्तरे न्यसेत्। यात्कारं मूर्ध्नि विन्यस्य सर्वव्यापी व्यवस्थितः॥

Verse 179

एतान्विन्यस्य धर्मात्मा ब्रह्मविष्णुशिवात्मकः । महायोगी महाज्ञानी परं निर्वाणकं व्रजेत्

एतान् न्यस्य विधिवत् धर्मात्मा ब्रह्मविष्णुशिवात्मकः । महायोगी महाज्ञानी भूत्वा परं निर्वाणपदं व्रजेत् ॥

Verse 180

संध्याकाले पुनर्न्यासं शृणु त्वं तद्यथार्थतः । ओंभूरिति हृदये न्यस्य ओंभुवश्शिरसि न्यसेत्

सन्ध्याकाले पुनर्न्यासं शृणु त्वं तद्यथार्थतः । ओं भूः इति हृदये न्यस्य, ओं भुवः शिरसि न्यसेत् ॥

Verse 181

ओंस्वः शिखायै तत्सवितुर्वरेण्यमिति कलेवरे । ओंभर्गो देवस्य धीमहीति नेत्रयोः

ओं स्वः शिखायै; तत्सवितुर्वरेण्यमिति कलेवरे । ओं भर्गो देवस्य धीमहीति नेत्रयोः ॥

Verse 182

ओंधियो यो नः प्रचोदयादिति करयोर्न्यसेत् । ओंआपो ज्योती रसोमृतं ब्रह्म भूर्भुवःस्वरोम् । इत्युदकस्पर्शमात्रेण पापात्पूतो व्रजेद्धरिं

ओं धियो यो नः प्रचोदयादिति करयोर्न्यसेत् । ओं आपो ज्योती रसोऽमृतं ब्रह्म भूर्भुवःस्वरोम् । इत्युदकस्पर्शमात्रेण पापात्पूतो व्रजेद्धरिम् ॥

Verse 183

ओंभूः ओंभुवः ओंस्वः ओंमहः ओंजनः ओंतपः ओंसत्यम् । ओंतत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् । ओंआपो ज्योती रसोमृतं ब्रह्म भूर्भुवःस्वरोम् । इति सव्याहृति सप्रणवां द्वादश ओंकारां संध्याकाले कुंभकेन वारत्रयं जप्त्वा । सूर्योपस्थाने सावित्रीं चतुर्विंशत्यक्षरां जप्त्वा । महाविद्याधिको भवति ब्रह्मत्वं लभते

ओं भूः ओं भुवः ओं स्वः ओं महः ओं जनः ओं तपः ओं सत्यम् । ओं तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् । ओं आपो ज्योती रसोऽमृतं ब्रह्म भूर्भुवःस्वरोम् । इति सव्याहृति-सप्रणवां द्वादश-ओंकारां सन्ध्याकाले कुम्भकेन वारत्रयं जप्त्वा, सूर्योपस्थाने सावित्रीं चतुर्विंशत्यक्षरां जप्त्वा, महाविद्याधिको भवति ब्रह्मत्वं लभते ॥

Verse 184

षट्कुक्षिलक्षणां पुत्र गायत्रीं शृणु यत्नतः । यां ज्ञात्वा तु परं ब्रह्मस्थानं गच्छति वै द्विजः

पुत्र, षट्कुक्षिलक्षणां गायत्रीं यत्नतः शृणु; यां सम्यग्ज्ञात्वा द्विजः परं ब्रह्मस्थानं निश्चयेन गच्छति।

Verse 185

ओंतत्सवितुर्वरेणियं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात्

ॐ। तत्सवितुर्वरेण्यं देवस्य भर्गो धीमहि; यो नः धियः प्रचोदयात्।

Verse 186

अथ गायत्री पंचशीर्षलक्षणम् । ओंभूः ओंभुवः ओंस्वः ओंमहः ओंजनः ओंतपः ओंसत्यम् । ओंतत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात्

अथ पञ्चशीर्षलक्षणा गायत्री—ॐ भूः, ॐ भुवः, ॐ स्वः, ॐ महः, ॐ जनः, ॐ तपः, ॐ सत्यम्। ॐ तत्सवितुर्वरेण्यं देवस्य भर्गो धीमहि; धियो यो नः प्रचोदयात्।

Verse 187

सव्याहृतिं तु गायत्रीं पुनर्न्यासं तु कारयेत् । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुसायुज्यतां व्रजेत्

सव्याहृतिं गायत्रीं पुनर्न्यासं तु कारयेत्; सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुसायुज्यतां व्रजेत्।

Verse 188

ओंभूः पादाभ्याम् ओंभुवः जानुभ्याम् ओंस्वः कट्याम् ओंमहः नाभौ ओंजनः हृदये न्यसेत् ओंतपः करयोः ओंसत्यं ललाटे । ओंतत्सवितुर्वरेणियं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् । इति शिखायाम्

‘ॐ भूः’ पादाभ्याम्, ‘ॐ भुवः’ जानुभ्याम्, ‘ॐ स्वः’ कट्याम्, ‘ॐ महः’ नाभौ, ‘ॐ जनः’ हृदये न्यसेत्; ‘ॐ तपः’ करयोः, ‘ॐ सत्यम्’ ललाटे। ततः—ॐ तत्सवितुर्वरेण्यं देवस्य भर्गो धीमहि; धियो यो नः प्रचोदयात्—इति शिखायाम्।

Verse 189

एवं विप्रो न जानाति स एव ब्राह्मणाधमः । न तस्य क्षीयते पाप्मा भवेद्भूरिप्रतिग्रहः

एवं यो विप्रो न जानाति स एव ब्राह्मणाधमः। न तस्य पाप्मा क्षीयते, अपि तु भूयः प्रतिग्रहबहुलो भवति॥

Verse 190

इमां यो वेत्ति गायत्रीं सर्वबीजसमन्विताम् । स वेत्ति चतुरो वेदान्योगज्ञानं जपत्रयम्

इमां गायत्रीं यो वेत्ति सर्वबीजसमन्विताम्। स चतुरो वेदान् वेत्ति, योगज्ञानं च जपस्य त्रिविधं विधानम्॥

Verse 191

य एनां नैव जानाति स शूद्रात्परतः स्मृतः । तस्यापूतस्य विप्रस्य न देयं पितृपार्वणम्

य एनां नैव जानाति स शूद्रात् परतः स्मृतः। तस्यापूतस्य विप्रस्य न देयं पितृपार्वणम्॥

Verse 192

न स्नानफलदः कश्चित्सर्वं च निष्फलं भवेत् । विद्या वित्तं तथा जन्म द्विजत्वं कारणं यतः

न कश्चित् स्नानफलदः; सर्वं च निष्फलं भवेत्। विद्या वित्तं तथा जन्म, द्विजत्वं कारणं न यतः॥

Verse 193

निष्फलं सकलं तस्य मेध्यं पुष्पं यथाऽशुचौ । चतुर्वेदाश्च गायत्री पुरा वै तुलिता मया

निष्फलं सकलं तस्य, मेध्यं पुष्पं यथाऽशुचौ। चतुर्वेदाश्च गायत्री पुरा वै तुलिता मया॥

Verse 194

चतुर्वेदात्परा गुर्वी गायत्री मोक्षदा स्मृता । दशभिर्जन्मजनितं शतेन च पुरा कृतम्

चतुर्वेदेभ्यः परा गुर्वी गायत्री मोक्षदा स्मृता। तस्याः जपेन दशजन्मकृतं पापं नश्यति, शतकालपूर्वकृतमपि विनश्यति॥

Verse 195

त्रियुगं तु सहस्रेण गायत्री हंति किल्बिषम् । गायत्रीमक्षमालायां सायं प्रातश्च यो जपेत्

सहस्रजपेन गायत्री त्रियुगसञ्चितं किल्बिषं हन्ति। यः सायं प्रातश्च अक्ष्मालायां गायत्रीं जपति स शुद्ध्यति॥

Verse 196

चतुर्णामपि वेदानां फलं प्राप्नोत्यसंशयम् । त्रिसंध्यं यो जपेन्नित्यं गायत्रीं हायनं द्विजः

त्रिसन्ध्यं नित्यं हायनं यः द्विजो गायत्रीं जपति, स निःसन्देहं चतुर्णामपि वेदानां फलं प्राप्नोति॥

Verse 197

तस्य पापं क्षयं याति जन्मकोटिसमुद्भवम् । गायत्र्युच्चारमात्रेण पापकूटात्पुनाति च

तस्य जन्मकोटिसमुद्भवं पापं क्षयं याति। गायत्र्योच्चारमात्रेण स पापकूटादपि पुनाति॥

Verse 198

स्वर्गापवर्गमाप्नोति जप्त्वा नित्यं द्विजोत्तमः । वासुदेवस्य मंत्राणि जपेद्यस्तु दिनेदिने

नित्यं जप्त्वा द्विजोत्तमः स्वर्गापवर्गमाप्नोति। यस्तु दिनेदिने वासुदेवस्य मन्त्रान् जपति स तत्फलं लभते॥

Verse 199

प्रणमेच्च हरेः पादौ स गच्छेदपवर्गिताम् । वासुदेवस्य स्तोत्राणि मुखे चापि कथोत्तमा

हरेः पादौ प्रणमेत्; तेनापवर्गितां गच्छेत्। वासुदेवस्य स्तोत्राणि मुखे स्युः, तथा च कथोत्तमाः॥

Verse 200

पंकस्य लवमात्रं तु तस्य देहे न तिष्ठति । वेदशास्त्रावगाहेन त्रिस्रोतः स्नानजं फलम्

तस्य देहे पङ्कस्य लवमात्रोऽपि न तिष्ठति। वेदशास्त्रावगाहेन त्रिस्रोतःस्नानजं फलम्॥