Adhyaya 15

Verse 1

भीष्म उवाच । किं कृतं ब्रह्मणा ब्रह्मन्प्रेष्य वाराणसीपुरीम् । जनार्दनेन किं कर्म शंकरेण च यन्मुने

भीष्म उवाच—हे ब्रह्मन्, ब्रह्मणा वाराणसीपुरीं प्रति प्रेषणं किं कृतम्? जनार्दनेन किं कर्म कृतं, शङ्करेण च किं, हे मुने?

Verse 2

कथं यज्ञः कृतस्तेन कस्मिंस्तीर्थे वदस्व मे । के सदस्या ऋत्विजश्च सर्वांस्तान्प्रब्रवीहि मे

तेन कथं यज्ञः कृतः? कस्मिंस्तीर्थे? एतन्मे वद। के सदस्या ऋत्विजश्च? तान् सर्वान् मे प्रब्रूहि।

Verse 3

के देवास्तर्पितास्तेन एतन्मे कौतुकं महत् । पुलस्त्य उवाच । श्रीनिधानं पुरं मेरोः शिखरे रत्नचित्रितम्

के देवास्तेन तर्पिताः? एतन्मे महत् कौतुकम्। पुलस्त्य उवाच—मेरोः शिखरे रत्नचित्रितं श्रीनिधानं नाम पुरम् अस्ति।

Verse 4

अनेकाश्चर्यनिलयंबहुपादपसंकुलम् । विचित्रधातुभिश्चित्रं स्वच्छस्फटिकनिर्मलम्

अनेकाश्चर्यनिलयं बहुपादपसंकुलम्। विचित्रधातुभिश्चित्रं स्वच्छस्फटिकनिर्मलम्।

Verse 5

लतावितानशोभाढ्यं शिखिशब्दविनादितम् । मृगेन्द्ररववित्रस्त गजयूथसमाकुलम्

लतावितानशोभाढ्यं शिखिशब्दविनादितम्। मृगेन्द्ररववित्रस्तगजयूथसमाकुलम्।

Verse 6

निर्झरांबुप्रपातोत्थ शीकरासारशीतलम् । वाताहततरुव्रात प्रसन्नापानचित्रितम्

निर्झराम्बुप्रपातोत्थशीकरासारशीतलं, वाताहततरुव्रातं प्रसन्नापानचित्रितं तद् देशं रम्यं चित्रमिवाभात्।

Verse 7

मृगनाभिवरामोद वासिताशेषकाननम् । लतागृहरतिश्रान्त सुप्तविद्याधराध्वगम्

मृगनाभिवरामोदवासिताशेषकाननं, लतागृहरतिश्रान्ताः सुप्तविद्याधराध्वगास्तत्र दृश्यन्ते स्म।

Verse 8

प्रगीतकिन्नरव्रात मधुरध्वनिनादितम् । तस्मिन्ननेकविन्यास शोभिताशेषभूमिकम्

प्रगीतकिन्नरव्रातमधुरध्वनिनादितं; तस्मिन्ननेकविन्यासैः शोभिताशेषभूमिकं बभौ।

Verse 9

वैराजं नाम भवनं ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । तत्र दिव्यांगनोद्गीत मधुरध्वनि नादिता

वैराजं नाम भवनं ब्रह्मणः परमेष्ठिनः; तत्र दिव्याङ्गनोद्गीतैर्मधुरध्वनिभिर्नादिता दिशः।

Verse 10

पारिजाततरूत्पन्न मंजरीदाममालिनी । रत्नरश्मिसमूहोत्थ बहुवर्णविचित्रिता

पारिजाततरूत्पन्नमञ्जरीदाममालिनी, रत्नरश्मिसमूहोत्थबहुवर्णविचित्रिता बभौ।

Verse 11

विन्यस्तस्तंभकोटिस्तु निर्मलादर्शशोभिता । अप्सरोनृत्यविन्यास विलासोल्लासलासिता

विन्यस्तस्तम्भकोटिभिः समलङ्कृता सा सभा निर्मलादर्शसदृशशोभया विराजिता। अप्सरोनृत्यविन्यासविलासोल्लासलासितया सा क्रीडारसप्रभया समुज्ज्वला बभूव॥

Verse 12

बह्वातोद्यसमुत्पन्नसमूहस्वननादिता । लयतालयुतानेक गीतवादित्र शोभिता

बह्वातोद्यसमुत्पन्नसमूहस्वननादिता सा सभा। लयतालयुतैर्नानागीतवादित्रैः समलङ्कृता सदा विराजते स्म॥

Verse 13

सभा कांतिमती नाम देवानां शर्मदायिका । ऋषिसंघसमायुक्ता मुनिवृंदनिषेविता

कान्तिमती नाम सभा देवानां शर्मदायिका बभूव। ऋषिसङ्घसमायुक्ता मुनिवृन्दनिषेविता च सा॥

Verse 14

द्विजातिसामशब्देन नादिताऽऽनंददायिनी । तस्यां निविष्टो देवेशस्संध्यासक्तः पितामहः

द्विजातिसामशब्देन नादिता सा आनन्ददायिनी। तस्यां निविष्टो देवेशः सन्ध्यासक्तः पितामहः॥

Verse 15

ध्यायति स्म परं देवं येनेदं निर्मितं जगत् । ध्यायतो बुद्धिरुत्पन्ना कथं यज्ञं करोम्यहम्

परं देवं ध्यायति स्म येनेदं निर्मितं जगत्। ध्यायतस्तस्य बुद्धिरुत्पन्ना—कथं यज्ञं करोम्यहमिति॥

Verse 16

कस्मिन्स्थाने मया यज्ञः कार्यः कुत्र धरातले । काशीप्रयागस्तुंगा च नैमिषं शृंखलं तथा

कस्मिन् स्थाने मया यज्ञः कर्तव्यः कुत्र वा धरातले? काशी-प्रयाग-तुंगा-नैमिषं शृङ्खलं च—किं तत्र?

Verse 17

कांची भद्रा देविका च कुरुक्षेत्रं सरस्वती । प्रभासादीनि तीर्थानि पृथिव्यामिह मध्यतः

काञ्ची भद्रा देविका च कुरुक्षेत्रं सरस्वती। प्रभासादीनि तीर्थानि पृथिव्यामिह मध्यतः स्थितानि॥

Verse 18

क्षेत्राणि पुण्यतीर्थानि संति यानीह सर्वशः । मदादेशाच्च रुद्रेण कृतान्यन्यानि भूतले

क्षेत्राणि पुण्यतीर्थानि सन्ति यानीह सर्वशः। मदादेशाच्च रुद्रेण कृतान्यन्यानि भूतले॥

Verse 19

यथाहं सर्वदेवेषु आदिदेवो व्यवस्थितः । तथा चैकं परं तीर्थमादिभूतं करोम्यहम्

यथाहं सर्वदेवेषु आदिदेवो व्यवस्थितः। तथा चैकं परं तीर्थमादिभूतं करोम्यहम्॥

Verse 20

अहं यत्र समुत्पन्नः पद्मं तद्विष्णुनाभिजम् । पुष्करं प्रोच्यते तीर्थमृषिभिर्वेदपाठकैः

अहं यत्र समुत्पन्नः पद्मं तद्विष्णुनाभिजम्। पुष्करं प्रोच्यते तीर्थमृषिभिर्वेदपाठकैः॥

Verse 21

एवं चिंतयतस्तस्य ब्रह्मणस्तु प्रजापतेः । मतिरेषा समुत्पन्ना व्रजाम्येष धरातले

एवं चिन्तयतः तस्य ब्रह्मणः प्रजापतेः । एषा मतिः समुत्पन्ना—व्रजाम्यहं धरातलम् ॥

Verse 22

प्राक्स्थानं स समासाद्य प्रविष्टस्तद्वनोत्तमम् । नानाद्रुमलताकीर्णं नानापुष्पोपशोभितम्

प्राक्स्थानं स समासाद्य प्रविष्टस्तद्वनोत्तमम् । नानाद्रुमलताकीर्णं नानापुष्पोपशोभितम् ॥

Verse 23

नानापक्षिरवाकीर्णं नानामृगगणाकुलम् । द्रुमपुष्पभरामोदैर्वासयद्यत्सुरासुरान्

नानापक्षिरवाकीर्णं नानामृगगणाकुलम् । द्रुमपुष्पभरामोदैर्वासयद्यत्सुरासुरान् ॥

Verse 24

बुद्धिपूर्वमिव न्यस्तैः पुष्पैर्भूषितभूतलम् । नानागंधरसैः पक्वापक्वैश्च षडृतूद्भवैः

बुद्धिपूर्वमिव न्यस्तैः पुष्पैर्भूषितभूतलम् । नानागन्धरसैः पक्वापक्वैश्च षडृतूद्भवैः ॥

Verse 25

फलैः सुवर्णरूपाढ्यैर्घ्राणदृष्टिमनोहरैः । जीर्णं पत्रं तृणं यत्र शुष्ककाष्ठफलानि च

फलैः सुवर्णरूपाढ्यैर्घ्राणदृष्टिमनोहरैः । जीर्णं पत्रं तृणं यत्र शुष्ककाष्ठफलानि च ॥

Verse 26

बहिः क्षिपति जातानि मारुतोनुग्रहादिव । नानापुष्पसमूहानां गंधमादाय मारुतः

बहिः क्षिपति जातानि मारुतोऽनुग्रहादिव । नानापुष्पसमूहानां गन्धमादाय मारुतः प्रसरति ॥

Verse 27

शीतलो वाति खं भूमिं दिशो यत्राभिवासयन् । हरितस्निग्ध निश्छिद्रैरकीटकवनोत्कटैः

शीतलो वाति खं भूमिं दिशो यत्राभिवासयन् । हरितस्निग्धनिश्छिद्रैरकीटकवनोत्कटैः ॥

Verse 28

वृक्षैरनेकसंज्ञैर्यद्भूषितं शिखरान्वितैः । अरोगैर्दर्शनीयैश्च सुवृत्तैः कैश्चिदुज्ज्वलैः

वृक्षैरनेकसंज्ञैर्यद्भूषितं शिखरान्वितैः । अरोगैर्दर्शनीयैश्च सुवृत्तैः कैश्चिदुज्ज्वलैः ॥

Verse 29

कुटुंबमिव विप्राणामृत्विग्भिर्भाति सर्वतः । शोभंते धातुसंकाशैरंकुरैः प्रावृता द्रुमाः

कुटुम्बमिव विप्राणामृत्विग्भिर्भाति सर्वतः । शोभन्ते धातुसंकाशैरङ्कुरैः प्रावृता द्रुमाः ॥

Verse 30

कुलीनैरिव निश्छिद्रैः स्वगुणैः प्रावृता नराः । पवनाविद्धशिखरैः स्पृशंतीव परस्परम्

कुलीनैरिव निश्छिद्रैः स्वगुणैः प्रावृता नराः । पवनाविद्धशिखरैः स्पृशन्तीव परस्परम् ॥

Verse 31

आजिघ्रंती वचाऽन्योन्यं पुष्पशाखावतंसकाः । नागवृक्षाः क्वचित्पुष्पैर्द्रुमवानीरकेसरैः

आजिघ्रन्ति वचाऽन्योन्यं पुष्पशाखावतंसकाः। क्वचित् नागवृक्षाः पुष्पैः द्रुमवानीरकेसरैः समलङ्कृताः॥

Verse 32

नयनैरिव शोभंते चंचलैः कृष्णतारकैः । पुष्पसंपन्नशिखराः कर्णिकारद्रुमाः क्वचित्

क्वचित् कर्णिकारद्रुमाः पुष्पसंपन्नशिखराः। चञ्चलैः कृष्णतारकैः नयनैरिव शोभन्ते॥

Verse 33

युग्मयुग्माद्विधा चेह शोभन्त इव दंपती । सुपुष्पप्रभवाटोपैस्सिंदुवार द्रुपंक्तयः

युग्मयुग्माद्विधा चेह सिन्दुवारद्रुपंक्तयः। सुपुष्पप्रभवाटोपैः दम्पतीव विराजन्ते॥

Verse 34

मूर्तिमत्य इवाभांति पूजिता वनदेवताः । क्वचित्क्वचित्कुंदलताः सपुष्पाभरणोज्वलाः

पूजिता वनदेवताः मूर्तिमत्य इवाभान्ति। क्वचित्क्वचित् कुन्दलताः सपुष्पाभरणोज्वलाः॥

Verse 35

दिक्षु वृक्षेषु शोभंते बालचंद्रा इवोच्छ्रिताः । सर्जार्जुनाः क्वचिद्भान्ति वनोद्देशेषु पुष्पिताः

दिक्षु वृक्षेषु शोभन्ते बालचन्द्रा इवोच्छ्रिताः। क्वचित् सर्जार्जुनाः पुष्पिता वनोद्देशेषु भान्ति॥

Verse 36

धौतकौशेयवासोभिः प्रावृताः पुरुषा इव । अतिमुक्तकवल्लीभिः पुष्पिताभिस्तथा द्रुमाः

धौत-कौशेय-वासोभिः प्रावृताः पुरुषा इव द्रुमाः प्रतीयिरे; अतिमुक्तक-वल्लीभिः पुष्पिताभिः समलङ्कृताश्च।

Verse 37

उपगूढा विराजंते स्वनारीभिरिव प्रियाः । अपरस्परसंसक्तैः सालाशोकाश्च पल्लवैः

स्वनारीभिरिव प्रियाः उपगूढाः विराजन्ते; अपरस्पर-संसक्तैः पल्लवैः सालाशोकाश्च शोभन्ते।

Verse 38

हस्तैर्हस्तान्स्पृशंतीव सुहृदश्चिरसंगताः । फलपुष्पभरानम्राः पनसाः सरलार्जुनाः

हस्तैर्हस्तान् स्पृशन्तीव चिरसंगताः सुहृदः; फलपुष्प-भरानम्राः पनसाः सरलार्जुनाश्च सन्निहिताः।

Verse 39

अन्योन्यमर्चयंतीव पुष्पैश्चैव फलैस्तथा । मारुतावेगसंश्लिष्टैः पादपास्सालबाहुभिः

पुष्पैः फलैश्च अन्योन्यमर्चयन्तीव; मारुतावेग-संश्लिष्टैः साल-बाहुभिः पादपाः परिष्वक्ताः।

Verse 40

अभ्याशमागतं लोकं प्रतिभावैरिवोत्थिताः । पुष्पाणामवरोधेन सुशोभार्थं निवेशिताः

अभ्याशमागतं लोकं प्रति भावैरिवोत्थिताः; पुष्पाणामवरोधेन सुशोभार्थं निवेशिताः।

Verse 41

वसंतमहमासाद्य पुरुषान्स्पर्द्धयंति हि । पुष्पशोभाभरनतैः शिखरैर्वायुकंपितैः

वसन्तमासे समुपस्थिते सति ते द्रुमाः पुरुषानिव स्पर्धन्ते; पुष्पशोभाभरेण नतैः शिखरैः, वायुकम्पितैश्च।

Verse 42

नृत्यंतीव नराः प्रीताः स्रगलंकृतशेखराः । शृंगाग्रपवनक्षिप्ताः पुष्पावलियुता द्रुमाः

स्रगलं कृतशेखराः प्रीताः नराः नृत्यन्तीव दृश्यन्ते; शृङ्गाग्रपवनक्षिप्ताः पुष्पावलियुताश्च द्रुमाः।

Verse 43

सवल्लीकाः प्रनृत्यंति मानवा इव सप्रियाः । स्वपुष्पनतवल्लीभिः पादपाः क्वचिदावृताः

सवल्लीकाः पादपाः सप्रियमानवा इव प्रनृत्यन्ति; स्वपुष्पनतवल्लीभिः क्वचिद् आवृताश्च दृश्यन्ते।

Verse 44

भांति तारागणैश्चित्रैः शरदीव नभस्तलम् । द्रुमाणामथवाग्रेषु पुष्पिता मालती लताः

शरदि चित्रतारागणैरिव नभस्तलं भाति; द्रुमाणामग्रेषु च पुष्पिता मालतीलताः शोभन्ते।

Verse 45

शेखराइव शोभंते रचिता बुद्धिपूर्वकम् । हरिताः कांचनच्छायाः फलिताः पुष्पिता द्रुमाः

बुद्धिपूर्वकं रचिताः शेखराइव ते शोभन्ते; हरिताः काञ्चनच्छायाः फलिताः पुष्पिताश्च द्रुमाः।

Verse 46

सौहृदं दर्शयंतीव नराः साधुसमागमे । पुष्पकिंजल्ककपिला गताः सर्वदिशासु च

साधुसमागमे सौहृदं प्रदर्शयन्त इव नराः, पुष्पकिञ्जल्ककपिलवर्णाः, सर्वदिशासु प्रसृताः।

Verse 47

कदंबपुष्पस्य जयं घोषयंतीव षट्पदाः । क्वचित्पुष्पासवक्षीबाः संपतंति ततस्ततः

कदम्बपुष्पस्य जयम् इव घोषयन्ति षट्पदाः; क्वचित् पुष्पासवक्षीबाः पुनः पुनस्ततः ततः संपतन्ति।

Verse 48

पुंस्कोकिलगणावृक्ष गहनेष्विव सप्रियाः । शिरीषपुष्पसंकाशाः शुका मिथुनशः क्वचित्

क्वचित् सप्रियाः शुका मिथुनशः, पुंस्कोकिलगणावृक्षगहनेष्विव, शिरीषपुष्पसंकाशाः शोभन्ते।

Verse 49

कीर्तयंति गिरश्चित्राः पूजिता ब्राह्मणा यथा । सहचारिसुसंयुक्ता मयूराश्चित्रबर्हिणः

सहचारिसुसंयुक्ता मयूराश्चित्रबर्हिणः, पूजिता ब्राह्मणा यथा, चित्रा गिरः कीर्तयन्ति।

Verse 50

वनांतेष्वपि नृत्यंति शोभंत इव नर्त्तकाः । कूजंतःपक्षिसंघाता नानारुतविराविणः

वनान्तेष्वपि नृत्यन्त इव शोभन्ते नर्तकाः; नानारुतविराविणः पक्षिसंघाताः कूजन्ति।

Verse 51

कुर्वंति रमणीयं वै रमणीयतरं वनम् । नानामृगगणाकीर्णं नित्यं प्रमुदितांडजम्

ते वै वनं रमणीयं कुर्वन्ति, रमणीयतरं च; नानामृगगणाकीर्णं नित्यं प्रमुदिताण्डजनिनादितम्।

Verse 52

तद्वनं नंदनसमं मनोदृष्टिविवर्द्धनम् । पद्मयोनिस्तु भगवांस्तथा रूपं वनोत्तमम्

तद्वनं नन्दनसमं मनोदृष्टिविवर्धनम्; पद्मयोनिर्भगवान् ब्रह्मा तद्वनोत्तमं रूपं तथैव ददर्श।

Verse 53

ददर्शादर्शवद्दृष्ट्या सौम्ययापा पयन्निव । ता वृक्षपंक्तयः सर्वा दृष्ट्वा देवं तथागतम्

सौम्यं तद् दृश्यं स ददर्शादर्शवद्दृष्ट्या, पिबन्निव; तथा आगतं देवं दृष्ट्वा ता वृक्षपङ्क्तयः सर्वाः विस्मयं जग्मुः।

Verse 54

निवेद्य ब्रह्मणे भक्त्या मुमुचुः पुष्पसंपदः । पुष्पप्रतिग्रहं कृत्वा पादपानां पितामहः

ब्रह्मणे भक्त्या निवेद्य ताः पुष्पसंपदः मुमुचुः; पुष्पप्रतिग्रहं कृत्वा पितामहः पादपान् अनुगृह्णात्।

Verse 55

वरं वृणीध्वं भद्रं वः पादपानित्युवाच सः । एवमुक्ता भगवता तरवो निरवग्रहाः

स पादपान् उवाच—‘वरं वृणीध्वं, भद्रं वः’; एवं भगवता उक्ताः तरवो निरवग्रहाः प्रत्युवाचुः।

Verse 56

ऊचुः प्रांजलयः सर्वे नमस्कृत्वा विरिंचनम् । वरं ददासि चेद्देव प्रपन्नजनवत्सल

ऊचुः सर्वे प्राञ्जलयः नमस्कृत्वा विरिञ्चनम्— “देव, प्रपन्नजनवत्सल! यदि वरं ददासि, तर्हि अस्मभ्यं वरं प्रयच्छ।”

Verse 57

इहैव भगवन्नित्यं वने संनिहितो भव । एष नः परमः कामः पितामह नमोस्तु ते

इहैव भगवन् नित्यं वने संनिहितो भव। एष नः परमः कामः, पितामह! नमोऽस्तु ते॥

Verse 58

त्वं चेद्वससि देवेश वनेस्मिन्विश्वभावन । सर्वात्मना प्रपन्नानां वांछतामुत्तमं वरम्

त्वं चेद्वससि देवेश वनेस्मिन् विश्वभावन। सर्वात्मना प्रपन्नानां वाञ्छतामुत्तमं वरम्॥

Verse 59

वरकोटिभिरन्याभिरलं नो दीयतां वरम् । सन्निधानेन तीर्थेभ्य इदं स्यात्प्रवरं महत्

वरकोटिभिरन्याभिरलं नः; दीयतां वरमिदम्। सन्निधानेन तीर्थेभ्य इदं स्यात् प्रवरं महत्॥

Verse 60

ब्रह्मोवाच । उत्तमं सर्वक्षेत्राणां पुण्यमेतद्भविष्यति । नित्यं पुष्पफलोपेता नित्यसुस्थिरयौवनाः

ब्रह्मोवाच— उत्तमं सर्वक्षेत्राणां पुण्यमेतद्भविष्यति। नित्यं पुष्पफलोपेतं नित्यसुस्थिरयौवनम्॥

Verse 61

कामगाः कामरूपाश्च कामरूपफलप्रदाः । कामसंदर्शनाः पुंसां तपःसिद्ध्युज्वला नृणाम्

कामगाः कामरूपाश्च कामरूपफलप्रदाः । कामसंदर्शनाः पुंसां तपःसिद्ध्युज्वला नृणाम् ॥

Verse 62

श्रिया परमया युक्ता मत्प्रसादाद्भविष्यथ । एवं स वरदो ब्रह्मा अनुजग्राह पादपान्

श्रिया परमया युक्ता मत्प्रसादाद्भविष्यथ । एवं स वरदो ब्रह्मा अनुजग्राह पादपान् ॥

Verse 63

स्थित्वा वर्ष सहस्रं तु पुष्करं प्रक्षिपद्भुवि । क्षितिर्निपतिता तेन व्यकंपत रसातलम्

स्थित्वा वर्ष सहस्रं तु पुष्करं प्रक्षिपद्भुवि । क्षितिर्निपतिता तेन व्यकंपत रसातलम् ॥

Verse 64

विवशास्तत्यजुर्वेलां सागराः क्षुभितोर्मयः । शक्राशनि हतानीव व्याघ्र व्याला वृतानि च

विवशास्तत्यजुर्वेलां सागराः क्षुभितोर्मयः । शक्राशनि हतानीव व्याघ्र व्याला वृतानि च ॥

Verse 65

शिखराण्यप्यशीर्यंत पर्वतानां सहस्रशः । देवसिद्धविमानानि गंधर्वनगराणि च

शिखराण्यप्यशीर्यंत पर्वतानां सहस्रशः । देवसिद्धविमानानि गंधर्वनगराणि च ॥

Verse 66

प्रचेलुर्बभ्रमुः पेतुर्विविशुश्च धरातलम् । कपोतमेघाः खात्पेतुः पुटसंघातदर्शिनः

प्रचेलुर्बभ्रमुः पेतुर्विविशुश्च धरातलम् । कपोतवर्णा मेघाः खात्पेतुः पुटसंघातदर्शिनः ॥

Verse 67

ज्योतिर्गणांश्छादयंतो बभूवुस्तीव्र भास्कराः । महता तस्य शब्देन मूकांधबधिरीकृतम्

ज्योतिर्गणांश्छादयन्तो बभूवुस्तीव्रभास्कराः । महता तस्य शब्देन मूकान्धबधिरीकृतम् ॥

Verse 68

बभूव व्याकुलं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् । सुरासुराणां सर्वेषां शरीराणि मनांसि च

बभूव व्याकुलं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् । सुरासुराणां सर्वेषां शरीराणि मनांसि च ॥

Verse 69

अवसेदुश्च किमिति किमित्येतन्न जज्ञिरे । धैर्यमालंब्य सर्वेऽथ ब्रह्माणं चाप्यलोकयन्

अवसेदुश्च किमिति किमित्येतन्न जज्ञिरे । धैर्यमालम्ब्य सर्वेऽथ ब्रह्माणं चाप्यलोकयन् ॥

Verse 70

न च ते तमपश्यंत कुत्र ब्रह्मागतो ह्यभूत् । किमर्थं कंपिता भूमिर्निमित्तोत्पातदर्शनम्

न च ते तमपश्यन्त कुत्र ब्रह्मागतो ह्यभूत् । किमर्थं कम्पिता भूमिर्निमित्तोत्पातदर्शनम् ॥

Verse 71

तावद्विष्णुर्गतस्तत्र यत्र देवा व्यवस्थिताः । प्रणिपत्य इदं वाक्यमुक्तवंतो दिवौकसः

ततः विष्णुः तत्र जगाम यत्र देवाः समवस्थिताः। दिवौकसस्तु प्रणिपत्य तं प्रति इदं वचनमूचुः॥

Verse 72

किमेतद्भगवन्ब्रूहि निमित्तोत्पातदर्शनम् । त्रैलोक्यं कंपितं येन संयुक्तं कालधर्मणा

किमेतद्भगवन् ब्रूहि निमित्तोत्पातदर्शनम्। येन त्रैलोक्यं कम्पितं कालधर्मसमन्वितम्॥

Verse 73

जातकल्पावसानं तु भिन्नमर्यादसागरम् । चत्वारो दिग्गजाः किं तु बभूवुरचलाश्चलाः

जातकल्पावसाने तु भिन्नमर्यादसागरम्। चत्वारो दिग्गजाः किं तु अचलाः सन्तोऽपि चञ्चलाः॥

Verse 74

समावृता धरा कस्मात्सप्तसागरवारिणा । उत्पत्तिर्नास्ति शब्दस्य भगवन्निः प्रयोजना

समावृता धरा कस्मात् सप्तसागरवारिणा। भगवन्, निःप्रयोजनः शब्दः कदाचिदपि न जायते॥

Verse 75

यादृशो वा स्मृतः शब्दो न भूतो न भविष्यति । त्रैलोक्यमाकुलं येन चक्रे रौद्रेण चोद्यता

यादृशः स्मृतः शब्दो न भूतो न भविष्यति। येन रौद्रेण चोदितं त्रैलोक्यमाकुलीकृतम्॥

Verse 76

शुभोऽशुभो वा शब्दोरेयं त्रैलोक्यस्य दिवौकसाम् । भगवन्यदि जानासि किमेतत्कथयस्व नः

शुभोऽशुभो वा किमयं शब्दः त्रैलोक्यदिवौकसाम्? भगवन् यदि जानासि, तर्हि नः किमेतत् कथयस्व।

Verse 77

एवमुक्तोऽब्रवीद्विष्णुः परमेणानुभावितः । मा भैष्ट मरुतः सर्वे शृणुध्वं चात्र कारणम्

एवमुक्तो विष्णुः परमेणानुकम्पया प्रेरितः प्राह— मा भैष्ट, मरुतः सर्वे; शृणुध्वं चात्र कारणम्।

Verse 78

निश्चयेनानुविज्ञाय वक्ष्याम्येष यथाविधम् । पद्महस्तो हि भगवान्ब्रह्मा लोकपितामहः

निश्चयेनानुविज्ञाय वक्ष्याम्येतद् यथाविधि; पद्महस्तो हि भगवान् ब्रह्मा लोकपितामहः।

Verse 79

भूप्रदेशे पुण्यराशौ यज्ञं कर्तुं व्यवस्थितः । अवरोहे पर्वतानां वने चातीवशोभने

भूप्रदेशे पुण्यराशौ यज्ञं कर्तुं व्यवस्थितः; अवरोहे पर्वतानां वने चातिवशोभने।

Verse 80

कमलं तस्य हस्तात्तु पतितं धरणीतले । तस्य शब्दो महानेष येन यूयं प्रकंपिताः

कमलं तस्य हस्तात्तु पतितं धरणीतले; तस्य शब्दो महान् एष येन यूयं प्रकम्पिताः।

Verse 81

तत्रासौ तरुवृंदेन पुष्पामोदाभिनंदितः । अनुगृह्याथ भगवान्वनंतत्समृगांडजम्

तत्र स तरुवृन्दैः पुष्पामोदेन चाभिनन्दितः, भगवान् अनुगृह्य तत् समृगाण्डजं वनं प्रविवेश।

Verse 82

जगतोऽनुग्रहार्थाय वासं तत्रान्वरोचयत् । पुष्करं नाम तत्तीर्थं क्षेत्रं वृषभमेव च

जगतोऽनुग्रहार्थं स तत्र वासं समरोचयत्; तत् तीर्थं पुष्करनाम, क्षेत्रं च वृषभाख्यं बभूव।

Verse 83

जनितं तद्भगवता लोकानां हितकारिणा । ब्रह्माणं तत्र वै गत्वा तोषयध्वं मया सह

लोकहितकरिणा भगवता तत् जनितम्; अतः ब्रह्माणं तत्र गत्वा मया सह तं तोषयध्वम्।

Verse 84

आराध्यमानो भगवान्प्रदास्यति वरान्वरान् । इत्युक्त्वा भगवान्विष्णुः सह तैर्देवदानवैः

आराध्यमानो भगवान् वरान् वरान् प्रदास्यति—इत्युक्त्वा भगवान् विष्णुः तैर्देवदानवैः सह तस्थौ।

Verse 85

जगाम तद्वनोद्देशं यत्रास्ते स तु कंजजः । प्रहृष्टास्तुष्टमनसः कोकिलालापलापिताः

स तद्वनोद्देशं जगाम यत्र कञ्जजः स्थितः; प्रहृष्टतुष्टमनसोऽसौ कोकिलालापपूरितः।

Verse 86

पुष्पोच्चयोज्ज्वलं शस्तं विविशुर्ब्रह्मणो वनम् । संप्राप्तं सर्वदेवैस्तु वनं नंदनसंमितम्

पुष्पसमूहैः समुज्ज्वलं प्रशस्तं ब्रह्मणो वनं ते विविशुः। सर्वदेवैः पूर्वमेव संप्राप्तं तद्वनं नन्दनवनसदृशं बभूव॥

Verse 87

पद्मिनीमृगपुष्पाढ्यं सुदृढं शुशुभे तदा । प्रविश्याथ वनं देवाः सर्वपुष्पोपशोभितम्

पद्मिन्यः मृगाः पुष्पाणि च यत्र बहुलानि, सुदृढं सुसंस्थितं तद्वनं तदा शुशुभे। तत्र प्रविश्य देवाः सर्वपुष्पैः समलङ्कृतं वनं ददृशुः॥

Verse 88

इह देवोस्तीति देवा बभ्रमुश्च दिदृक्षवः । मृगयंतस्ततस्ते तु सर्वे देवाः सवासवाः

‘इह देवोऽस्ति’ इति मत्वा दिदृक्षवो देवाः बभ्रमुः। ततः सर्वे देवाः सवासवाः तं देवम् अन्वेषयामासुः॥

Verse 89

अद्भुतस्य वनस्यांतं न ते ददृशुराशुगाः । विचिन्वद्भिस्तदा देवं दैवैर्वायुर्विलोकितः

अद्भुतस्य तस्य वनस्य अन्तं ते आशुगाः न ददृशुः। तदा देवं विचिन्वद्भिः दैवैः वायुः विलोकितः॥

Verse 90

स तानुवाच ब्रह्माणं न द्रक्ष्यथ तपो विना । तदा खिन्ना विचिन्वंतस्तस्मिन्पर्वतरोधसि

स तान् उवाच— ‘तपो विना ब्रह्माणं न द्रक्ष्यथ’ इति। तदा खिन्नाः ते तस्मिन् पर्वतरोधसि विचिन्वन्तः पर्यटन्॥

Verse 91

दक्षिणे चोत्तरे चैव अंतराले पुनः पुनः । वायूक्तं हृदये कृत्वा वायुस्तानब्रवीत्पुनः

दक्षिणोत्तरतश्चैव मध्यदेशे पुनः पुनः । वायुवाक्यं हृदि निधाय वायुः पुनरब्रवीत् तदा ॥

Verse 92

त्रिविधो दर्शनोपायो विरिंचेरस्य सर्वदा । श्रद्धा ज्ञानेन तपसा योगेन च निगद्यते

त्रिविधो दर्शनोपायो विरिञ्चेरस्य सर्वदा । श्रद्धा-ज्ञान-तपःसिद्धो योगेनापि निगद्यते ॥

Verse 93

सकलं निष्कलं चैव देवं पश्यंति योगिनः । तपस्विनस्तु सकलं ज्ञानिनो निष्कलं परम्

सकलं निष्कलं चैव देवं पश्यन्ति योगिनः । तपस्विनः सकलं पश्यन् ज्ञानिनो निष्कलं परम् ॥

Verse 94

समुत्पन्ने तु विज्ञाने मंदश्रद्धो न पश्यति । भक्त्या परमया क्षिप्रं ब्रह्म पश्यंति योगिनः

समुत्पन्नेऽपि विज्ञाने मन्दश्रद्धो न पश्यति । भक्त्या परमया क्षिप्रं ब्रह्म पश्यन्ति योगिनः ॥

Verse 95

द्रष्टव्यो निर्विकारोऽसौ प्रधानपुरुषेश्वरः । कर्मणा मनसा वाचा नित्ययुक्ताः पितामहम्

द्रष्टव्यो निर्विकारोऽसौ प्रधानपुरुषेश्वरः । कर्मणा मनसा वाचा नित्ययुक्ताः पितामहम् ॥

Verse 96

तपश्चरत भद्रं वो ब्रह्माराधनतत्पराः । ब्राह्मीं दीक्षां प्रपन्नानां भक्तानां च द्विजन्मनाम्

तपश्चरन्तु भद्रं वः, ब्रह्माराधनतत्पराः। ब्राह्मीं दीक्षां प्रपन्नानां द्विजन्मभक्तजनैः सह तिष्ठत।

Verse 97

सर्वकालं स जानाति दातव्यं दर्शनं मया । वायोस्तु वचनं श्रुत्वा हितमेतदवेत्य च

स सर्वकालं जानाति—मया तस्मै दर्शनं दातव्यमिति। वायोर्वचनं श्रुत्वा च, हितमेतदेवेति स अवेत्।

Verse 98

ब्रह्मेच्छाविष्टमतयो वाक्पतिं च ततोऽब्रुवन् । प्रज्ञानविबुधास्माकं ब्राह्मीं दीक्षां विधत्स्व नः

ततः ब्रह्मेच्छाविष्टमतयः ते वाक्पतिं प्राहुः—‘प्रज्ञानविबुध! अस्माकं ब्राह्मीं दीक्षां विधत्स्व।’

Verse 99

स दिदीक्षयिषुः क्षिप्रममरान्ब्रह्मदीक्षया । वेदोक्तेन विधानेन दीक्षयामास तान्गुरुः

स गुरुः तान् दिदीक्षयिषुः, वेदोक्तेन विधानेन, ब्रह्मदीक्षया क्षिप्रममरान् दीक्षयामास।

Verse 100

विनीतवेषाः प्रणता अंतेवासित्वमाययुः । ब्रह्मप्रसादं संप्राप्ताः पौष्करं ज्ञानमीरितम्

विनीतवेषाः प्रणताः तेऽन्तेवासित्वमाययुः। ब्रह्मप्रसादं संप्राप्य, पौष्करं ज्ञानमीरितं ते श्रुतवन्तः।

Verse 101

यज्ञं चकार विधिना धिषणोध्वर्युसत्तमः । पद्मं कृत्वा मृणालाढ्यं पद्मदीक्षाप्रयोगतः

धिषणोऽध्वर्युसत्तमो विधिना यज्ञं चकार; पद्मदीक्षाप्रयोगतः मृणालाढ्यं पद्मं कृत्वा सम्यगनुष्ठितवान्।

Verse 102

अनुजग्राह देवांस्तान्सुरेच्छा प्रेरितो मुनिः । तेभ्यो ददौ विवेकिभ्यः स वेदोक्तावधानवित्

देवेच्छाप्रेरितो मुनिस्तान् देवान् अनुजग्राह; विवेकिभ्यः स वेदोक्तावधानवित् उपदेशं ददौ।

Verse 103

दीक्षां वै विस्मयं त्यक्त्वा बृहस्पतिरुदारधीः । एकमग्निं च संस्कृत्य महात्मा त्रिदिवौकसाम्

बृहस्पतिरुदारधीः विस्मयं त्यक्त्वा दीक्षां समाश्रित्य, महात्मा त्रिदिवौकसां पूज्यः एकमग्निं संस्कृत्य स्थापयामास।

Verse 104

प्रादादांगिरसस्तुष्टो जाप्यं वेदोदितं तु यत् । त्रिसुपर्णं त्रिमधु च पावमानीं च पावनीम्

आङ्गिरसस्तुष्टः वेदोदितं जाप्यं मन्त्रं प्रादात्—त्रिसुपर्णं त्रिमधु च, पावमानीं च पावनीम्।

Verse 105

स हि जाप्यादिकं सर्वमशिक्षयदुदारधीः । आपो हिष्ठेति यत्स्नानं ब्राह्मं तत्परिपठ्यते

स उदारधीः जाप्यादिकं सर्वमशिक्षयत्; ‘आपो हिष्ठे’ इत्यादिमन्त्रपाठसहितं स्नानं ब्राह्मं स्नानं परिपठ्यते।

Verse 106

पापघ्नं दुष्टशमनं पुष्टिश्रीबलवर्द्धनम् । सिद्धिदं कीर्तिदं चैव कलिकल्मषनाशनम्

पापघ्नं दुष्टशमनं पुष्टिश्रीबलवर्द्धनम् । सिद्धिदं कीर्तिदं चैव कलिकल्मषनाशनम् ॥

Verse 107

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ब्राह्मस्नानं समाचरेत् । कुर्वंतो मौनिनो दांता दीक्षिताः क्षपितेंद्रियाः

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ब्राह्मस्नानं समाचरेत् । कुर्वन्तो मौनिनो दान्ता दीक्षिताः क्षपितेन्द्रियाः ॥

Verse 108

सर्वे कमंडलुयुता मुक्तकक्षाक्षमालिनः । दंडिनश्चीरवस्त्राश्च जटाभिरतिशोभिताः

सर्वे कमण्डलुयुता मुक्तकक्षाक्षमालिनः । दण्डिनश्चीरवस्त्राश्च जटाभिरतिशोभिताः ॥

Verse 109

स्नानाचारासनरताः प्रयत्नध्यानधारिणः । मनो ब्रह्मणि संयोज्य नियताहारकांक्षिणः

स्नानाचारासनरताः प्रयत्नध्यानधारिणः । मनो ब्रह्मणि संयोज्य नियताहारकाङ्क्षिणः ॥

Verse 110

अतिष्ठन्दर्शनालापसंगध्यानविवर्जिताः । एवं व्रतधराः सर्वे त्रिकालं स्नानकारिणः

अतिष्ठन्दर्शनालापसङ्गध्यानविवर्जिताः । एवं व्रतधराः सर्वे त्रिकालं स्नानकारिणः ॥

Verse 111

भक्त्या परमया युक्ता विधिना परमेण च । कालेन महता ध्यानाद्देवज्ञानमनोगताः

भक्त्या परमया युक्ताः परमेण विधिना च । दीर्घकालेन ध्यानात् देवज्ञानं मनोगतम् अवाप्नुवन् ॥

Verse 112

ब्रह्मध्यानाग्निनिर्दग्धा यदा शुद्धैकमानसाः । अविर्बभूव भगवान्सर्वेषां दृष्टिगोचरः

ब्रह्मध्यानाग्निना दग्धाः शुद्धैकाग्रमनस्काः । तदा भगवान् सर्वेषां दृष्टिगोचरः प्रादुरभवत् ॥

Verse 113

तेजसाप्यायितास्तस्य बभूवुर्भ्रांतचेतसः । ततोवलंब्य ते धैर्यमिष्टं देवं यथाविधि

तस्य तेजसा आप्यायिताः भ्रान्तचेतसोऽभवन् । ततः धैर्यमवलम्ब्य ते इष्टं देवं यथाविधि अर्चयन् ॥

Verse 114

षडंगवेदयोगेन हृष्टचित्तास्तु तत्पराः । शिरोगतैरंजलिभिः शिरोभिश्च महीं गताः

षडङ्गवेदयोगेन हृष्टचित्ताः तत्पराः । शिरोगताञ्जलिभिः प्रणम्य शिरसा महीं स्पृष्टवन्तः ॥

Verse 115

तुष्टुवुः सृष्टिकर्त्तारं स्थितिकर्तारमीश्वरम् । देवा ऊचुः । ब्रह्मणे ब्रह्मदेहाय ब्रह्मण्यायाऽजिताय च

तुष्टुवुः सृष्टिकर्तारं स्थितिकर्तारमीश्वरम् । देवा ऊचुः— ब्रह्मणे ब्रह्मदेहाय ब्रह्मण्यायाजिताय च ॥

Verse 116

नमस्कुर्मः सुनियताः क्रतुवेदप्रदायिने । लोकानुकंपिने देव सृष्टिरूपाय वै नमः

सुनियतचित्ताः वयं नमस्कुर्मः—क्रतुवेदप्रदायिने, लोकानुकम्पिने देवाय; सृष्टिरूपाय ते वै नमः।

Verse 117

भक्तानुकंपिनेत्यर्थं वेदजाप्यस्तुताय च । बहुरूपस्वरूपाय रूपाणां शतधारिणे

भक्तानुकम्पिन इति प्रकाशनार्थं, वेदजाप्यस्तुताय च; बहुरूपस्वरूपाय, रूपाणां शतधारिणे नमः।

Verse 118

सावित्रीपतये देव गायत्रीपतये नमः । पद्मासनाय पद्माय पद्मवक्त्राय ते नमः

सावित्रीपतये देवाय, गायत्रीपतये नमः। पद्मासनाय, पद्मजाय, पद्मवक्त्राय ते नमः।

Verse 119

वरदाय वरार्हाय कूर्माय च मृगाय च । जटामकुटयुक्ताय स्रुवस्रुचनिधारिणे

वरदाय, वरार्हाय; कूर्माय च मृगाय च नमः। जटामकुटयुक्ताय, स्रुवस्रुचनिधारिणे नमः।

Verse 120

मृगांकमृगधर्माय धर्मनेत्राय ते नमः । विश्वनाम्नेऽथ विश्वाय विश्वेशाय नमोनमः

मृगाङ्कमृगधर्माय, धर्मनेत्राय ते नमः। विश्वनाम्नेऽथ विश्वाय, विश्वेशाय नमो नमः।

Verse 121

धर्मनेत्रत्राणमस्मादधिकं कर्तुमर्हसि । वाङ्मनःकायभावैस्त्वां प्रपन्नास्स्मः पितामह

अस्मादपि अधिकतरं धर्मनेत्रत्राणं कर्तुमर्हसि, पितामह। वाङ्मनःकायभावैस्त्वां शरणं प्रपन्नाः स्मः।

Verse 122

एवं स्तुतस्तदा देवैर्ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः । प्रदास्यामि स्मृतो बाढममोघं दर्शनं हि वः

एवं देवैस्तदा स्तुतो ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः। अब्रवीत्—स्मृतोऽहं यदा, तदा वः अमोघं दर्शनं प्रदास्यामि।

Verse 123

ब्रुवंतु वांछितं पुत्राः प्रदास्यामि वरान्वरान् । एवमुक्ता भगवता देवा वचनमब्रुवन्

ब्रूत वाञ्छितं पुत्राः; प्रदास्यामि वरान् वरान्। इत्युक्ता भगवता देवा वचनमब्रुवन्।

Verse 124

एष एवाद्य भगवन्सुपर्याप्तो महान्वरः । जनितो नः सुशब्दोयं कमलं क्षिपता त्वया

एष एव अद्य भगवन् सूपर्याप्तो महान् वरः। त्वया कमलं क्षिपता नः सुशब्दोऽयं ‘कमला’ जनितः।

Verse 125

किमर्थं कंपिता भूमिर्लोकाश्चाकुलिताः कृताः । नैतन्निरर्थकं देव उच्यतामत्र कारणम्

किमर्थं कम्पिता भूमिर्लोकाश्चाकुलिता कृताः? नैतन्निरर्थकं देव; उच्यतामत्र कारणम्।

Verse 126

ब्रह्मोवाच । युष्मद्धितार्थमेतद्वै पद्मं विनिहितं मया । देवतानां च रक्षार्थं श्रूयतामत्र कारणम्

ब्रह्मोवाच—युष्माकं हितसिद्ध्यर्थं मयैतत् पद्ममिह विनिहितम्। देवतानां रक्षणार्थं च; अत्र कारणं शृणुत।

Verse 127

असुरो वज्रनाभोऽयं बालजीवापहारकः । अवस्थितस्त्ववष्टभ्य रसातलतलाश्रयम्

अयं वज्रनाभो नामासुरो बालजीवापहारकः। रसातलतलाश्रयं कृत्वा स्वबलमवलम्ब्य दृढमवस्थितः।

Verse 128

युष्मदागमनं ज्ञात्वा तपस्थान्निहितायुधान् । हंतुकामो दुराचारः सेंद्रानपि दिवौकसः

युष्मदागमनं ज्ञात्वा तपस्थान् निहितायुधान्। दुराचारो हन्तुकामः सेंद्रानपि दिवौकसः समभ्यधावत्।

Verse 129

घातः कमलपातेन मया तस्य विनिर्मितः । स राज्यैश्वर्यदर्पिष्टस्तेनासौ निहतो मया

कमलपातप्रहारेण तस्य घातो मया विनिर्मितः। स राज्यैश्वर्यदर्पिष्टः; तेनैव मया स निहतः।

Verse 130

लोकेऽस्मिन्समये भक्ता ब्राह्मणा वेदपारगाः । मैव ते दुर्गतिं यांतु लभंतां सुगतिं पुनः

लोकेऽस्मिन् समये भक्ता ब्राह्मणा वेदपारगाः। ते मा दुर्गतिं यान्तु; पुनः सुगतिं लभन्ताम्।

Verse 131

देवानां दानवानां च मनुष्योरगरक्षसाम् । भूतग्रामस्य सर्वस्य समोस्मि त्रिदिवौकसः

त्रिदिवौकसः शृणुत—देवानां दानवानां च मनुष्योरगरक्षसाम् । भूतग्रामस्य सर्वस्य समोऽस्मि, न मे पक्षपातः॥

Verse 132

युष्मद्धितार्थं पापोऽसौ मया मंत्रेण घातितः । प्राप्तः पुण्यकृतान्लोकान्कमलस्यास्य दर्शनात्

युष्मद्धितार्थं पापोऽसौ मया मन्त्रेण निहतः । अस्य कमलस्य दर्शनमात्रेण पुण्यकृतां लोकान् स प्राप॥

Verse 133

यन्मया पद्ममुक्तं तु तेनेदं पुष्करं भुवि । ख्यातं भविष्यते तीर्थं पावनं पुण्यदं महत्

यन्मया पद्ममुक्तं तेनैवेदं भुवि पुष्करं नाम्ना ख्यातं भविष्यति । तीर्थं महत् पावनं पुण्यदं च॥

Verse 134

पृथिव्यां सर्वजंतूनां पुण्यदं परिपठ्यते । कृतो ह्यनुग्रहो देवा भक्तानां भक्तिमिच्छताम्

पृथिव्यां सर्वजन्तूनां पुण्यदं इति परिपठ्यते । देवा हि भक्तिमिच्छतां भक्तानामनुग्रहं कृतवन्तः॥

Verse 135

वनेस्मिन्नित्यवासेन वृक्षैरभ्यर्थितेन च । महाकालो वनेऽत्रागादागतस्य ममानघाः

वनेस्मिन्नित्यवासेन वृक्षैरभ्यर्थितेन च । ममानघाः, ममागमनानुरोधात् महाकालोऽत्र वनमागात्॥

Verse 136

तपस्यतां च भवतां महज्ज्ञानं प्रदर्शितम् । कुरुध्वं हृदये देवाः स्वार्थं चैव परार्थकम्

तपस्यतां भवतां महज्ज्ञानं प्रकाशिताṃ; अतः देवाः, तद् हृदये दृढं धारयत—स्वार्थाय च परार्थाय च।

Verse 137

भवद्भिर्दर्शनीयं तु नानारूपधरैर्भुवि । द्विषन्वै ज्ञानिनं विप्रं पापेनैवार्दितो नरः

भुवि नानारूपधरैर्भवद्भिर्दर्शनीयं खलु; यः तु ज्ञानिनं विप्रं द्वेष्टि, स नरः पापेनैव पीड्यते।

Verse 138

न विमुच्येत पापेन जन्मकोटिशतैरपि । वेदांगपारगं विप्रं न हन्यान्न च दूषयेत्

पापात् न विमुच्येत जन्मकोटिशतैरपि; अतः वेदाङ्गपारगं विप्रं न हन्यात्, न च दूषयेत्।

Verse 139

एकस्मिन्निहते यस्मात्कोटिर्भवति घातिता । एकं वेदांतगं विप्रं भोजयेच्छ्रद्धयान्वितः

एकस्मिन्निहते यस्मात् कोटिर्घातिता भवति; अतः वेदान्तगं विप्रमेकं श्रद्धयान्वितो भोजयेत्।

Verse 140

तस्य भुक्ता भवेत्कोटिर्विप्राणां नात्र संशयः । यः पात्रपूरणीं भिक्षां यतीनां तु प्रयच्छति

तस्य भुक्ता भवेत् कोटिर्विप्राणां नात्र संशयः; यः पात्रपूरणीं भिक्षां यतीनां तु प्रयच्छति।

Verse 141

विमुक्तः सर्वपापेभ्यो नाऽसौ दुर्गतिमाप्नुयात् । यथाहं सर्वदेवानां ज्येष्ठः श्रेष्ठः पितामहः

सर्वपापेभ्यो विमुक्तो नासौ दुर्गतिमाप्नुयात्। यथाहं सर्वदेवानां ज्येष्ठः श्रेष्ठः पितामहः॥

Verse 142

तथा ज्ञानी सदा पूज्यो निर्ममो निः परिग्रहः । संसारबंधमोक्षार्थं ब्रह्मगुप्तमिदं व्रतम्

तथा ज्ञानी सदा पूज्यो निर्ममो निःपरिग्रहः। संसारबन्धमोक्षार्थं ब्रह्मगुप्तमिदं व्रतम्॥

Verse 143

मया प्रणीतं विप्राणामपुनर्भवकारणम् । अग्निहोत्रमुपादाय यस्त्यजेदजितेंद्रियः

मया प्रणीतं विप्राणामपुनर्भवकारणम्। अग्निहोत्रमुपादाय यस्त्यजेदजितेन्द्रियः॥

Verse 144

रौरवं स प्रयात्याशु प्रणीतो यमकिंकरैः । लोकयात्रावितंडश्च क्षुद्रं कर्म करोति यः

रौरवं स प्रयात्याशु प्रणीतो यमकिंकरैः। लोकयात्रावितण्डश्च क्षुद्रं कर्म करोति यः॥

Verse 145

स रागचित्तः शृंगारी नारीजन धनप्रियः । एकभोजी सुमिष्टाशी कृषिवाणिज्यसेवकः

स रागचित्तः शृङ्गारी नारीजनधनप्रियः। एकभोजी सुमिष्टाशी कृषिवाणिज्यसेवकः॥

Verse 146

अवेदो वेदनिंदी च परभार्यां च सेवते । इत्यादिदोषदुष्टो यस्तस्य संभाषणादपि

योऽवेदो वेदनिन्दी च परभार्यां च सेवते । इत्यादिदोषदुष्टस्य तस्य संभाषणादपि दोषः ॥

Verse 147

नरो नरकगामी स्याद्यश्च सद्व्रतदूषकः । असंतुष्टं भिन्नचित्तं दुर्मतिं पापकारिणम्

यः सद्व्रतदूषकः स नरो नरकगामी भवेत् । असन्तुष्टो भिन्नचित्तो दुर्मतिः पापकारकः ॥

Verse 148

न स्पृशेदंगसंगेन स्पृष्ट्वा स्नानेन शुद्ध्यति । एवमुक्त्वा स भगवान्ब्रह्मा तैरमरैः सह

अङ्गसङ्गेन न स्पृशेत्; स्पृष्ट्वा स्नानेन शुद्ध्यति । एवमुक्त्वा स भगवान् ब्रह्मा तैरमरैः सह ॥

Verse 149

क्षेत्रं निवेशयामास यथावत्कथयामि ते । उत्तरे चंद्रनद्यास्तु प्राची यावत्सरस्वती

तत्र क्षेत्रं निवेशयामास; यथावत् कथयामि ते । उत्तरे चन्द्रनद्यास्तु प्राची यावत् सरस्वती ॥

Verse 150

पूर्वं तु नंदनात्कृत्स्नं यावत्कल्पं सपुष्करम् । वेदी ह्येषा कृता यज्ञे ब्रह्मणा लोककारिणा

पूर्वं नन्दनादारभ्य कृत्स्नं यावत् कल्पं सपुष्करम् । वेदी ह्येषा कृता यज्ञे ब्रह्मणा लोककारिणा ॥

Verse 151

ज्येष्ठं तु प्रथमं ज्ञेयं तीर्थं त्रैलोक्यपावनम् । ख्यातं तद्ब्रह्मदैवत्यं मध्यमं वैष्णवं तथा

ज्येष्ठं तीर्थं तु प्रथमं ज्ञेयं त्रैलोक्यपावनम्। तद्ब्रह्मदैवतं ख्यातं, मध्यमं वैष्णवं तथा॥

Verse 152

कनिष्ठं रुद्रदैवत्यं ब्रह्मपूर्वमकारयत् । आद्यमेतत्परं क्षेत्रं गुह्यं वेदेषु पठ्यते

कनिष्ठं रुद्रदैवत्यं ब्रह्मा पूर्वमकारयत्। आद्यमेतत्परं क्षेत्रं गुह्यं वेदेषु पठ्यते॥

Verse 153

अरण्यं पुष्कराख्यं तु ब्रह्मा सन्निहितः प्रभुः । अनुग्रहो भूमिभागे कृतो वै ब्रह्मणा स्वयम्

अरण्ये पुष्कराख्ये तु ब्रह्मा सन्निहितः प्रभुः। भूमिभागेऽनुग्रहोऽयं कृतो वै ब्रह्मणा स्वयम्॥

Verse 154

अनुग्रहार्थं विप्राणां सर्वेषां भूमिचारिणाम् । सुवर्णवज्रपर्यंता वेदिकांका मही कृता

अनुग्रहार्थं विप्राणां सर्वेषां भूमिचारिणाम्। सुवर्णवज्रपर्यन्ता वेदिकाङ्का मही कृता॥

Verse 155

विचित्रकुट्टिमारत्नैः कारिता सर्वशोभना । रमते तत्र भगवान्ब्रह्मा लोकपितामहः

विचित्रकुट्टिमारत्नैः कारिता सर्वशोभना। रमते तत्र भगवान् ब्रह्मा लोकपितामहः॥

Verse 156

विष्णुरुद्रौ तथा देवौ वसवोप्पश्चिनावपि । मरुतश्च महेंद्रेण रमंते च दिवौकसः

विष्णुरुद्रौ तथा देवाः वसवोऽश्विनौ च युग्मकौ । मरुतश्च महेन्द्रेण सह रमन्ते दिवौकसः ॥

Verse 157

एतत्ते तथ्यमाख्यातं लोकानुग्रहकारणम् । संहितानुक्रमेणात्र मंत्रैश्च विधिपूर्वकम्

एतत्ते तथ्यमाख्यातं लोकानुग्रहकारणम् । संहितानुक्रमेणात्र मन्त्रैश्च विधिपूर्वकम् ॥

Verse 158

वेदान्पठंति ये विप्रा गुरुशुश्रूषणे रताः । वसंति ब्रह्मसामीप्ये सर्वे तेनानुभाविताः

वेदान्पठन्ति ये विप्रा गुरुशुश्रूषणे रताः । वसन्ति ब्रह्मसामीप्ये सर्वे तेनानुभाविताः ॥

Verse 159

भीष्म उवाच । भगवन्केन विधिना अरण्ये पुष्करे नरैः । ब्रह्मलोकमभीप्सद्भिर्वस्तव्यं क्षेत्रवासिभिः

भीष्म उवाच—भगवन् केन विधिना अरण्ये पुष्करे नरैः । ब्रह्मलोकमभीप्सद्भिर्वस्तव्यं क्षेत्रवासिभिः ॥

Verse 160

किं मनुष्यैरुतस्त्रीभिरुत वर्णाश्रमान्वितैः । वसद्भिः किमनुष्ठेयमेतत्सर्वं ब्रवीहि मे

किं मनुष्यैरुत स्त्रीभिरुत वर्णाश्रमान्वितैः । वसद्भिः किमनुष्ठेयमेतत्सर्वं ब्रवीहि मे ॥

Verse 161

पुलस्त्य उवाच । नरैः स्त्रीभिश्च वस्तव्यं वर्णाश्रमनिवासिभिः । स्वधर्माचारनिरतैर्दंभमोहविवर्जितैः

पुलस्त्य उवाच—वर्णाश्रमनिवासिभिर्नरैः स्त्रीभिश्च स्वधर्माचारनिरतैः, दम्भमोहविवर्जितैः, यथाविधि वस्तव्यम्।

Verse 162

कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्मभक्तैर्जितेंद्रियैः । अनसूयुभिरक्षुद्रैः सर्वभूतहिते रतैः

कर्मणा मनसा वाचा च ब्रह्मभक्तैर्जितेन्द्रियैः, अनसूयुभिरक्षुद्रैः, सर्वभूतहिते रतैः (वस्तव्यम्)।

Verse 163

भीष्म उवाच । किं कुर्वाणो नरः कर्म ब्रह्मभक्तस्त्विहोच्यते । कीदृशा ब्रह्मभक्ताश्च स्मृता नॄणां वदस्व मे

भीष्म उवाच—किं कुर्वाणो नरः कर्म ब्रह्मभक्त इहोच्यते? कीदृशा ब्रह्मभक्ताश्च नॄणां स्मृता वदस्व मे।

Verse 164

पुलस्त्य उवाच । त्रिविधा भक्तिरुद्दिष्टा मनोवाक्कायसंभवा । लौकिकी वैदिकी चापि भवेदाध्यात्मिकी तथा

पुलस्त्य उवाच—भक्तिस्त्रिविधा निर्दिष्टा मनोवाक्कायसम्भवा; लौकिकी वैदिकी चापि, तथा आध्यात्मिकी भवेत्।

Verse 165

ध्यानधारणया बुद्ध्या वेदार्थस्मरणे हि यत् । ब्रह्मप्रीतिकरी चैषा मानसी भक्तिरुच्यते

ध्यानधारणया बुद्ध्या वेदार्थस्मरणे यत्, ब्रह्मप्रीतिकरी चैषा मानसी भक्तिरुच्यते।

Verse 166

मंत्रवेदनमस्कारैरग्निश्राद्धादिचिंतनैः । जाप्यैश्चावश्यकैश्चैव वाचिकी भक्तिरिष्यते

मन्त्रपाठैर्वेदाध्ययननमस्कारैः अग्निहोमश्राद्धादिकर्मचिन्तनैः । जपैश्च नित्यावश्यककर्मभिश्च वाचिकी भक्तिरिति कीर्त्यते ॥

Verse 167

व्रतोपवासनियतैश्चितेंद्रियनिरोधिभिः । भूषणैर्हेमरत्नाढ्यैस्तथा चांद्रायणादिभिः

व्रतैः उपवासैर्नियतैः जितेन्द्रियनिग्रहकारिभिः । हेमरत्नसमृद्धैर्भूषणैः चान्द्रायणादिभिश्च ॥

Verse 168

ब्रह्मकृच्छ्रोपवासैश्च तथाचान्यैः शुभव्रतैः । कायिकीभक्तिराख्याता त्रिविधा तु द्विजन्मनाम्

ब्रह्मकृच्छ्रोपवासैश्च तथान्यैः शुभव्रतैः । कायिकी भक्तिराख्याता, द्विजन्मनां त्रिविधा मता ॥

Verse 169

गोघृतक्षीरदधिभिः रत्नदीपकुशोदकैः । गंधैर्माल्यैश्च विविधैर्धातुभिश्चोपपादितैः

गोघृतक्षीरदधिभिः रत्नदीपैः कुशोदकैः । गन्धैर्माल्यैर्विविधैश्च धातुभिश्चोपपादितैः ॥

Verse 170

घृतगुग्गुलुधूपैश्च कृष्णागरुसुगंधिभिः । भूषणैर्हेमरत्नाढ्यैश्चित्राभिः स्रग्भिरेव च

घृतगुग्गुलुधूपैश्च कृष्णागरुसुगन्धिभिः । हेमरत्नसमृद्धैर्भूषणैश्चित्रस्रग्भिरेव च ॥

Verse 171

नृत्यवादित्रगीतैश्च सर्वरत्नोपहारकैः । भक्ष्यभोज्यान्नपानैश्च या पूजा क्रियते नरैः

नृत्य-वाद्य-गीतैः सर्वरत्नोपहारैः, भक्ष्य-भोज्य-अन्न-पानैश्च नरैः या पूजा क्रियते—

Verse 172

पितामहं समुद्दिश्य भक्तिस्सा लौकिकी मता । वेदमंत्रहविर्योगैर्भक्तिर्या वैदिकी मता

पितामहमुद्दिश्य या भक्तिः सा लौकिकी मता; वेदमन्त्र-हविर्योगैः संयुक्ता या भक्तिः सा वैदिकी मता।

Verse 173

दर्शे वा पौर्णमास्यां वा कर्तव्यमग्निहोत्रकम् । प्रशस्तं दक्षिणादानं पुरोडाशं चरुक्रिया

दर्शे वा पौर्णमास्यां वा कर्तव्यमग्निहोत्रकम्; प्रशस्तं दक्षिणादानं पुरोडाशार्पणं चरुक्रिया च।

Verse 174

इष्टिर्धृतिः सोमपानां यज्ञीयं कर्म सर्वशः । ऋग्यजुःसामजाप्यानि संहिताध्ययनानि च

सोमपानां यज्ञीयं कर्म सर्वशः—इष्टिर्धृतिश्च; ऋग्यजुःसामजाप्यानि संहिताध्ययनानि च।

Verse 175

क्रियंते विधिमुद्दिश्य सा भक्तिर्वैदिकीष्यते । अग्नि भूम्यनिलाकाशांबुनिशाकरभास्करम्

विधिमुद्दिश्य यत्कर्म क्रियते सा भक्तिर्वैदिकीष्यते; अग्निं भूमिं अनिलमाकाशमम्बु निशाकरं भास्करं च (उद्दिश्य)।

Verse 176

समुद्दिश्य कृतं कर्म तत्सर्वं ब्रह्मदैवतम् । आध्यात्मिकी तु द्विविधा ब्रह्मभक्तिः स्थिता नृप

समुद्दिश्य यत्कर्म कृतं तत्सर्वं ब्रह्मदैवतं भवति। आध्यात्मिकी तु ब्रह्मभक्तिर्नृप द्विविधा प्रतिष्ठिता॥

Verse 177

संख्याख्या योगजा चान्या विभागं तत्र मे शृणु । चतुर्विंशतितत्वानि प्रधानादीनि संख्यया

संख्याख्या योगजा चान्या विभागं तत्र मे शृणु। प्रधानादीनि चतुर्विंशतितत्त्वानि संख्यया परिगण्यन्ते॥

Verse 178

अचेतनानि भोग्यानि पुरुषः पंचविंशकः । चेतनः पुरुषो भोक्ता न कर्ता तस्य कर्मणः

अचेतनानि भोग्यानि, पुरुषः पंचविंशकः पृथक्। चेतनः पुरुषो भोक्ता, न कर्ता तस्य कर्मणः॥

Verse 179

आत्मा नित्योऽव्ययश्चैव अधिष्ठाता प्रयोजकः । अव्यक्तः पुरुषो नित्यः कारणं च पितामहः

आत्मा नित्योऽव्ययश्चैव, अधिष्ठाता प्रयोजकः। अव्यक्तः पुरुषो नित्यः, कारणं च पितामहः॥

Verse 180

तत्वसर्गो भावसर्गो भूतसर्गश्च तत्त्वतः । संख्यया परिसंख्याय प्रधानं च गुणात्मकम्

तत्त्वसर्गो भावसर्गो भूतसर्गश्च तत्त्वतः। संख्यया परिसंख्याय प्रधानं गुणात्मकं विदुः॥

Verse 181

साधर्म्यमानमैश्वर्यं प्रधानं च विधर्मि च । कारणत्वं च ब्रह्मत्वं काम्यत्वमिदमुच्यते

साधर्म्यम् मानम् ऐश्वर्यम् प्रधानत्वं च वैधर्म्यम् । कारणत्वं च ब्रह्मत्वं काम्यत्वमिति कीर्त्यते ॥

Verse 182

प्रयोज्यत्वं प्रधानस्य वैधर्म्यमिदमुच्यते । सर्वत्रकर्तृस्यद्ब्रह्मपुरुषस्याप्यकर्तृता

प्रधानस्य प्रयोज्यत्वं वैधर्म्यमिति कथ्यते । सर्वकर्तुः परस्यापि ब्रह्मपुरुषस्याकर्तृता ॥

Verse 183

चेतनत्वं प्रधाने च साधर्म्यमिदमुच्यते । तत्वांतरं च तत्वानां कर्मकारणमेव च

चेतनत्वं प्रधानेऽपि साधर्म्यमिति कथ्यते । तत्त्वान्तरं च तत्त्वानां कर्मकारणमेव च ॥

Verse 184

प्रयोजनं च नैयोज्यमैश्वर्यं तत्वसंख्यया । संख्यास्तीत्युच्यते प्राज्ञैर्विनिश्चित्यार्थचिंतकैः

प्रयोजनं च नियोज्यं च ऐश्वर्यं तत्त्वसंख्यया । संख्यास्तीत्युच्यते प्राज्ञैर्विनिश्चित्यार्थचिन्तकैः ॥

Verse 185

इति तत्वस्य संभारं तत्वसंख्या च तत्वतः । ब्रह्मतत्वाधिकं चापि श्रुत्वा तत्वं विदुर्बुधाः

इति तत्त्वसमाहारं तत्त्वसंख्यां च तत्त्वतः । ब्रह्मतत्त्वाधिकं चापि श्रुत्वा तत्त्वं विदुर्बुधाः ॥

Verse 186

सांख्यकृद्भक्तिरेषा च सद्भिराध्यात्मिकी कृता । योगजामपि भक्तानां शृणु भक्तिं पितामहे

सांख्यजाता भक्तिरियं सद्भिराध्यात्मिकी पथा प्रतिष्ठापिता। अधुना पितामह, योगजामपि भक्तानां भक्तिं शृणु॥

Verse 187

प्राणायामपरो नित्यं ध्यानवान्नियतेंद्रियः । भैक्ष्यभक्षी व्रती वापि सर्वप्रत्याहृतेंद्रियः

प्राणायामपरः नित्यं ध्यानवान् नियतेन्द्रियः। भैक्ष्यभक्षी व्रती वा स्यात् सर्वेन्द्रियप्रत्याहृतः॥

Verse 188

धारणं हृदये कुर्याद्ध्यायमानः प्रजेश्वरम् । हृत्पद्मकर्णिकासीनं रक्तवक्त्रं सुलोचनम्

ध्यानयन् हृदये धारणां कुर्यात् प्रजेश्वरम्। हृत्पद्मकर्णिकासीनं रक्तवक्त्रं सुलोचनम्॥

Verse 189

परितो द्योतितमुखं ब्रह्मसूत्रकटीतटम् । चतुर्वक्त्रं चतुर्बाहुं वरदाभयहस्तकम्

परितो द्योतितमुखं ब्रह्मसूत्रकटीतटम्। चतुर्वक्त्रं चतुर्बाहुं वरदाभयहस्तकम्॥

Verse 190

योगजा मानसी सिद्धिर्ब्रह्मभक्तिः परा स्मृता । य एवं भक्तिमान्देवे ब्रह्मभक्तः स उच्यते

योगजा मानसी सिद्धिर्ब्रह्मभक्तिः परा स्मृता। य एवं भक्तिमान् देवे ब्रह्मभक्तः स उच्यते॥

Verse 191

वृत्तिं च शृणु राजेंद्र या स्मृता क्षेत्रवासिनाम् । स्वयं देवेन विप्राणां विष्ण्वादीनां समागमे

वृत्तिं च शृणु राजेन्द्र, या क्षेत्रवासिनां स्मृता; सा स्वयं देवेन विप्राणां विष्ण्वादिदेवसमागमे विनिर्दिष्टा।

Verse 192

कथिता विस्तरात्पूर्वं सर्वेषां तत्र सन्निधौ । निर्ममा निरहंकारा निःसंगा निष्परिग्रहाः

सा पूर्वं सर्वेषां तत्र सन्निधौ विस्तरात् कथिता; ते निर्ममा निरहंकारा निःसङ्गा निष्परिग्रहाश्च।

Verse 193

बंधुवर्गे च निःस्नेहास्समलोष्टाश्मकांचनाः । भूतानां कर्मभिर्नित्यैर्विविधैरभयप्रदाः

बन्धुवर्गेऽपि निःस्नेहाः समलोष्टाश्मकाञ्चनाः; भूतानां नित्यविविधकर्मभिरभयं सदा प्रददति।

Verse 194

प्राणायामपरा नित्यं परध्यानपरायणाः । याजिनः शुचयो नित्यं यतिधर्मपरायणाः

प्राणायामपराः नित्यं परध्यानपरायणाः; याजिनः शुचयो नित्यं यतिधर्मपरायणाः।

Verse 195

सांख्ययोगविधिज्ञाश्च धर्मज्ञाश्छिन्नसंशयाः । यजंते विधिनानेन ये विप्राः क्षेत्रवासिनः

सांख्ययोगविधिज्ञाश्च धर्मज्ञाश्छिन्नसंशयाः; एते क्षेत्रवासिनो विप्राः विधिनानेन यजन्ते।

Verse 196

अरण्ये पौष्करे तेषां मृतानां सत्फलं शृणु । व्रजंति ते सुदुष्प्रापं ब्रह्मसायुज्यमक्षयम्

अरण्ये पौष्करे ये तु प्राणान् त्यजन्ति मानवाः । तेषां सत्फलमाख्यातं शृणु—ते ब्रह्मसायुज्यमक्षयं सुदुष्प्रापं प्राप्नुवन्ति ॥

Verse 197

यत्प्राप्य न पुनर्जन्म लभन्ते मृत्युदायकम् । पुनरावर्तनं हित्वा ब्राह्मीविद्यां समास्थिताः

यत् प्राप्य न पुनर्जन्म मृत्युदायकमाप्नुयुः । पुनरावर्तनं त्यक्त्वा ब्रह्मविद्यायां व्यवस्थिताः ॥

Verse 198

पुनरावृत्तिरन्येषां प्रपंचाश्रमवासिनाम् । गार्हस्थ्यविधिमाश्रित्य षट्कर्मनिरतः सदा

अन्येषां तु प्रपञ्चाश्रमवासिनां पुनरावृत्तिरस्ति वै । गार्हस्थ्यविधिमाश्रित्य षट्कर्मनिरता नित्यम् ॥

Verse 199

जुहोति विधिना सम्यङ्मंत्रैर्यज्ञे निमंत्रितः । अधिकं फलमाप्नोति सर्वदुःखविवर्जितः

यज्ञे निमन्त्रितः सम्यग्विधिना जुहोति यः । मन्त्रैः शुद्धैः स अधिकं फलमाप्नोति दुःखवर्जितः ॥

Verse 200

सर्वलोकेषु चाप्यस्य गतिर्न प्रतिहन्यते । दिव्येनैश्वर्ययोगेन स्वारूढः सपरिग्रहः

सर्वलोकेषु चास्यैव गतिः न प्रतिहन्यते । दिव्यैश्वर्ययोगेन स्वारूढः सपरिग्रहः ॥