Yuga-Dharma Framework, Kali-Yuga Diagnosis, and the Hari-Nāma Remedy (Transition to Vedānta Inquiry)

Verse 1

नारद उवाच । आख्यातं भवता सर्वं मुने तत्त्वार्थ कोविद । इदानीं श्रोतुमिच्छामि युगानां स्थितिलक्षणम् ॥ १ ॥

नारद उवाच— मुने तत्त्वार्थकोविद, भवता सर्वमाख्यातम्। इदानीं युगानां स्थितिलक्षणं श्रोतुमिच्छामि॥

Verse 2

सनक उवाच । साधु साधु महाप्राज्ञ मुने लोकोपकारक । युगधर्मान्प्रबक्ष्यामि सर्वलोकोपकारकान् ॥ २ ॥

सनक उवाच— साधु साधु महाप्राज्ञ मुने लोकोपकारक। युगधर्मान् प्रवक्ष्यामि सर्वलोकोपकारकान्॥

Verse 3

धर्मो विवृद्धिमायाति काले कस्मिंस्चिदुत्तम । तथा विनासमायाति धर्म्म एव महीतले ॥ ३ ॥

हे उत्तम, काले कस्मिंश्चिद् धर्मो विवृद्धिमायाति। तथा महीतले धर्म एव विनाशमायाति॥

Verse 4

कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुर्युगम् । दिव्यैर्द्वादशभिर्ज्ञेयं वत्सरैस्तत्र सत्तम ॥ ४ ॥

कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुर्युगम्। दिव्यैर्द्वादशभिर्वत्सरैस्तन्मानं विद्धि सत्तम॥

Verse 5

संध्यासन्ध्यांशयुक्तानि युगानि सदृशानि वै । कालतो वेदितव्यानि इत्युक्तं तत्त्वादर्शिभिः ॥ ५ ॥

सन्ध्यासन्ध्यांशयुक्तानि युगानि सदृशानि वै। कालतो वेदितव्यानि— इत्युक्तं तत्त्वदर्शिभिः॥

Verse 6

आद्ये कृतयुगं प्राहुस्ततस्त्रेताविधानकम् । ततश्च द्वापरं प्राहुः कलिमंत्यं विदुः क्रमात् ॥ ६ ॥

आद्यं कृतयुगं प्रोक्तं ततः त्रेतायुगं क्रमात् । ततः द्वापरमित्याहुः कलियुगं चान्त्यं विदुः ॥

Verse 7

देवदानवगंधर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः । नासन्कृतयुगे विप्र सर्वे देवसमाः स्मृताः ॥ ७ ॥

देवदानवगन्धर्वा यक्षा राक्षसपन्नगाः । नासन् कृतयुगे विप्र सर्वे देवसमाः स्मृताः ॥

Verse 8

सर्वे हृष्टाश्च धर्मिष्टा न तत्र क्रयविक्रयौ । वेदानां च विभागश्च न युगे कृतसंज्ञके ॥ ८ ॥

सर्वे हृष्टाश्च धर्मिष्ठा न तत्र क्रयविक्रयौ । वेदानां च विभागोऽपि नाभूत् कृतसंज्ञके युगे ॥

Verse 9

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राः स्वाचारतत्पराः । सदा नारायणपरास्तपोध्यानपरायणाः ॥ ९ ॥

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च स्वाचारतत्पराः । सदा नारायणपरास्तपो ध्यानपरायणाः ॥

Verse 10

कामादिदोषनिर्मुक्ताः शमादिगुणतत्पराः । धर्मसाधनचित्ताश्च गतासूया अदांभिकाः ॥ १० ॥

कामादिदोषनिर्मुक्ताः शमादिगुणतत्पराः । धर्मसाधनचित्ताश्च निरसूया अदाम्भिकाः ॥

Verse 11

सत्यवाक्यरताः सर्वे चतुराश्रमधर्मिणः । वेदाध्ययनसंपन्नाः सर्वशास्त्रविचक्षणाः ॥ ११ ॥

सर्वे सत्यवाक्यरताः, चतुराश्रमधर्मनिष्ठाः; वेदाध्ययनसम्पन्नाः, सर्वशास्त्रेषु विचक्षणाः।

Verse 12

चतुराश्रमयुक्तेन कर्मणा कालयोनिना । अकामफलसंयोगाः प्रयांति परमां गतिम् ॥ १२ ॥

चतुराश्रमयुक्तेन कर्मणा कालयोनिना; अकामफलसंयोगाः परमां गतिं प्रयान्ति।

Verse 13

नारायणः कृतयुगे शुक्लवर्णः सुनिर्मलः । त्रेताधर्मान्प्रवक्ष्यामि श्रृणुष्व सुसमाहितः ॥ १३ ॥

कृतयुगे नारायणः शुक्लवर्णः सुनिर्मलः; इदानीं त्रेताधर्मान् प्रवक्ष्यामि—शृणुष्व सुसमाहितः।

Verse 14

धर्मः पांडुरतां याति त्रेतायां मुनिसत्तम । हरिस्तु रक्तातां याति किंचित्क्लेशान्विता जनाः ॥ १४ ॥

त्रेतायां मुनिसत्तम, धर्मः पाण्डुरतां याति; हरिस्तु रक्ततां याति, जनाः किंचित्क्लेशान्विताः।

Verse 15

क्रियायोगरताः सर्वे यज्ञकर्मसु निष्टिताः । सत्यव्रता ध्यानपराः सदाध्यानपरायणाः ॥ १५ ॥

सर्वे क्रियायोगरताः, यज्ञकर्मसु निष्ठिताः; सत्यव्रताः ध्यानपराः, सदाध्यानपरायणाः।

Verse 16

द्विपादो वर्तते धर्मो द्वापरे च मुनीश्वर । हरिः पीतत्वमायाति वेदश्चापि विभज्यते ॥ १६ ॥

द्वापरयुगे मुनीश्वर, धर्मो द्विपाद एव वर्तते; हरिः पीतवर्णतामायाति, वेदश्चापि विभागं गच्छति ॥

Verse 17

असत्यनिरताश्चापि केचित्तत्र द्विजोत्तमाः । ब्राह्मणाद्याश्च वर्णाः स्युः केचिद्रागादिदुर्गुणाः ॥ १७ ॥

द्विजोत्तम, तत्र केचित् असत्यनिरताः स्युः; ब्राह्मणाद्येषु वर्णेषु च केचिद् रागादिदुर्गुणैः युक्ता भवन्ति ॥

Verse 18

केचित्स्वर्गापवर्गार्थं विप्रयज्ञान्प्रकुर्वते । केचिद्धनादिकामाश्च केचित्कल्मषचेतसः ॥ १८ ॥

केचित् स्वर्गापवर्गार्थं विप्रयज्ञान् प्रकुर्वते; केचित् धनादिकामेन, केचित् कल्मषचेतसः अपि तान् कुर्वन्ति ॥

Verse 19

धर्माधर्मौ समौ स्यातां द्वापरे विप्रसत्तम । अधर्मस्य प्रभावेण क्षीयंते च प्रजास्तथा ॥ १९ ॥

विप्रसत्तम, द्वापरे धर्माधर्मौ समौ स्याताम्; अधर्मप्रभावेण प्रजाः अपि क्षीयन्ते तथा ॥

Verse 20

अल्पायुषो भविष्यंति केचिञ्चापि मुनीश्वर । केचित्पुण्यरतान् दृष्ट्वा असूयां विप्र कुर्वते ॥ २० ॥

मुनीश्वर, केचित् अल्पायुषो भविष्यन्ति; विप्र, केचित् पुण्यरतान् दृष्ट्वा असूयां कुर्वन्ति दोषदर्शनपराः ॥

Verse 21

कलिस्थितिं प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व समाहितः । धर्मः कलियुगे प्राप्ते पादेनैकेन वर्तते ॥ २१ ॥

कलियुगस्य स्थितिं प्रवक्ष्यामि; त्वं समाहितचित्तः शृणु। कलौ प्राप्ते धर्मः पादेनैकेनैव तिष्ठति॥

Verse 22

तामसं युगमासाद्य हरिः कृष्णत्वमेति च । यः कश्चिदपि धर्मात्मा यज्ञाचारान्करोति च ॥ २२ ॥

तामसे युगे समुपस्थिते हरिः कृष्णत्वमेव याति। यः कश्चिदपि धर्मात्मा यज्ञाचारान् करोति स धर्मे प्रतिष्ठितो भवति॥

Verse 23

यः कश्चिदपि पुण्यात्मा क्रियायोगरतो भवेत् । नरं धर्मरतं दृष्ट्वा सर्वेऽसूयां प्रकुर्वते ॥ २३ ॥

यः कश्चिदपि पुण्यात्मा क्रियायोगरतो भवेत्। धर्मरतं नरं दृष्ट्वा सर्वेऽसूयां प्रकुर्वते॥

Verse 24

व्रताचाराः प्रणश्यंति ज्ञानयज्ञादयस्तथा । उपद्रवा भविष्यंति ह्यधर्मस्य प्रवतनात् ॥ २४ ॥

व्रताचाराः प्रणश्यन्ति ज्ञानयज्ञादयस्तथा। उपद्रवा भविष्यन्ति ह्यधर्मस्य प्रवर्तनात्॥

Verse 25

असूयानिरताः सर्वे दंभाचारपरायणाः । प्रजाश्चाल्पायुषः सर्वा भविष्यंति कलौ युगे ॥ २५ ॥

असूयानिरताः सर्वे दम्भाचारपरायणाः। प्रजाश्चाल्पायुषः सर्वा भविष्यन्ति कलौ युगे॥

Verse 26

नारद उवाच । युगधर्माः समाख्यातास्त्वया संक्षेपतो मुने । कलिं विस्तरतो ब्रूहि त्वं हि धर्मविदां वरः ॥ २६ ॥

नारद उवाच—मुनिवर, त्वया युगधर्माः संक्षेपतः समाख्याताः। इदानीं कलिं विस्तरेण ब्रूहि; त्वं हि धर्मविदां वरः॥

Verse 27

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चमुनिसत्तम । किमाहाराः किमाचाराः भविष्यंति कलौ युगे ॥ २७ ॥

हे मुनिसत्तम, ब्राह्मणाः क्षत्रियाः वैश्याः शूद्राश्च कलौ युगे किमाहाराः किमाचाराः भविष्यन्ति?

Verse 28

सनक उवाच । श्रृणुष्व मुनिशार्दूल सर्वलोकोपकारक । कलिधर्मान्प्रवक्ष्यामि विस्तरेण यथातथम् ॥ २८ ॥

सनक उवाच—शृणुष्व मुनिशार्दूल, सर्वलोकोपकारक। कलिधर्मान् प्रवक्ष्यामि विस्तरेण यथातथम्॥

Verse 29

सर्वे धर्मा विनश्यंति कृष्णे कृष्णत्वमागते । तस्मात्कलिर्महाघोरः सर्वपातकसंकरः ॥ २९ ॥

कृष्णे स्वधाम्नि गते सर्वे धर्मा विनश्यन्ति। तस्मात् कलिर्महाघोरः सर्वपातकसंकरः॥

Verse 30

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा धर्मपराङ्मुखाः । घोरे कलियुगे प्राप्ते द्विजा वेदपराङ्मुखाः ॥ ३० ॥

घोरे कलियुगे प्राप्ते ब्राह्मणाः क्षत्रियाः वैश्याः शूद्राश्च धर्मपराङ्मुखाः। द्विजा वेदपराङ्मुखा भवन्ति॥

Verse 31

व्याजधर्मरताः सर्वे असूयानिरतास्तथा । वृथाहंकारदुष्टाश्च सत्यहीनाश्च पंडिताः ॥ ३१ ॥

सर्वे व्याजधर्मरताः स्युः, असूयायां निरतास्तथा। वृथाहंकारदुष्टाश्च, पण्डिताभिधाः सत्यवर्जिताः॥

Verse 32

अहमेवाधिक इति सर्वेऽपि विवदंति च । अधर्मलोलुपाः सर्वे तथा वैतंहिका नराः ॥ ३२ ॥

‘अहमेवाधिकः’ इति सर्वे परस्परं विवदन्ति। सर्वेऽधर्मलोलुपाः, तथा वैतंहिका नराः॥

Verse 33

अतः स्वल्पायुषः सर्वे भविष्यंति कलौ युगे । अल्पायुष्ट्वान्मनुष्याणां न विद्याग्रहणं द्विज ॥ ३३ ॥

अतः कलियुगे सर्वे स्वल्पायुषो भविष्यन्ति। मनुष्याणामल्पायुष्ट्वान्, हे द्विज, न विद्याग्रहणं भवेत्॥

Verse 34

विद्याग्रहणशून्यत्वादधर्मो वर्तते पुनः । युत्क्रमेण प्रजाः सर्वा म्रियंते पापतत्पराः ॥ ३४ ॥

विद्याग्रहणशून्यत्वादधर्मो वर्धते पुनः। यथाक्रमं प्रजाः सर्वा म्रियन्ते पापतत्पराः॥

Verse 35

ब्राह्मणाद्यास्तथा वर्णाः संकीर्यंते परस्परम् । कामक्रोधपरा मूढा वृथासंतापपीडिताः ॥ ३५ ॥

ब्राह्मणाद्या वर्णाः सर्वे परस्परं संकीर्यन्ते। कामक्रोधपराः मूढा वृथासन्तापपीडिताः॥

Verse 36

शूद्रतुल्या भविष्यंति सर्वे वर्णा कलौ युगे । उत्तमा नीचतां यांति नीचाश्चोत्तमतां तथा ॥ ३६ ॥

कलियुगे सर्वे वर्णाः शूद्रतुल्याः भविष्यन्ति; उत्तमाः नीचतां यान्ति, नीचाश्चोत्तमतां तथा॥

Verse 37

राजनो द्रव्यनिरतास्तथा ह्यन्यायवर्त्तिनः । पीडयंति प्रजाश्चैव करैरत्यर्थयोजितैः ॥ ३७ ॥

राजानः द्रव्यनिरताः अन्यायवर्त्तिनश्च; अत्यर्थकरयोजितैः करैः प्रजाः पीडयन्ति॥

Verse 38

शववाहाभविष्यंति शूद्राणां च द्विजातयः । धर्मस्त्रीष्वपि गच्छंति पतयो जारधर्मिणः ॥ ३८ ॥

शूद्राणां द्विजातयः शववाहाः भविष्यन्ति; धर्मोऽपि स्त्रीषु गच्छति, पतयश्च जारधर्मिणः॥

Verse 39

द्विषंति पितरं पुत्रा भर्तारं च स्त्रियोऽखिलाः । परिस्त्रीनिरतः सर्वे परद्रव्यपरायणाः ॥ ३९ ॥

पुत्राः पितरं द्विषन्ति, स्त्रियश्च भर्तारं सर्वाः; सर्वे परस्त्रीनिरताः परद्रव्यपरायणाः॥

Verse 40

मत्स्यामिषेण जीवंति दुहंतश्चाप्यजीविकाम् । घोरे कलियुगे विप्र सर्वे पापरता जनाः ॥ ४० ॥

मत्स्यामिषेण जीवन्ति, दुहन्तश्चाप्यजीविकाम्; घोरे कलियुगे विप्र सर्वे जनाः पापरताः॥

Verse 41

सतामसूयानिरतां उपहासं प्रकुर्वते । सरित्तीरेषु कुद्दालैर्वापयिष्यंति चौषधीः ॥ ४१ ॥

सतां प्रति असूयायां निरताः सन्तः तान् उपहासं प्रकुर्वते; सरित्तीरेषु कुद्दालैः खनित्वा औषधीः वापयिष्यन्ति॥

Verse 42

पृथ्वी निष्फलतां याति बीजं पुष्पं विनश्यति । वेश्यालावंयशीलेषु स्पृहा कुर्वंति योषितः ॥ ४२ ॥

पृथ्वी निष्फलतां याति, बीजं पुष्पं च विनश्यति; वेश्यालावण्यशीलेषु योषितः स्पृहां कुर्वन्ति॥

Verse 43

धर्मविक्रयिणो विप्राः स्त्रियश्च भगविक्रयाः । वेदविक्रयकाश्चान्ये शूद्राचाररता द्विजाः ॥ ४३ ॥

धर्मविक्रयिणो विप्राः, स्त्रियश्च भगविक्रयाः; वेदविक्रयकाश्चान्ये, शूद्राचाररता द्विजाः॥

Verse 44

साधूनां विधवानां च वित्तान्यपहरंति च । न व्रतानि चरिष्यन्ति ब्राह्मणा द्रव्यलोलुपाः ॥ ४४ ॥

साधूनां विधवानां च वित्तानि अपहरन्ति च; द्रव्यलोलुपा ब्राह्मणाः व्रतानि न चरिष्यन्ति॥

Verse 45

धर्माचारं परित्यज्य वृथावादैर्विषज्जिताः । द्विजाः कुर्वंति दंभार्थं पितृश्राद्धादिकाः क्रियाः ॥ ४५ ॥

धर्माचारं परित्यज्य वृथावादैर्विषज्जिताः; द्विजाः दंभार्थं पितृश्राद्धादिकाः क्रियाः कुर्वन्ति॥

Verse 46

अपात्रेष्वेव दानानि प्रयच्छंति नराधमाः । दुग्धलोभनिमित्तेन गोषु प्रीतिं च कुर्वते ॥ ४६ ॥

अपात्रेष्वेव दानानि प्रयच्छन्ति नराधमाः। दुग्धलोभनिमित्तेन गोषु प्रीतिं च कुर्वते॥

Verse 47

न कुर्वंति तथा विप्राः स्नानशौचादिकाः क्रियाः । अपात्रेष्वेव दानानि प्रयच्छंति नराधमाः ॥ ४७ ॥

न कुर्वन्ति तथा विप्राः स्नानशौचादिकाः क्रियाः। अपात्रेष्वेव दानानि प्रयच्छन्ति नराधमाः॥

Verse 48

साधुनिंदापराश्चैव विप्रनिंदापरास्तथा । न कस्यापि मनो विप्र विष्णुभक्तिपरं भवेत् ॥ ४८ ॥

साधुनिन्दापराश्चैव विप्रनिन्दापरास्तथा। न कस्यापि मनो विप्र विष्णुभक्तिपरं भवेत्॥

Verse 49

यज्विनश्च द्विजानैव धनार्थराजकिंकराः । ताडयंति द्विजान्दुष्टाः कृष्णे कृष्णत्वमागते ॥ ४९ ॥

यज्विनश्च द्विजानैव धनार्थराजकिंकराः। ताडयन्ति द्विजान्दुष्टाः कृष्णे कृष्णत्वमागते॥

Verse 50

दानहीना नराः सर्वे घोरे कलियुगे मुने । प्रतिग्रहं प्रकुर्वंति पतितानामपि द्विजाः ॥ ५० ॥

दानहीना नराः सर्वे घोरे कलियुगे मुने। प्रतिग्रहं प्रकुर्वन्ति पतितानामपि द्विजाः॥

Verse 51

कलेः प्रथमपादेऽपि विंनिंदंति हरिं नराः । युगान्ते च हरेर्नाम नैवकश्चिद्वदिष्यति ॥ ५१ ॥

कलेः प्रथमपादेऽपि नराः हरिं निन्दन्ति; युगान्ते तु हरेर्नामापि न कश्चिद् उच्चारयिष्यति।

Verse 52

शूद्रस्त्रीसंगनिरता विधवासंगलोलुपाः । शूद्रान्नभोगनिरता भविष्यंति कलौ द्विजाः ॥ ५२ ॥

कलौ द्विजाः शूद्रस्त्रीसङ्गनिरताः, विधवासङ्गलोलुपाः, शूद्रान्नभोगनिरताश्च भविष्यन्ति।

Verse 53

विहाय वेदसन्मार्गं कुपथाचारसंगताः । पाषंडाश्चभविशष्यंतिचतुराश्रमनिंदकाः ॥ ५३ ॥

वेदसन्मार्गं विहाय कुपथाचारसङ्गताः; पाषण्डा भविष्यन्ति चतुराश्रमनिन्दकाः।

Verse 54

न चद्विजा तिशुश्रूषां कुर्वंति चरणोद्भवाः । द्विजातिधर्मान्गृह्णन्ति पाखण्डलिङ्गिनोऽधमाः ॥ ५४ ॥

चरणोद्भवाः द्विजेषु तिशुश्रूषां न कुर्वन्ति; पाषण्डलिङ्गिनोऽधमाः द्विजातिधर्मान् गृह्णन्ति।

Verse 55

काषायपरिवीताश्च जटिला भस्मधूलिताः । शूद्राधर्मान्प्रवक्ष्यंती कूटयुक्तपरायणाः ॥ ५५ ॥

काषायपरिवीताः जटिलाः भस्मधूलिताः; कूटयुक्तपरायणाः शूद्राधर्मान् प्रवक्ष्यन्ति।

Verse 56

द्विजाःस्वाचारमुत्स्सृज्यचपरपाकान्नभोजिनः । भविष्यंतिदुरात्मानः शूद्राः प्रव्रजितास्तथा ॥ ५६ ॥

स्वस्वाचारं परित्यज्य द्विजाः परपाकान्नभोजिनः भविष्यन्ति; दुरात्मानो भविष्यन्ति। तथा शूद्राः अपि प्रव्रज्याव्रतं गृह्णन्ति॥

Verse 57

उत्कोचजीविनस्तत्र भविष्यंति कलौ मुने । धर्मटीनास्तु पाषंडा कापाला भिक्षवोऽधमाः ॥ ५७ ॥

कलौ मुने तत्र उत्कोचजीविनो जनाः भविष्यन्ति; धर्मटीना पाषण्डाः, कपालधारिणोऽধमा भिक्षवश्च भविष्यन्ति॥

Verse 58

धर्मविध्वंसशीलानां द्विजानां द्विजसत्तम । शूद्रा धर्मान्प्रवक्ष्यंतिह्यधिरुह्योत्तमासनम् ॥ ५८ ॥

हे द्विजसत्तम! यदा द्विजा धर्मविध्वंसशीलाः स्युः, तदा शूद्राः उत्तमासनम् अधिरुह्य धर्मान् प्रवक्ष्यन्ति॥

Verse 59

एते चान्येच बहवो नग्नरक्तपटादिकाः । पाषंडाः प्रचारिष्यंति प्रायो वेदविदूषकाः ॥ ५९ ॥

एते चान्ये च बहवो नग्नरक्तपटादिलिङ्गिनः पाषण्डाः प्रचारिष्यन्ति; प्रायो वेदं विदूषयिष्यन्ति॥

Verse 60

गीतवादित्रकुशलाः क्षुद्रधर्मसमाश्रयाः । भविष्यंतिकलौ प्रायो धर्मविध्वंसका नराः ॥ ६० ॥

कलौ प्रायो नराः गीतवादित्रकुशलाः सन्तः क्षुद्रधर्मसमाश्रयाः; एवं धर्मविध्वंसका भविष्यन्ति॥

Verse 61

अल्पद्रव्या वृथालिंगा वृथाहंकारदूषिताः । हर्तारं परवित्तानां भवितारो नराधमाः ॥ ६१ ॥

अल्पद्रव्याः वृथा-लिङ्गधारिणो वृथा-अहङ्कारदूषिताश्च ये; ते नराधमाः परवित्तानां हर्तारो भवितारः॥

Verse 62

प्रतिग्रहपरा नित्यं जगदुन्मार्गशीलिनः । आत्मस्तुतिपराः सर्वे परनिंदापरास्तथा ॥ ६२ ॥

प्रतिग्रहपराः नित्यं जगदुन्मार्गशीलिनः। आत्मस्तुतिपराः सर्वे परनिन्दापरास्तथा॥

Verse 63

विश्वस्तघातिनः क्रूरा दयाधर्मविवर्जिताः । भविष्यंति नरा विप्र कलौ चाधर्मबांधवाः ॥ ६३ ॥

विश्वस्तघातिनः क्रूरा दयाधर्मविवर्जिताः। भविष्यन्ति नरा विप्र कलौ चाधर्मबान्धवाः॥

Verse 64

परमायुश्च भविता तदा वर्षाणि षोडश । घोरे कलियुगे विप्र पंचवर्षा प्रसूयते ॥ ६४ ॥

परमायुः तदा भविता वर्षाणि षोडश। घोरे कलियुगे विप्र पञ्चवर्षा प्रसूयते॥

Verse 65

सप्तवर्षाष्टवर्षाश्च युवानोऽतः परे जरा । स्वकर्मत्यागिनः सर्वे कृतघ्नाभिन्नवृत्तयः ॥ ६५ ॥

सप्तवर्षा अष्टवर्षाश्च केचित्, अन्ये युवानः, ततः परे जराः। स्वकर्मत्यागिनः सर्वे कृतघ्ना भिन्नवृत्तयः॥

Verse 66

याचकाश्चद्विजा नित्यं भविष्यंति कलौ युगे । परावमाननिरताः प्रहृष्टाः परवेश्मनि ॥ ६६ ॥

कलियुगे नित्यं द्विजा अपि याचकत्वं गमिष्यन्ति। परावमाननिरताः परवेश्मसु प्रहृष्टाः स्युः॥

Verse 67

तत्रैव निंदानिरता वृथाविश्रंभिणो जनाः । निदां कुर्वंति सततं पितृमातृसुतेषु च ॥ ६७ ॥

तत्रैव जनाः निन्दानिरताः स्युः, वृथाविश्रम्भिणश्च। पितृमातृसुतेष्वपि सततं निन्दां कुर्वन्ति॥

Verse 68

वदंति वाचा धर्मांश्च चेतसा पापलोलुपाः । धनविद्यावयोमत्ताः सर्वदुःखपरायणाः ॥ ६८ ॥

वाचा धर्मान् वदन्ति, चेतसा तु पापलोलुपाः। धनविद्यावयोमत्ताः सर्वदुःखपरायणाः॥

Verse 69

व्याधितस्करदुर्भिक्षैः पीडिता अतिमांयिनः । प्रपुष्यंति वृथैवामी न विचार्य च दुष्कृतम् ॥ ६९ ॥

व्याधितस्करदुर्भिक्षैः पीडिताः अतिमायिनः। वृथैव प्रपुष्यन्ति, दुष्कृतं न विचार्य च॥

Verse 70

धर्ममार्गप्रणेतारं तिरस्कुर्वंति पापिनः । धर्मकार्ये रतं चैव वृथाविश्रंभिणो जनाः ॥ ७० ॥

धर्ममार्गप्रणेतारं पापिनः तिरस्कुर्वन्ति। धर्मकार्यरतं चापि वृथाविश्रम्भिणो जनाः उपहसन्ति॥

Verse 71

भविष्यंति कलौ प्राप्ते राजानो म्लेच्छजातयः । शूद्रा भैक्ष्यरताश्चैव तेषां शुश्रूषणे द्विजाः ॥ ७१ ॥

कलौ प्राप्ते भविष्यन्ति राजानो म्लेच्छजातयः। शूद्राश्च भैक्ष्यरताः स्युः, तेषां शुश्रूषणे द्विजाः॥

Verse 72

न शिष्यो न गुरुः कश्चिन्न पुत्रो न पिता तथा । न भार्या न पतिश्चैव भवितारोऽत्र संकरे ॥ ७२ ॥

संकरेऽत्र न शिष्योऽस्ति न गुरुः कश्चिदेव हि। न पुत्रो न पिता चैव न भार्या न पतिस्तथा॥

Verse 73

कलौ गते भविष्यंति धनाढ्या अपि याचकाः । रस विक्रयिणश्चापि भविष्यंति द्विजातयः ॥ ७३ ॥

कलौ गते भविष्यन्ति धनाढ्या अपि याचकाः। रसविक्रयिणश्चैव भविष्यन्ति द्विजातयः॥

Verse 74

धर्मकंचुकसंवीता मुनिवेषधरा द्विजाः । अपण्यविक्रयरता अगम्यागामिनस्तथा ॥ ७४ ॥

धर्मकञ्चुकसंवीता मुनिवेषधरा द्विजाः। अपण्यविक्रयरता अगम्यागामिनस्तथा॥

Verse 75

वेदनिंदापराश्चैव धर्मशास्त्रविनिंदुकाः । शूद्रवृत्त्यैव जीवंति नरकार्हा द्विजा मुने ॥ ७५ ॥

वेदनिन्दापराश्चैव धर्मशास्त्रविनिन्दुकाः। शूद्रवृत्त्यैव जीवन्ति नरकार्हा द्विजा मुने॥

Verse 76

अनावृष्टभयं प्राप्ता गगनासक्तदृष्टयः । भविष्यंति कलौ मर्त्यासर्वे क्षुद्भयकातराः ॥ ७६ ॥

अनावृष्टभयं प्राप्ता गगनासक्तदृष्टयः । भविष्यंति कलौ मर्त्यासर्वे क्षुद्भयकातराः ॥

Verse 77

कंदपर्णफलाहारास्तापंसा इव मानवाः । आत्मानं तारयिष्यंति अनावृष्ट्यातिदुखिताः ॥ ७७ ॥

कंदपर्णफलाहारास्तापंसा इव मानवाः । आत्मानं तारयिष्यंति अनावृष्ट्यातिदुखिताः ॥

Verse 78

कामार्ता ह्रस्वदेहाश्च लुब्धा श्चाधर्मतत्पराः । कलौ सर्वे भविष्यंति स्वल्पभाग्या बहुप्रजाः ॥ ७८ ॥

कामार्ता ह्रस्वदेहाश्च लुब्धा श्चाधर्मतत्पराः । कलौ सर्वे भविष्यंति स्वल्पभाग्या बहुप्रजाः ॥

Verse 79

स्त्रियः स्वपोषणपरा वेश्या लावण्यशीलिकाः । पतिवाक्यमनादृत्य सदान्यगृहतत्पराः ॥ ७९ ॥

स्त्रियः स्वपोषणपरा वेश्या लावण्यशीलिकाः । पतिवाक्यमनादृत्य सदान्यगृहतत्पराः ॥

Verse 80

दुःशीला दुष्टशीलेषु करिष्यिंति सदा स्पृहाम् । असद्वृत्ता भविष्यंति पुरुषेषु कुलांगनाः ॥ ८० ॥

दुःशीला दुष्टशीलेषु करिष्यिंति सदा स्पृहाम् । असद्वृत्ता भविष्यंति पुरुषेषु कुलांगनाः ॥

Verse 81

चौरादिभयभीताश्च काष्टयंत्राणि कुर्वते । दुर्भिक्षकरपीडाभिरतीवोपद्रुता जनाः ॥ ८१ ॥

चौरादिभयभीताः जनाः काष्ठयन्त्राणि रक्षार्थं कुर्वन्ति। दुर्भिक्षकरपीडाभिः करदण्डैश्च अतीवोपद्रुताः प्रजाः महादुःखं प्राप्नुवन्ति॥

Verse 82

गोधूमान्नयवान्नाढ्ये देशे यास्यंति दुःखिताः । निधाय हृद्यकर्मणि प्रेरयंति वचः शुभम् ॥ ८२ ॥

गोधूमान्नयवान्नाढ्ये देशे दुःखिताः प्रयान्ति जनाः। हृद्यकर्मणि मनो निधाय शुभं वचः प्रेरयन्ति॥

Verse 83

स्वकार्यसिद्धिपर्यंतं बंधुतां कुर्वते जनाः । भिक्षवश्चाव मित्रादिस्नेहसंबंधयंत्रिताः ॥ ८३ ॥

स्वकार्यसिद्धिपर्यन्तं जनाः बन्धुतां कुर्वन्ति। भिक्षवोऽपि मित्रादिस्नेहसम्बन्धयन्त्रिताः बद्धा भवन्ति॥

Verse 84

अन्नोपाधिनिमित्तेन शिष्यान्गृह्णंति भिक्षवः ॥ ८४ ॥

अन्नोपाधिनिमित्तेन भिक्षवः शिष्यान् गृह्णन्ति॥

Verse 85

उभाभ्यामथ पाणिभ्यां शिरःकंडूयनं स्त्रियः । कुर्वंत्यो गुरुभर्तॄणामाज्ञामुल्लंघयंति च ॥ ८५ ॥

उभाभ्यां पाणिभ्यां शिरःकण्डूयनं कुर्वन्त्यः स्त्रियः गुरुभर्तॄणामाज्ञाम् उल्लङ्घयन्ति॥

Verse 86

पाषंडालापनिरताः पाषंडजनसंगिनः । यदा द्विजा भविष्यंति तदा वृद्धिं कलिर्व्रजेत् ॥ ८६ ॥

पाषण्डालाप-निरताः पाषण्डजन-सङ्गिनो यदा द्विजा भविष्यन्ति, तदा कलिर् वृद्धिं बलं च प्राप्नुयात्।

Verse 87

यदा प्रजा न यक्ष्यंति न होष्यंति द्विजातयः । तदैव तु कलेर्वृद्धिरनुमेया विचक्षणैः ॥ ८७ ॥

यदा प्रजा न यक्ष्यन्ति, न च द्विजातयः होत्राग्नीन् धारयिष्यन्ति; तदैव कलेर्वृद्धिः निश्चिता, इति विचक्षणैः ज्ञेयम्।

Verse 88

अधर्मवृद्धिर्भविता बासमृत्युरपि द्विजा । सर्वधर्मेषु नष्टेषु याति निःश्रीकतां जगत् ॥ ८८ ॥

अधर्मस्य वृद्धिर्भविष्यति, अकालमृत्युरपि, हे द्विजाः। सर्वधर्मेषु नष्टेषु जगन्निःश्रीकतां गच्छति।

Verse 89

एवं कलेः स्वरूपं ते कथितं विप्रसत्तम । हरिभक्तिपरानेष न कलिर्बाधते क्वचित् ॥ ८९ ॥

एवं कलेः स्वरूपं ते कथितं, विप्रसत्तम। हरिभक्ति-परान् तु कलीः कदाचिदपि न बाधते।

Verse 90

ततः परं कृतयुगे त्रेतायुगे त्रेतायां ध्यानमेव च । द्वापरे यज्ञमेवाहुर्दानमेकं कलौ युगे ॥ ९० ॥

ततः परं कृतयुगे ध्यानं प्रधानं, त्रेतायुगेऽपि ध्यानमेव; द्वापरे यज्ञः प्रधान इति आहुः, कलौ तु दानमेव मुख्यं धर्मसाधनम्।

Verse 91

यत्कृते दशभिर्वर्षैस्त्रेतायां शरदा च यत् । द्वापरे यञ्च मासेन ह्यहोरात्रेण तत्कलौ ॥ ९१ ॥

यत्फलं कृतयुगे दशवर्षैः साधनात् प्राप्यते, त्रेतायां शरदेकया, द्वापरे मासमात्रेण; तत्फलमेव कलियुगेऽहोरात्रेणैव लभ्यते।

Verse 92

ध्यायन्कृते जयन्यज्ञैस्त्रेतायां द्वापरेऽर्चयन् । यदाप्नोति तदाप्नोति कलौ संकीर्त्य केशवम् ॥ ९२ ॥

कृतयुगे ध्यानतः, त्रेतायां जययज्ञैः, द्वापरेऽर्चनतः यद् आप्नोति; तत्सर्वं कलौ केशवस्य संकीर्तनमात्रेणैव प्राप्नोति।

Verse 93

अहोरात्रं हरेर्नाम कीर्तयंति च ये नराः । कुर्वंति हरिपूजां वा न कलिर्बाधते च तान् ॥ ९३ ॥

ये नराः अहोरात्रं हरेर्नाम कीर्तयन्ति, अथवा हरिपूजां कुर्वन्ति; तान् कलिः न बाधते।

Verse 94

नमो नारायणायेति कीर्तयंति च ये नराः । निष्कामा वा सकामा वा न कलिर्बाधते च तान् ॥ ९४ ॥

ये नराः “नमो नारायणाय” इति कीर्तयन्ति—निष्कामा वा सकामा वा—तान् कलिः न बाधते।

Verse 95

हरिनामपरा ये तु घोरे कलियुगे द्विज । त एव कृतकृत्याश्च न कलिर्बाधते हि तान् ॥ ९५ ॥

हे द्विज, ये तु घोरे कलियुगे हरिनामपराः; त एव कृतकृत्याः, तान् हि कलिः न बाधते।

Verse 96

हरिपूजापरा ये च हरिनामपरायणाः । त एव शिवतुल्याश्च नात्र कार्या विचारणा ॥ ९६ ॥

ये हरिपूजापराः सन्ति ये च हरिनामपरायणाः । त एव शिवतुल्याः स्युः—नात्र विचारणा कार्या ॥

Verse 97

समस्तजगदाधारं परमार्थस्वरुपिणम् । घोरे कलियुगे प्राप्ते विष्णुं ध्यायन्न सीदति ॥ ९७ ॥

समस्तजगदाधारं परमार्थस्वरूपिणम् । घोरे कलियुगे प्राप्ते विष्णुं ध्यायन् न सीदति ॥

Verse 98

अहो अति सुभाग्यास्ते सकृद्वै केशवार्चकाः । घोरें कलियुगे प्राप्ते सर्वधर्मविवर्जिते ॥ ९८ ॥

अहो अति सुभाग्यास्ते सकृद्वै केशवार्चकाः । घोरे कलियुगे प्राप्ते सर्वधर्मविवर्जिते ॥

Verse 99

न्यूनातिरिक्तदोषाणां कलौ वेदोक्तकर्मणाम् । हरिस्मरणमेवात्र संपूर्णत्वविधायकम् ॥ ९९ ॥

न्यूनातिरिक्तदोषाणां कलौ वेदोक्तकर्मणाम् । हरिस्मरणमेवात्र संपूर्णत्वविधायकम् ॥

Verse 100

हरे केशव गोविंद वासुदेव जगन्मय । इतीरयंति ये नित्यं नहि तान्बाधते कलिः ॥ १०० ॥

हरे केशव गोविन्द वासुदेव जगन्मय—इतीरयन्ति ये नित्यं न हि तान् बाधते कलिः ॥

Verse 101

शिव शंकर रुद्रेश नीलकंठ त्रिलोचन । इति जल्पंति ये वापि कलिस्तान्नापि बाधते ॥ १ ॥

ये पुनः पुनः “शिव शंकर रुद्रेश नीलकण्ठ त्रिलोचन” इति जपन्ति, तान् कलिः कलिदोषाश्च कदापि न बाधन्ते ॥

Verse 102

महादेव विरूपाक्ष गंगाधर मृडाव्यय । इत्थं वदंति ये विप्र ते कृतार्था न संशयः ॥ २ ॥

हे विप्र, ये “महादेव विरूपाक्ष गङ्गाधर मृड अव्यय” इत्येवं वदन्ति, ते कृतार्थाः; न संशयः ॥

Verse 103

जनार्दन जगन्नात पीतांबरधराच्युत । इति वाप्युञ्चरंतीह न च तेषां कलेर्भयम् ॥ ३ ॥

येऽत्र “जनार्दन जगन्नाथ पीताम्बरधर अच्युत” इति नामानि उच्चरन्ति, तेषां कलिभयं न भवति ॥

Verse 104

संसारे सुलभाः पुंसां पुत्रदारधनादयः । घोरे कलियुगे विप्र हरिभक्तस्तु दुर्लभा ॥ ४ ॥

संसारे पुंसां पुत्रदारधनादयः सुलभाः; किन्तु घोरे कलियुगे, हे विप्र, हरिभक्तः खलु दुर्लभः ॥

Verse 105

कर्मश्रद्धाविहीना ये पाषंडा वेदनिंदकाः । अधर्मनिरता नैव नरकार्हा हरिस्मृतेः ॥ ५ ॥

कर्मश्रद्धाविहीनाः पाषण्डा वेदनिन्दकाः अधर्मनिरताश्च ये, ते हरिस्मरणेन नरकार्हा न भवन्ति ॥

Verse 106

वेदमार्गबहिष्टानां जनानां पापकर्मणाम् । मनः शुद्धिविहीनानां हरिनाम्नैव निष्कृतिः ॥ ६ ॥

वेदमार्गबहिर्भूतानां पापकर्मरतात्मनाम् । मनःशुद्धिविहीनानां हरिनाम्नैव निष्कृतिः ॥

Verse 107

दैवाधीनं जगत्सर्वमिदं स्थावरजंगमम् । यथाप्रेरितमेतेन तथैव कुरुतें द्विज ॥ ७ ॥

दैवाधीनं जगत्सर्वं स्थावरं जङ्गमं तथा । यथाप्रेरितमेतेन तथैव कुरुते द्विज ॥

Verse 108

शक्तितः सर्वकर्माणि वेदोक्तानि विधाय च । समर्पयेन्महाविष्णौ नारायणपरायणः ॥ ८ ॥

शक्तितः सर्वकर्माणि वेदोक्तानि समाचरन् । समर्पयेन्महाविष्णौ नारायणपरायणः ॥

Verse 109

समर्पितानि कर्माणि महविष्णौ परात्मनि । संपूर्णतां प्रयांत्येव हरिस्मरणमात्रतः ॥ ९ ॥

समर्पितानि कर्माणि महाविष्णौ परात्मनि । संपूर्णतां प्रयान्त्येव हरिस्मरणमात्रतः ॥

Verse 110

हरिभक्तिरतानां च पापबंधो न जायते । अतोऽतिदुर्लभा लोके हरिभक्तिर्दुरात्मनाम् ॥ १० ॥

हरिभक्तिरतानां च पापबन्धो न जायते । अतोऽतिदुर्लभा लोके हरिभक्तिर्दुरात्मनाम् ॥

Verse 111

अहो हरिपरा ये तु कलौ घोरे भयंकरे । ते सुभाग्या महात्मानः सत्संगर हिता अपि ॥ ११ ॥

अहो! ये तु कलौ घोरे भयङ्करेऽपि हरिपराः, ते सुभाग्या महात्मानः; सत्सङ्गेनापि हिताः॥

Verse 112

हरिस्मरणनिष्टानां शिवनामरतात्मनाम् । सत्यं समस्तकर्माणि यांति संपूर्णतां द्विज ॥ १२ ॥

हरिस्मरणनिष्ठानां शिवनामरतात्मनाम्। सत्यं समस्तकर्माणि यान्ति सम्पूर्णतां द्विज॥

Verse 113

अहो भाग्यमहो भाग्यं हरिनाम रतात्मनाम् । त्रिदर्शेरपि ते पूज्याः किमन्यैर्बहुभाषितैः ॥ १३ ॥

अहो भाग्यमहो भाग्यं हरिनामरतात्मनाम्। त्रिदशैरपि ते पूज्याः किमन्यैर्बहुभाषितैः॥

Verse 114

तस्मात्समस्तलोकानां हितमेव मयोच्यते । हरिनामपरान्मर्त्यान्न कलिर्बाधर्तक्वचित् ॥ १४ ॥

तस्मात् समस्तलोकानां हितमेव मयोच्यते। हरिनामपरान् मर्त्यान् न कलिर्बाधते क्वचित्॥

Verse 115

हरेर्नामैव नामैव नामैव मम जीवनम् । कलौ नास्त्येव नास्त्येव गतिरन्यथा ॥ १५ ॥

हरेर्नामैव नामैव नामैव मम जीवनम्। कलौ नास्त्येव नास्त्येव गतिरन्यथा॥

Verse 116

सूत उवाच । एवं स नारदो विप्राः सनकेन प्रबोधितः । परां निर्वृत्तिमापन्नः पुनरेतदुवाच ह ॥ १६ ॥

सूत उवाच—एवं स नारदो विप्राः सनकेन प्रबोधितः। परां निर्वृतिमापन्नः पुनरेतदुवाच ह॥

Verse 117

नारद उवाच । भगवन्सर्वशास्त्रज्ञ स्वयातिकरुणात्मना । प्रकाशितं जगज्ज्योतिः परं ब्रह्म सनातनम् ॥ १७ ॥

नारद उवाच—भगवन् सर्वशास्त्रज्ञ स्वयातिकरुणात्मना। प्रकाशितं जगज्ज्योतिः परं ब्रह्म सनातनम्॥

Verse 118

एतदेव परं पुण्यमेतदेव परं तपः । यः स्मरेत्पुंडरीकाक्षं सर्वपापविनाशनम् ॥ १८ ॥

एतदेव परं पुण्यमेतदेव परं तपः। यः स्मरेत्पुण्डरीकाक्षं सर्वपापविनाशनम्॥

Verse 119

ब्रह्मन्नानाजगञ्चैतदेकचित्संप्रकाशितम् । त्वयोक्तं तत्प्रतीयेऽहं कथं दृष्टांतमंतरा ॥ १९ ॥

ब्रह्मन्नानाजगच्चैतदेकचित्संप्रकाशितम्। त्वयोक्तं तत्प्रतीयेऽहं कथं दृष्टान्तमन्तरा॥

Verse 120

तस्माद्येन यथा ब्रह्म प्रतीतं बोधितेन तु । तदाख्याहि यथा चित्तं सीदत्स्थितिमवाप्नुयात् ॥ २० ॥

तस्माद्येन यथा ब्रह्म प्रतीतं बोधितेन तु। तदाख्याहि यथा चित्तं सीदत्स्थितिमवाप्नुयात्॥

Verse 121

एतच्छ्रुत्वा वचो विप्रा नारदस्य महात्मनः । सनकः प्रत्युवाचेदं स्मरन्नारायणं परम् ॥ २१ ॥

एतद्वचः श्रुत्वा महात्मनः नारदस्य, विप्रर्षयः; परं नारायणं स्मरन् सनकः प्रत्युवाचेदम्।

Verse 122

सनक उवाच । ब्रह्मन्नहं ध्यानपरो भवेयं सनंदनं पृच्छ यथाभिलाषम् । वेदांतशास्त्रे कुशलस्तवायं निवर्तयेद्वा परमार्यवंद्यः ॥ २२ ॥

सनक उवाच— ब्रह्मन्, अहं ध्यानपरः भविष्यामि; यथाभिलाषं सनन्दनं पृच्छ। वेदान्तशास्त्रे कुशलोऽयं, परमार्यवन्द्यः, तव संशयं निवर्तयिष्यति।

Verse 123

इतीरितं समाकर्ण्य सनकस्य स नारदः । सनंदनं मोक्षधर्मान्प्रष्टुं समुपचक्रमे ॥ २३ ॥

इति सनकस्य वचनं समाकर्ण्य स नारदः, मोक्षधर्मान् प्रष्टुं सनन्दनं प्रति समुपचक्रमे।