Previous Verse
Next Verse

Shloka 6

Adhyaya 43Portents of Death (Ariṣṭa-lakṣaṇas) and the Yogin’s Response; Alarka Renounces Kingship

स्थूलः कृशः कृशः स्थूलो योऽकस्मादेव जायते ।

प्रकृतेश्च निवर्तेत तस्यायुश्चाष्टमासिकम् ॥

sthūlaḥ kṛśaḥ kṛśaḥ sthūlo yo 'kasmād eva jāyate /

prakṛteś ca nivarteta tasyāyuś cāṣṭa-māsikam //

यद्यकस्मात् कारणवर्जितः स्थूलो भवति कृशः, कृशो वा स्थूलः, स्वप्रकृतिं च परित्यजति, तस्य आयुः अष्टमासाः।

स्थूलःfat
स्थूलः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootस्थूल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
कृशःthin
कृशः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootकृश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
कृशःthin
कृशः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootकृश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (repetition for alternation)
स्थूलःfat
स्थूलः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootस्थूल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
यःwho
यः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (relative pronoun)
अकस्मात्suddenly
अकस्मात्:
Kriya-vishesana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootअकस्मात् (अव्यय)
Formअव्यय (adverb), ‘suddenly/without cause’
एवindeed
एव:
Avadharana (अवधारण)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारणार्थक-अव्यय
जायतेis born/arises
जायते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootजन् (धातु)
Formलट्-लकार, प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद
प्रकृतेःfrom/than (one’s) natural state
प्रकृतेः:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootप्रकृति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन (Genitive singular)
and
:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय
निवर्तेतwould turn back/return
निवर्तेत:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootनि + वृत् (धातु)
Formविधिलिङ्-लकार (Optative), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद
तस्यof him
तस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन
आयुःlifespan
आयुः:
Karta (कर्ता; subject ‘lifespan’)
TypeNoun
Rootआयुस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
and
:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय
अष्ट-मासिकम्(lasting) eight months
अष्ट-मासिकम्:
Visheshana (विशेषण; qualifies ‘आयुः’)
TypeAdjective
Rootअष्ट (संख्या-प्रातिपदिक) + मासिक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; द्विगु-समासः (अष्ट मासाः यावत्)
Dattatreya to the king

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "bhayanaka", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

AriṣṭaBodily signsMortality awarenessTime-to-death prognosis

FAQs

The body’s instability is a call to dispassion (vairāgya) and to finalize dharmic responsibilities; the verse frames bodily change as a spiritual prompt rather than mere misfortune.

Practical instruction; not within the five marks.

‘Departure from prakṛti’ can be read as prāṇa losing harmonious flow among the nāḍīs and doṣa-like balances; the yogic aim is to stabilize awareness even as the organism destabilizes.