Previous Verse
Next Verse

Shloka 7

Adhyaya 43Portents of Death (Ariṣṭa-lakṣaṇas) and the Yogin’s Response; Alarka Renounces Kingship

खण्डं यस्य पदं पार्ष्ण्यां पादस्याग्रे च वा भवेत् ।

पांशुकर्दमयोर्मध्ये सप्त मासान् स जीवति ॥

khaṇḍaṃ yasya padaṃ pārṣṇyāṃ pādasyāgre ca vā bhavet /

pāṃśu-kardamayoḥ madhye sapta māsān sa jīvati //

यस्य पुरुषस्य पादः पृष्ठे वा पुरतः वा खञ्जो भवति, धूलिपङ्कयोर्मध्ये इव च दृश्यते, स सप्तमासान् जीवति।

खण्डम्a piece/fragment
खण्डम्:
Visheshya-bhava (विशेष्यभाव; predicate complement)
TypeNoun
Rootखण्ड (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; अत्र ‘पदम्’ इत्यस्य विशेषणरूपेण (predicate/attribute)
यस्यwhose
यस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन (relative genitive)
पदम्foot/step (here: foot)
पदम्:
Karta (कर्ता; subject of ‘भवेत्’)
TypeNoun
Rootपद (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
पार्ष्ण्याम्in the heel
पार्ष्ण्याम्:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootपार्ष्णि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन (Locative singular)
पादस्यof the foot
पादस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootपाद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन
अग्रेat the front/toe
अग्रे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootअग्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन (Locative singular)
and
:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय
वाor
वा:
Vikalpa (विकल्प)
TypeIndeclinable
Rootवा (अव्यय)
Formविकल्पार्थक-अव्यय (or)
भवेत्would be/occur
भवेत्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formविधिलिङ्-लकार (Optative), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
पांशु-कर्दमयोःof dust and mud
पांशु-कर्दमयोः:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootपांशु (प्रातिपदिक) + कर्दम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, द्विवचन (Genitive dual); इतरेतर-द्वन्द्वः
मध्येin the middle/between
मध्ये:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमध्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन (Locative singular)
सप्तseven
सप्त:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसप्त (संख्या-प्रातिपदिक)
Formअव्ययवत् संख्याविशेषणम्; (here) द्वितीया-बहुवचन-विशेषणं ‘मासान्’ प्रति
मासान्months
मासान्:
Kala-adhikarana (कालाधिकरण/अवधि)
TypeNoun
Rootमास (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन; कालपरिमाणे द्वितीया (duration)
सःhe
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
जीवतिlives
जीवति:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootजीव् (धातु)
Formलट्-लकार, प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
Dattatreya to the king

{ "primaryRasa": "bhayanaka", "secondaryRasa": "shanta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

AriṣṭaBodily omensDecline of mobility/groundingDeath within seven months

FAQs

The ‘foot’ (support and movement in the world) becoming impaired symbolizes weakening capacity to continue worldly trajectories; the counsel implied is to turn to inner practice and prepare conscientiously.

Ariṣṭa-nirdeśa is a practical yogic adjunct, not a Pancalakṣaṇa element.

Feet represent grounding (sthiti). Dust and mud evoke tamas and heaviness—signs of prāṇic descent and sensory dulling. Esoterically, it indicates the jīva’s ‘path’ in the body is nearing closure, urging conscious utkrānti.