Shloka 30

Adhyaya 40 — The Yogin’s Impediments (Upasargas), Subtle Concentrations, and the Eight Siddhis

Sanskrit

यत्रकामावसायित्वं गुणानेतांस्तथैश्वरान् ।

प्राप्नोत्यक्ष्टौ नरव्याघ्र परं निर्वाणसूचकान् ॥

Transliteration

yatrakāmāvasāyitvaṃ guṇān etāṃs tatheśvarān /

prāpnoty aṣṭau naravyāghra paraṃ nirvāṇasūcakān

Translation

नरव्याघ्र, एताः अष्ट ऐश्वर्यगुणाः स्वेच्छानिर्णयपर्यन्ताः प्राप्यन्ते; किन्तु ते परं निर्वाणं प्रति सूचकाः केवलम्।

Word by Word

• यत्र-काम-अवसायित्वम्: the power of fulfilling desire at will
• यत्र-काम-अवसायित्वम्: कर्ता/उद्देश्य (Enumeration)
• Type: Noun
• Root: यत्र (अव्यय) + काम (प्रातिपदिक) + अवसायित्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुषसमास (यत्र-कामः = यत्र इच्छानुसारः; तस्य अवसायित्वम्)

• गुणान्: powers/qualities
• गुणान्: कर्म (Karma)
• Type: Noun
• Root: गुण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया, बहुवचन (masculine accusative plural)

• एतान्: these
• एतान्: विशेषण (Viśeṣaṇa)
• Type: Adjective
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया, बहुवचन (masculine accusative plural; qualifying गुणान्)

• तथा: also
• तथा: समुच्चय (Conjunctive adverb)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: प्रकार/समुच्चयवाचक-अव्यय (likewise/also)

• ईश्वरान्: lordly powers
• ईश्वरान्: कर्म (Karma)
• Type: Noun
• Root: ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया, बहुवचन (masculine accusative plural; apposition to गुणान्)

• प्राप्नोति: attains
• प्राप्नोति: क्रिया (Kriyā)
• Type: Verb
• Root: प्र + आप् (धातु)
• Form: लट् (वर्तमान), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद (present indicative, 3rd sg)

• अष्टौ: eight
• अष्टौ: कर्म (Karma)
• Type: Noun
• Root: अष्टन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया, बहुवचन (masculine accusative plural numeral; object of प्राप्नोति)

• नर-व्याघ्र: O tiger among men
• नर-व्याघ्र: सम्बोधन (Sambodhana)
• Type: Noun
• Root: नर (प्रातिपदिक) + व्याघ्र (प्रातिपदिक)
• Form: सम्बोधन, एकवचन; पुंलिङ्ग (vocative singular; karmadhāraya “tiger among men”)

• परम्: supreme
• परम्: विशेषण (Viśeṣaṇa)
• Type: Adjective
• Root: पर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया, बहुवचन (masculine accusative plural; agreeing with अष्टौ/गुणान् by sense: “supreme”)

• निर्वाण-सूचकान्: indicating nirvāṇa
• निर्वाण-सूचकान्: विशेषण (Viśeṣaṇa)
• Type: Adjective
• Root: निर्वाण (प्रातिपदिक) + सूचक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया, बहुवचन; तत्पुरुष “निर्वाणस्य सूचकाः” (indicators of nirvāṇa)

Speakers

• Teacher addressing the king (naravyāghra)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "bhakti", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Yoga
• Siddhis as secondary
• Nirvana/Moksha
• Non-attachment

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Extraordinary powers can accompany progress but do not equal liberation. The practitioner should treat them as ‘signposts’ and continue toward nirvāṇa without pride or dependence.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Didactic soteriology; not a direct Pancalakṣaṇa element.

What is the esoteric significance?

Calling siddhis ‘nirvāṇa-sūcaka’ reframes them as diagnostic markers of deep concentration and elemental mastery. Esoterically, it warns against mistaking control over phenomena for transcendence of the phenomenological field.