Shloka 19

Adhyaya 40 — The Yogin’s Impediments (Upasargas), Subtle Concentrations, and the Eight Siddhis

Sanskrit

मनसा सर्वभूतानां मनस्याविशते यदा ।

मानसीं धारणां बिभ्रन्मनः सूक्ष्मञ्च जायते ॥

Transliteration

manasā sarvabhūtānāṃ manasyāviśate yadā | mānasīṃ dhāraṇāṃ bibhranmanaḥ sūkṣmañca jāyate ||

Translation

यदा मनसा सर्वभूतानां मनसि प्रविशति, तदा मानसीं धारणां धारयन् मनः सूक्ष्मं भवति।

Word by Word

• मनसा: by/with the mind
• मनसा: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: मनस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), एकवचन

• सर्वभूतानाम्: of all beings
• सर्वभूतानाम्: Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
• Type: Noun
• Root: सर्व + भूत (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुष (determinative: ‘of all beings’); नपुंसकलिङ्ग ‘भूत’, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन

• मनसि: in the mind
• मनसि: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: मनस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचन

• आविशते: enters
• आविशते: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आ + विश् (धातु)
• Form: लट्-लकार, प्रथमपुरुष, एकवचन, आत्मनेपद

• यदा: when
• यदा: Sambandha (सम्बन्ध/काल)
• Type: Indeclinable
• Root: यदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (temporal conjunction: ‘when’)

• मानसीम्: mental
• मानसीम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मानस (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; ‘धारणाम्’ इत्यस्य विशेषण

• धारणाम्: retention/support
• धारणाम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: धारणा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• बिभ्रन्: bearing/holding
• बिभ्रन्: Karta (कर्ता)
• Type: Verb
• Root: बिभ्रत् (धृ धातोः शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्त)
• Form: वर्तमानकाले शतृ (present active participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्तृविशेषणम्

• मनः: mind
• मनः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मनस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• सूक्ष्मम्: subtle
• सूक्ष्मम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सूक्ष्म (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘मनः’ इत्यस्य विशेषण

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय

• जायते: is born/arises
• जायते: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: जन् (धातु)
• Form: लट्-लकार, प्रथमपुरुष, एकवचन, आत्मनेपद

Speakers

• Unspecified in provided excerpt (within Markandeya Purana’s instructional dialogue context)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "bhakti", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Yoga
• Subtle mind
• Interiority and pervasion
• Dhāraṇā

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

True refinement is not domination but universality of empathy/penetration: awareness becomes capable of resonating with all minds, indicating diminished ego-boundary.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Sādhana teaching; not pañcalakṣaṇa.

What is the esoteric significance?

‘Entering the mind of all beings’ can denote expansion of the citta-field toward a collective/subtle plane, a precursor to dissolving individuality into more universal consciousness.