Next Verse

Shloka 1

Adhyaya 40The Yogin’s Impediments (Upasargas), Subtle Concentrations, and the Eight Siddhis

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे जडोपाख्याने योगाध्यायो नामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ।

दत्तात्रेय उवाच ।

उपसर्गाः प्रवर्तन्ते दृष्टे ह्यात्मनि योगिनः ।

ये तांस्ते संप्रवक्ष्यामि समासेन निबोध मे ॥

iti śrī-mārkaṇḍeya-purāṇe jaḍopākhyāne yogādhyāyo nāmaikonacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ |

dattātreya uvāca |

upasargāḥ pravartante dṛṣṭe hy ātmani yoginaḥ |

ye tāṃs te saṃpravakṣyāmi samāsena nibodha me //

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे जडोपाख्याने ‘योग’नामाध्यायः प्रारभ्यते। दत्तात्रेय उवाच—योगी यदा आत्मानं साक्षात्करोति तदा उपसर्गा जायन्ते। तानहं ते संक्षेपेण वक्ष्यामि; शृणु मे॥

इतिthus
इति:
सम्बन्ध (Discourse marker)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; इत्यादि-समाप्त्यर्थ (quotative/end marker)
श्री-मार्कण्डेय-पुराणेin the Śrī Mārkaṇḍeya Purāṇa
श्री-मार्कण्डेय-पुराणे:
अधिकरण (Location/Context)
TypeNoun
Rootश्री + मार्कण्डेय + पुराण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; तत्पुरुषः (title compound)
जड-उपाख्यानेin the episode (upākhyāna) of Jaḍa
जड-उपाख्याने:
अधिकरण (Context)
TypeNoun
Rootजड + उपाख्यान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; तत्पुरुषः
योग-अध्यायःthe chapter on yoga
योग-अध्यायः:
कर्ता/विषय (Heading)
TypeNoun
Rootयोग + अध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; तत्पुरुषः
नामnamed
नाम:
सम्बन्ध (Naming particle)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
Formअव्यय; संज्ञार्थे (as called/named)
एकोन-चत्वारिंशःthirty-ninth (one less than forty)
एकोन-चत्वारिंशः:
विशेषण (Qualifier of अध्यायः)
TypeAdjective
Rootएकोन + चत्वारिंशत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; संख्यावाचक-विशेषणम् (ordinal sense)
अध्यायःchapter
अध्यायः:
कर्ता (Subject/heading)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
दत्तात्रेयःDattātreya
दत्तात्रेयः:
कर्ता (Speaker/subject)
TypeNoun
Rootदत्तात्रेय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद
उपसर्गाःobstacles/afflictions
उपसर्गाः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootउपसर्ग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन
प्रवर्तन्तेarise/occur
प्रवर्तन्ते:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootवृत् (धातु; प्र + √वृत्)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष (3rd), बहुवचन; आत्मनेपद
दृष्टेwhen (the self) is seen
दृष्टे:
अधिकरण (Locative absolute)
TypeAdjective
Rootदृष्ट (कृदन्त; √दृश्)
Formपुं/नपुंसक, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; भूतकृदन्त (past participle) प्रयोगः—‘when (it is) seen’
हिindeed
हि:
सम्बन्ध (Particle)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formअव्यय; निश्चय/हेतौ
आत्मनिin the Self
आत्मनि:
अधिकरण (Location/Context)
TypeNoun
Rootआत्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन
योगिनःof the yogin
योगिनः:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootयोगिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन
येwhich (those)
ये:
सम्बन्ध (Relative pronoun; links to उपसर्गाः)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन
तान्those
तान्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), बहुवचन
तेI
ते:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; वक्तृ-प्रयोगे (for emphasis: ‘I’)
सम्-प्रवक्ष्यामिI will explain
सम्-प्रवक्ष्यामि:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootवच् (धातु; सम् + प्र + √वच्)
Formलृट् (Simple Future), उत्तमपुरुष (1st), एकवचन; परस्मैपद
समासेनbriefly/in summary
समासेन:
करण (Manner/Instrument)
TypeNoun
Rootसमास (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन; अव्ययीभावार्थे—‘briefly’
निबोधunderstand/heed
निबोध:
क्रिया (Command)
TypeVerb
Rootबुध् (धातु; नि + √बुध्)
Formलोट् (Imperative), मध्यमपुरुष (2nd), एकवचन; परस्मैपद
मेto me / my
मे:
सम्प्रदान/सम्बन्ध (Recipient/possessor)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी/चतुर्थी-एकवचन (Genitive/Dative singular) एन्क्लिटिक रूप; ‘of/to me’
Dattātreya (teacher) addressing a king (nṛpa) within Jaḍopākhyāna frame

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "jnana", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Dattātreya
YogaUpasarga (obstacles)Self-realizationInstructional discourse

FAQs

Even genuine progress invites new trials; the aspirant must anticipate obstacles after glimpses of the Self and respond with discernment rather than discouragement.

This is a didactic yoga section, not directly sarga/pratisarga/vaṃśa/manvantara/vaṃśānucarita; it functions as śāstra-like instruction embedded in Purāṇic narrative.

Obstacles ‘after’ Self-perception indicate that latent impressions (saṃskāras) and subtle forces intensify when the practitioner nears interior freedom—an initiation-like pressure that tests stability of realization.