Adhyaya 59

Verse 1

इस प्रकार श्रीमह्ााभारत कर्णपर्वमें अश्वत्थामाका पलायनविषयक उनसठवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ५९ ॥। हि 7 छा हर षष्टितमो< ध्याय: श्रीकृष्णका अर्जुनसे दुर्योधन और कर्णके पराक्रमका वर्णन करके कर्णको मारनेके लिये अर्जुनको उत्साहित करना तथा भीमसेनके दुष्कर पराक्रमका वर्णन करना संजय उवाच एतस्मिन्नन्तरे कृष्ण: पार्थ वचनमत्रवीत्‌ । दर्शयन्निव कौन्तेयं धर्मराजं युधिष्ठिरम्‌

इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि अश्वत्थामपलायनविषयोऽष्टपञ्चाशत्तमोऽध्यायः समाप्तः॥ ५९॥ सञ्जय उवाच—एतस्मिन्नन्तरे कृष्णः पार्थं वचनमब्रवीत्, कौन्तेयम् इव धर्मराजं युधिष्ठिरं दर्शयन्— “राजन्! तस्मिन्नेव क्षणे भगवान् श्रीकृष्णोऽर्जुनं प्रति, धर्मराजयुधिष्ठिरस्य दर्शनं कारयन्निव, एवं वाक्यमुवाच।”

Verse 2

एष पाण्डव ते भ्राता धार्तराष्ट्रमहाबलै: । जिधघांसुभिम॑हिष्वासैर्द्रतं पार्थोडनुसार्यते

सञ्जय उवाच—एष पाण्डवस्ते भ्राता धार्तराष्ट्रैर्महाबलैः, जिघांसुभिर्महिष्वासैः शीघ्रं पार्थानुसार्यते। पाण्डोः सुतं तमभिद्रुत्य हन्तुमिच्छन्ति ते नृपपुत्राः।

Verse 3

त॑ चानुयान्ति संरब्धा: पञ्चाला युद्धदुर्मदा: । युधिष्ठिरं महात्मानं परीप्सन्तो महाबला:,“रणदुर्मद महाबली पांचाल-सैनिक महात्मा युधिष्ठिरकी रक्षा करते हुए बड़े रोष और आवेशमें भरकर उनके साथ जा रहे हैं

सञ्जय उवाच—तं चानुयान्ति संरब्धाः पाञ्चाला युद्धदुर्मदाः, युधिष्ठिरं महात्मानं परीप्सन्तो महाबलाः। रोषेण दीप्ताः स्वामिनं रक्षन्तो रणमूर्धनि तस्य पृष्ठतोऽन्वयुः।

Verse 4

एष दुर्योधन: पार्थ रथानीकेन दंशित: । राजा सर्वस्य लोकस्य राजानमनुधावति,'पार्थ! यह सम्पूर्ण जगत्‌का राजा दुर्योधन कवच धारण करके रथसेनाके साथ राजा युधिष्ठिरका पीछा कर रहा है

एष दुर्योधनः पार्थ रथानीकेन दंशितः । राजा सर्वस्य लोकस्य राजानमनुधावति ॥

Verse 5

जिधघांसु: पुरुषव्याप्र भ्रातृभि: सहितो बली । आशीविषसमस्पर्श: सर्वयुद्धविशारदै:

जिघांसुः पुरुषव्याघ्र भ्रातृभिः सहितो बली । आशीविषसमस्पर्शः सर्वयुद्धविशारदैः ॥

Verse 6

एते जिधघृक्षवो यान्ति द्विपाश्चरथपत्तय: । युधिष्ठिरं धार्तराष्ट्रा नरोत्तममिवार्थिन:

एते जिघृक्षवो यान्ति द्विपाश्वरथपत्तयः । युधिष्ठिरं धार्तराष्ट्रा नरोत्तममिवार्थिनः ॥

Verse 7

पश्य सात्वतभीमाभ्यां निरुद्धाधिछिता: पुन: । जिहीर्षवो<मृतं दैत्या: शक्राग्निभ्यामिवासकृत्‌

पश्य सात्वतभीमाभ्यां निरुद्धाधिक्षिताः पुनः । जिहीर्षवोऽमृतं दैत्या इन्द्राग्निभ्यामिवासकृत् ॥

Verse 8

एते बहुत्वात्त्वरिता: पुनर्गच्छन्ति पाण्डवम्‌ । समुद्रमिव वार्योघा: प्रावृट्काले महारथा:

एते बहुत्वात्त्वरिताः पुनर्गच्छन्ति पाण्डवम् । समुद्रमिव वार्योघाः प्रावृट्काले महारथाः ॥

Verse 9

नदन्त: सिंहनादांश्न धमन्तश्चापि वारिजान्‌ | बलवन्तो महेष्वासा विधुन्वन्तो धनूंषि च,“वे बलवान्‌ और महाधनुर्धर कौरव सिंहनाद करते, शंख बजाते और अपने धनुषोंको कँपाते हुए आगे बढ़ रहे हैं

नदन्तः सिंहनादांश्च धमन्तश्चापि वारिजान् । बलवन्तो महेष्वासा विधुन्वन्तो धनूंषि च ॥

Verse 10

मृत्योर्मुखगतं मन्ये कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्‌ । हुतमग्नौ च कौन्तेयं दुर्योधनवशं गतम्‌

मृत्योर्मुखगतं मन्ये कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् । हुतमग्नौ च कौन्तेयं दुर्योधनवशं गतम् ॥

Verse 11

यथाविधमनीकं तु धार्तराष्ट्रस्य पाण्डव । नास्य शक्रो5पि मुच्येत सम्प्राप्तो बाणगोचरम्‌

यथाविधमनीकं तु धार्तराष्ट्रस्य पाण्डव । नास्य शक्रोऽपि मुच्येत सम्प्राप्तो बाणगोचरम् ॥

Verse 12

दुर्योधनस्थ वीरस्य शरौघान्‌ शीघ्रमस्यत: । संक्रुद्धस्यान्तकस्येव को वेगं संसहेद्‌ रणे

दुर्योधनस्थ वीरस्य शरौघान् शीघ्रमस्यतः । संक्रुद्धस्यान्तकस्येव को वेगं संसहेद् रणे ॥

Verse 13

दुर्योधनस्य वीरस्य द्रौणे: शारद्वतस्य च । कर्णस्य चेषुवेगो वै पर्वतानपि शातयेत्‌,“वीर दुर्योधन, अश्वत्थामा, कृपाचार्य तथा कर्णके बाणोंका वेग पर्वतोंको भी विदीर्ण कर सकता है

दुर्योधनस्य वीरस्य द्रौणेः शारद्वतस्य च । कर्णस्य चेषुवेगो वै पर्वतानपि शातयेत् ॥

Verse 14

कर्णेन च कृतो राजा विमुख: शत्रुतापन: । बलवॉल्लघुहस्तश्व कृती युद्धविशारद:

कर्णेन च कृतो राजा विमुखः शत्रुतापनः । बलवान् लघुहस्तश्च कृती युद्धविशारदः ॥

Verse 15

राधेय: पाण्डवश्रेष्ठ शक्त: पीडयितुं रणे | सहितो धृतराष्ट्रस्य पुत्रै: शरैर्महाबलै:

राधेयः पाण्डवश्रेष्ठं शक्तः पीडयितुं रणे । सहितो धृतराष्ट्रस्य पुत्रैः शरैर्महाबलैः ॥

Verse 16

तस्यैभिरय्युध्यमानस्य संग्रामे संयतात्मन: । अन्यैरपि च पार्थस्य हृत॑ वर्म महारथै:

तस्यैभिरयुध्यमानस्य संग्रामे संयतात्मनः । अन्यैरपि च पार्थस्य हृतं वर्म महारथैः ॥

Verse 17

उपवासकृशो राजा भृशं भरतसत्तम: । ब्राह्मे बले स्थितो होष न क्षात्रे हि बले विभुः

उपवासकृशो राजा भृशं भरतसत्तमः । ब्राह्मे बले स्थितो ह्येष न क्षात्रे हि बले विभुः ॥

Verse 18

कर्णेन चाभियुक्तो5यं भूपति: शत्रुतापन: । संशयं समनुप्राप्त: पाण्डवो वै युधिष्िर:,'शत्रुओंको तपानेवाले ये पाण्डुपुत्र राजा युधिष्ठिर कर्णके साथ युद्ध करके प्राणसंकटकी अवस्थामें पहुँच गये हैं

कर्णेन चाभियुक्तोऽयं भूपतिः शत्रुतापनः । संशयं समनुप्राप्तः पाण्डवो वै युधिष्ठिरः ॥

Verse 19

न जीवति महाराजो मन्ये पार्थ युधिष्ठिर: । यद्‌ भीमसेन: सहते सिंहनादममर्षण:

सञ्जय उवाच—पार्थ, न जीवति महाराजो मन्ये युधिष्ठिरः। यद् भीमसेनः सहते सिंहनादममर्षणः, धार्तराष्ट्राणां नादं शान्त्या न सहिष्येत् स जीवति चेत्।

Verse 20

नदतां धार्तराष्ट्राणां पुन: पुनररिंदम: । धमता च महाशड्खान संग्रामे जितकाशिनाम्‌

सञ्जय उवाच—पार्थ, न जीवति महाराजो मन्ये युधिष्ठिरः। नदतां धार्तराष्ट्राणां पुनः पुनररिंदमः, धमता च महाशङ्खान् संग्रामे जितकाशिनाम्, सिंहनादं तेषां मौनेन सहते।

Verse 21

युधिष्ठिरं पाण्डवेयं हतेति भरतर्षभ । संचोदयत्यसौ कर्णों धार्तराष्ट्रानू महाबलान्‌

सञ्जय उवाच—भरतर्षभ, कर्णोऽसौ महाबलः धार्तराष्ट्रान् महाबलान् संचोदयति—“युधिष्ठिरं पाण्डवेयं हत” इति।

Verse 22

स्थूणाकर्णन्द्रजालेन पार्थ पाशुपतेन च । प्रच्छादयन्ति राजानं शस्त्रजालैर्महारथा:,'पार्थ! कौरव महारथी स्थूणाकर्ण, इन्द्रजाल, पाशुपत तथा अन्य प्रकारके शस्त्रसमूहोंसे राजा युधिष्ठिरको आच्छादित कर रहे हैं

सञ्जय उवाच—पार्थ, स्थूणाकर्णेन्द्रजालेन पाशुपतेन च, शस्त्रजालैर्महारथाः कौरवाः राजानं युधिष्ठिरं सर्वतः प्रच्छादयन्ति।

Verse 23

आतुरो हि कृतो राजा संनिषेव्यश्व॒ भारत । यथैनमनुवर्तन्ते पज्चाला: सह पाण्डवै:

सञ्जय उवाच—भारत, आतुरो हि कृतो राजा संनिषेव्यश्च; यथैनमनुवर्तन्ते पाञ्चालाः सह पाण्डवैः परिचर्यां कर्तुमिव।

Verse 24

त्वरमाणास्त्वराकाले सर्वशस्त्रभृतां वरा: । मज्जन्तमिव पाताले बलिनोड्प्युज्जिहीर्षव:

त्वरमाणास्त्वराकाले सर्वशस्त्रभृतां वराः । मज्जन्तमिव पाताले बलिनः पाण्डवाः तत्र युधिष्ठिरमुद्धर्तुमुज्जिहीर्षवो ददृशिरे ॥

Verse 25

न केतुर्दश्यते राज्ञ: कर्णेन निहत:ः शरै: । पश्यतोर्यमयो: पार्थ सात्यकेश्न शिखण्डिन:

न केतुर्दृश्यते राज्ञः कर्णेन निहतः शरैः । पश्यतोर्माद्र्ययोः पार्थ सात्यकेश्च शिखण्डिनः ॥

Verse 26

धृष्टद्युम्नस्य भीमस्य शतानीकस्य वा विभो | पज्चालानां च सर्वेषां चेदीनां चैव भारत

धृष्टद्युम्नस्य भीमस्य शतानीकस्य वा विभो । पाञ्चालानां च सर्वेषां चेदीनां चैव भारत ॥

Verse 27

एष कर्णो रणे पार्थ पाण्डवानामनीकिनीम्‌ | शरैरविध्वंसयति वै नलिनीमिव कुड्जर:

एष कर्णो रणे पार्थ पाण्डवानामनीकिनीम् । शरैरविध्वंसयत्येष नलिनीमिव कुञ्जरः ॥

Verse 28

एते द्रवन्ति रथिनस्त्वदीया: पाण्डुनन्दन । पश्य पश्य यथा पार्थ गच्छन्त्येते महारथा:,'पाण्डुनन्दन! ये तुम्हारे रथी भागे जा रहे हैं। पार्थ! देखो, देखो, ये महारथी भी कैसे खिसके जा रहे हैं

एते द्रवन्ति रथिनस्त्वदीयाः पाण्डुनन्दन । पश्य पश्य यथा पार्थ गच्छन्त्येते महारथाः ॥

Verse 29

एते भारत मातड्ा: कर्णेनाभिहता: शरै: | आर्तनादान्‌ विकुर्वाणा विद्रवन्ति दिशो दश,“भारत! कर्णके बाणोंसे मारे गये ये मतवाले हाथी आर्तनाद करते हुए दसों दिशाओंमें भाग रहे हैं

सञ्जय उवाच—भारत! एते मदोन्मत्ताः करिणः कर्णशरैः समभिहताः, आर्तनादान् विकुर्वाणाः, दश दिशो विद्रवन्ति।

Verse 30

रथानां द्रवते वृन्दमेतच्चैव समन्ततः । द्राव्यमाणं रणे पार्थ कर्णेनामित्रकर्षिणा

सञ्जय उवाच—पार्थ! रथानां वृन्दमेतत् समन्ततो द्रवति; रणे कर्णेनामित्रकर्षिणा द्राव्यमाणम्।

Verse 31

“कुन्तीकुमार! रणभूमिमें शत्रुसूदन कर्णके द्वारा खदेड़ा हुआ यह रथियोंका समूह सब ओर पलायन कर रहा है ।।

सञ्जय उवाच—कुन्तीकुमार! रणे शत्रुसूदनेन कर्णेन द्रावितोऽयं रथिनां संघः सर्वतो विद्रवति। पश्य च रणे तत्र तत्र चरन्तीं हस्तिकक्ष्याङ्कितां पताकाम्। केतुमतां वर! सूतपुत्रस्य रथस्थं केतुं पश्य।

Verse 32

असोौ धावति राधेयो भीमसेनरयथं प्रति । किरज्शरशतान्येव विनिधघ्नंस्तव वाहिनीम्‌,“वह राधापुत्र कर्ण सैकड़ों बाणोंकी वर्षा करके तुम्हारी सेनाका संहार करता हुआ भीमसेनके रथपर धावा कर रहा है

सञ्जय उवाच—पश्य, राधेयो भीमसेनरथं प्रति धावति; शरशतानि विकिरन् तव वाहिनीं विनिघ्नन् अग्रे सरति।

Verse 33

एतान्‌ पश्य च पज्चालान द्राव्यमाणान्‌ महारथान्‌ | शक्रेणेव यथा दैत्यान्‌ हन्यमानान्‌ महाहवे

एतान् पश्य च पाञ्चालान् द्राव्यमाणान् महारथान्। शक्रेणेव यथा दैत्यान् हन्यमानान् महाहवे॥

Verse 34

एष कर्णो रणे जित्वा पञज्चालान्‌ पाण्डुसृञ्जयान्‌ । दिशो विप्रेक्षते सर्वास्त्वदर्थमिति मे मति:

सञ्जय उवाच—एष कर्णो रणे जित्वा पाञ्चालान् पाण्डुसृञ्जयान् । दिशः सर्वाः समालोक्य त्वदर्थं प्रत्यवेक्षते; इति मे मतिः ॥

Verse 35

पश्य पार्थ धनुः श्रेष्ठ विकर्षन्‌ साधु शोभते । शत्रुं जित्वा यथा शक्रो देवसंघै: समावृत:

पश्य पार्थ! धनुः श्रेष्ठं विकर्षन् साधु शोभते । शत्रून् जित्वा यथा शक्रो देवसंघैः समावृतः ॥

Verse 36

एते नर्दन्ति कौरव्या दृष्टवा कर्णस्य विक्रमम्‌ । त्रासयन्तो रणे पाण्डून्‌ सृञ्जयांश्व समनन्‍्तत:

एते नर्दन्ति कौरव्याः दृष्ट्वा कर्णस्य विक्रमम् । त्रासयन्तो रणे पाण्डून् सृञ्जयांश्च समन्ततः ॥

Verse 37

एष सर्वात्मना पाणए्डूंसत्रासयित्वा महारणे । अभिभाष ति राधेय: सर्वसैन्यानि मानद,“मानद! यह राधापुत्र कर्ण महासमरमें पाण्डव-सैनिकोंको सर्वधा भयभीत करके अपनी सम्पूर्ण सेनाओंसे इस प्रकार कह रहा है

एष सर्वात्मना पाण्डून् त्रासयित्वा महारणे । अभिभाषति राधेयः सर्वसैन्यानि मानद ॥

Verse 38

अभिद्रवत भद्ठ वो द्रुतं द्रवत कौरवा: । यथा जीवतन्न व: कश्रिन्मुच्येत युधि सृूज्जय:

अभिद्रवत भद्रं वो द्रुतं द्रवत कौरवाः । यथा जीवन् न वः कश्चिन्मुच्येत युधि सृञ्जयः ॥

Verse 39

तथा कुरुत संयत्ता वयं यास्याम पृष्ठत: । “कौरवो! तुम्हारा कल्याण हो। दौड़ो और वेगपूर्वक धावा करो। आज युद्धस्थलमें कोई सूंजय तुम्हारे हाथसे जिस प्रकार भी जीवित न छूटने पावे, सावधान होकर वैसा ही प्रयत्न करो। हम सब लोग तुम्हारे पीछे-पीछे चलेंगे” ।।

सञ्जय उवाच— “तथा कुरुत; संयत्ताः स्थात। वयं पृष्ठतो यास्यामः।” इत्युक्त्वा कर्णः पृष्ठतः शरवर्षं विकिरन् प्रस्थितः। पश्य, हे पार्थ, रणभूमौ श्वेतच्छत्रविराजितं कर्णम्; स उदयपर्वत इवोदितचन्द्रमसा विभाति—युद्धनिश्चयस्य घोरतायां अपि राजलक्ष्म्या दीप्तिमान्।

Verse 40

पश्य कर्ण रणे पार्थ श्वेतच्छत्रविराजितम्‌ | उदयं पर्वतं यद्वच्छशाड्केनाभिशोभितम्‌

पश्य कर्णं रणे पार्थ श्वेतच्छत्रविराजितम्। उदयं पर्वतं यद्वच्छशाङ्केनाभिशोभितम्॥

Verse 41

पूर्णचन्द्रनिकाशेन मूर्श्निच्छत्रेण भारत । प्रियमाणेन समरे श्रीमच्छतशलाकिना

पूर्णचन्द्रनिकाशेन मूर्ध्नि छत्रेण भारत। प्रियमाणेन समरे श्रीमच्छतशलाकिना॥

Verse 42

एष त्वां प्रेक्षेते कर्ण: सकटाक्ष॑ विशाम्पते । उत्तमं जवमास्थाय ध्रुवमेष्यति संयुगे

एष त्वां प्रेक्षते कर्णः सकटाक्षं विशाम्पते। उत्तमं जवमास्थाय ध्रुवमेष्यति संयुगे॥

Verse 43

पश्य होन॑ महाबाहो विधुन्वानं महद्‌ धनु: । शरांश्ञाशीविषाकारान्‌ विसृजन्तं महारणे,“महाबाहो! इसे देखो, यह अपना विशाल धनुष हिलाता हुआ महासमरमें विषधर सर्पोंके समान विषैले बाणोंकी वृष्टि कर रहा है

पश्यैनं महाबाहो विधुन्वानं महद्धनुः। शरानाशीविषाकारान् विसृजन्तं महारणे॥

Verse 44

असौ निवृत्तो राधेयो दृष्टवा ते वानरध्वजम्‌ । प्रार्थयन्‌ समरे पार्थ त्वया सह परंतप

सञ्जय उवाच—असौ निवृत्तो राधेयो दृष्ट्वा ते वानरध्वजम् । प्रार्थयन् समरे पार्थ त्वया सह परन्तप ॥

Verse 45

'शत्रुओंको संताप देनेवाले कुन्तीकुमार! वह देखो, तुम्हारे वानरध्वजको देखकर समरमें तुम्हारे साथ द्वैरथ युद्ध चाहता हुआ राधापुत्र कर्ण इधर लौट पड़ा है ।।

सञ्जय उवाच—शत्रूणां सन्तापकर कुन्तीकुमार! पश्यैतं ते वानरध्वजं दृष्ट्वा समरे त्वया सह द्वैरथयुद्धं कामयमानो राधापुत्रः कर्ण इह निवृत्तः ॥ वधाय चात्मनोऽभ्येति दीप्तास्यं शलभो यथा । कर्णमेकाकिनं दृष्ट्वा रथानीकेन भारत ॥

Verse 46

सर्वे: सहैभिवद्दुष्टात्मा वध्यतां च प्रयत्नत:

सञ्जय उवाच—सर्वैः सहैभिर्दुष्टात्मा वध्यतां च प्रयत्नतः ॥

Verse 47

अदीनयाोर्विश्रुतयोर्युवयोर्योत्स्यमानयो:

सञ्जय उवाच—पार्थ! यथा देवासुरसङ्ग्रामे देवानां दानवानां च समरः समभवत्, तथा यदा युवयोर्विश्रुतयोरदीनयोः सोत्साहं युद्धं प्रवर्तते, तदा सर्वे कौरवास्तव पराक्रमं पश्यन्तु ॥

Verse 48

देवासुरे पार्थमृथे देवदानवयोरिव । पश्यन्तु कौरवा: सर्वे तव पार्थ पराक्रमम्‌

सञ्जय उवाच—देवासुरे पार्थमृथे देवदानवयोरिव । पश्यन्तु कौरवाः सर्वे तव पार्थ पराक्रमम् ॥

Verse 49

त्वां च दृष्टवातिसंरब्धं कर्ण च भरतर्षभ | असौ दुर्योधन: क्रुद्धो नोत्तरं प्रतिपद्यते,“भरतश्रेष्ठ! अत्यन्त क्रोधमें भरे हुए तुमको और कर्णको देखकर उस क्रोधी दुर्योधनको कोई उत्तर नहीं सूझ पड़ेगा

सञ्जय उवाच—भरतर्षभ, त्वां च कर्णं चातिसंरब्धं दृष्ट्वा स क्रुद्धो दुर्योधनः प्रत्युत्तरं न प्रतिपद्यते; क्रोधेनास्य वाक्यं नोपलभ्यते।

Verse 50

आत्मानं च कृतात्मानं समीक्ष्य भरतर्षभ । कृतागसं च राधेयं धर्मात्मनि युधिष्ठिरे । प्रतिपद्यस्व कौन्तेय प्राप्तकालमनन्तरम्‌

भरतर्षभ, आत्मानं कृतात्मानं समीक्ष्य राधेयं च कृतागसं धर्मात्मनि युधिष्ठिरे; कौन्तेय, प्राप्तकालमनन्तरं यथोचितं प्रतिपद्यस्व।

Verse 51

आर्या युद्धे मतिं कृत्वा प्रत्येहि रथयूथपम्‌ । पज्च होतानि मुख्यानि रथानां रथसत्तम

आर्या युद्धे मतिं कृत्वा प्रत्येहि रथयूथपम्। रथसत्तम, पञ्च शतानि मुख्यानि रथानामभिसंहत्य कौन्तेय पदातिप्रयुतानि च॥

Verse 52

शतान्यायान्ति समरे बलिनां तिग्मतेजसाम्‌ | पञ्च नागसहस्राणि द्विगुणा वाजिनस्तथा

शतान्यायान्ति समरे बलिनां तिग्मतेजसाम्। पञ्च नागसहस्राणि द्विगुणा वाजिनस्तथा॥

Verse 53

अन्योन्यरक्षितं वीर बल॑ त्वामभिवर्तते

अन्योन्यरक्षितं वीर बलं त्वामभिवर्तते।

Verse 54

निकृत्यैतद्रथानीकं बलिनं लोकविश्रुतम्‌

निकृत्यैतद्रथानीकं बलिनं लोकविश्रुतम् । ततः संग्रामवेगेन युद्धं प्रववृते पुनः ॥

Verse 55

सूतपुत्र॑ महेष्वासं दर्शयात्मानमात्मना । “इस रथसेनाका संहार करके विश्वविख्यात महाधनुर्धर बलवान सूतपुत्र कर्णके सामने स्वयं ही अपने-आपको प्रकट करो || ५४ $ || उत्तमं जवमास्थाय प्रत्येहि भरतर्षभ

सूतपुत्रं महेष्वासं दर्शयात्मानमात्मना । उत्तमं जवमास्थाय प्रत्येहि भरतर्षभ ॥ शत्रुसैन्येऽभ्युपक्रम्य कुरु कर्म परंतप । क्रोधाविष्टः स कर्णोऽद्य पाञ्चालानभिधावति । केतुमस्य हि पश्यामि धृष्टद्युम्नरथं प्रति ॥

Verse 56

असौ कर्ण: सुसंरब्ध: पठडचालानभिधावति । केतुमस्य हि पश्यामि धृष्टद्युम्नरथं प्रति

असौ कर्णः सुसंरब्धः पाञ्चालानभिधावति । केतुमस्य हि पश्यामि धृष्टद्युम्नरथं प्रति ॥

Verse 57

समुपैष्यति पञ्चालानिति मन्ये परंतप । आचक्षे च प्रियं पार्थ तवेदं भरतर्षभ

समुपैष्यति पाञ्चालानिति मन्ये परंतप । आचक्षे च प्रियं पार्थ तवेदं भरतर्षभ ॥

Verse 58

राजासौ कुशली श्रीमान्‌ धर्मपुत्रो युधिष्ठिर: । असौ भीमो महाबाहु: संनिवृत्तश्वमूमुखे

राजासौ कुशली श्रीमान् धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः । असौ भीमो महाबाहुः संनिवृत्तोऽमूमुखे ॥

Verse 59

वृतः सृ०जयसैन्येन शैनेयेन च भारत । वध्यन्त एते समरे कौरवा निशितै: शरै:

सञ्जय उवाच—भारत, सृञ्जयसेन्येन शैनेयेन च वृताः, एते कौरवाः समरे निशितैः शरैर्वध्यन्ते।

Verse 60

सेना हि धार्तराष्ट्रस्य विमुखा विक्षरद्व्रणा,इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि कृष्णार्जुनसंवादे षष्टितमो5ध्याय:

सञ्जय उवाच—धार्तराष्ट्रस्य सेना हि विमुखा विक्षरद्व्रणा। इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि कृष्णार्जुनसंवादे षष्टितमोऽध्यायः।

Verse 61

विपन्नसस्येव मही रुधिरेण समुक्षिता

सञ्जय उवाच—विपन्नसस्येव मही रुधिरेण समुक्षिता।

Verse 62

निवृत्तं पश्य कौन्तेय भीमसेनं युधां पतिम्‌

सञ्जय उवाच—निवृत्तं पश्य कौन्तेय भीमसेनं युधां पतिम्।

Verse 63

पीतरक्तासितसितास्ताराचन्द्रार्कमण्डिता:

सञ्जय उवाच—पीतरक्तासितसितास्ताराचन्द्रार्कमण्डिताः।

Verse 64

पताका विप्रकीर्यन्ते छत्राण्येतानि चार्जुन । “अर्जुन! तारों और सूर्य-चन्द्रमाके चिह्लोंसे अलंकृत ये लाल, पीली, काली और सफेद पताकाएँ तथा ये श्वेत छत्र बिखरे पड़े हैं ।।

सञ्जय उवाच—अर्जुन, एताः पताकाः प्रकीर्णाः पतिताः, एतानि च छत्राणि; नानाविधानि—केचित् सौवर्णाः, केचित् राजताः, केचित् नानातैजससमन्विताः।

Verse 65

केतवो5भिनिपात्यन्ते हस्त्यश्वृं च प्रकीर्यते । 'सोने, चाँदी तथा पीतल आदि तैजस द्रव्योंके बने हुए नाना प्रकारके ध्वज काट- काटकर गिराये जा रहे हैं। हाथी और घोड़े तितर-बितर हो गये हैं ।।

सञ्जय उवाच—केतवोऽभिनिपात्यन्ते, हस्त्यश्वाश्च प्रकीर्यन्ते; रथेभ्यश्च प्रपतन्त्येते रथिनो विगतासवः।

Verse 66

निर्मनुष्यान्‌ गजानश्वान्‌ रथांश्वैव धनंजय

सञ्जय उवाच—धनञ्जय, पञ्चाला नरसिंहाः शीघ्रगामिनो भीमसेनबलाश्रयाः; निर्मनुष्यान् गजानश्वान् रथांश्चाभ्यहन्यन्ति, धार्तराष्ट्रबलं च रजसि निमृद्नन्ति।

Verse 67

समाद्रवन्ति पञ्चाला धार्तराष्ट्रांस्तरस्विन: । विमृद्नन्ति नरव्याप्रा भीमसेनबलाश्रयात्‌

सञ्जय उवाच—तरस्विनः पञ्चालाः समाद्रवन्ति धार्तराष्ट्रान्; भीमसेनबलाश्रयात् ते नरव्याघ्राः सङ्ग्रामे शत्रुसैन्यं विमृद्नन्ति।

Verse 68

बल॑ परेषां दुर्धषस्त्यक्त्वा प्राणानरिंदम । एते नर्दन्ति पञ्चाला ध्यापयन्ति च वारिजान्‌,'शत्रुदमन वीर! दुर्जय पांचाल-सैनिक प्राणोंका मोह छोड़कर शत्रुओंकी सेनाको नष्ट करते हुए गरजते और शंख बजाते हैं

सञ्जय उवाच—अरिंदम, पञ्चाला दुर्धर्षाः प्राणान् त्यक्त्वा परेषां बलं नाशयन्तः नर्दन्ति; शङ्खांश्चापूरयन्ति।

Verse 69

अभिद्रवन्ति च रणे मृद्नन्त: सायके: परान्‌ | पश्यस्वैषां च माहात्म्यं पज्चाला हि पराक्रमात्‌

अभिद्रवन्ति च रणे मृद्नन्तः सायकैः परान् । पश्यस्वैषां च माहात्म्यं पाञ्चाला हि पराक्रमात् ॥

Verse 70

धार्रराष्ट्रान्‌ विनिध्नन्ति क्रुद्धा: सिंहा इव द्विपान्‌ “अर्जुन! देखो, इन वीरोंकी कैसी महिमा है? जैसे क्रोधमें भरे हुए सिंह हाथियोंको मार डालते हैं, उसी प्रकार ये पांचाल-योद्धा पराक्रम करके अपने बाणोंद्वारा शत्रुओंको रौंदते हुए रणभूमिमें सब ओर दौड़ रहे हैं ।।

धार्तराष्ट्रान् विनिध्नन्ति क्रुद्धाः सिंहा इव द्विपान् । अर्जुन पश्यैतद्वीराणां महात्म्यं रणमूर्धनि ॥ शस्त्रमाच्छिद्य शत्रूणां सायुधानां निरायुधाः ।

Verse 71

तेनैवैतानमोघास्त्रा निध्नन्ति च नदन्ति च । वे स्वयं अस्त्र-शस्त्रोंसे रहित होनेपर भी आयुधधारी शत्रुओंके शस्त्र छीनकर उसीसे उन्हें मार डालते और गर्जना करते हैं; उनके अस्त्रोंका निशाना कभी खाली नहीं जाता || ७० ई || शिरांस्येतानि पात्यन्ते शत्रूणां बाहवो5पि च

तेनैवैतानमोघास्त्रा निध्नन्ति च नदन्ति च । शिरांस्येतानि पात्यन्ते शत्रूणां बाहवोऽपि च ॥

Verse 72

सर्वतश्नाभिपन्नैषा धार्तराष्ट्री महाचमू:

सर्वतश्चाभिपन्नैषा धार्तराष्ट्री महाचमूः ।

Verse 73

सुभृशं च पराक्रान्ता: पञज्चालानां निवारणे

सुभृशं च पराक्रान्ताः पाञ्चालानां निवारणे ।

Verse 74

कृपकर्णादयो वीरा ऋषभाणामिवर्ष भा: । “कृपाचार्य और कर्ण आदि वीर इन पांचालोंको रोकनेके लिये अत्यन्त पराक्रम दिखा रहे हैं। ठीक उसी तरह, जैसे साँड़ दूसरे साँड्रोंको दबानेकी चेष्टा करते हैं ।।

सञ्जय उवाच—कृपकर्णादयो वीरा पाञ्चालान् प्रतिषेधितुं परमं पराक्रमं दर्शयन्ति, यथा वृषभा वृषभान् अभिभवितुं यतन्ते। तथापि भीमास्त्रेण सुनिर्भग्ना धार्तराष्ट्रा महारथाः।

Verse 75

पज्चालेष्वभि भूतेषु द्विषद्धिरपभीर्नदन्‌

सञ्जय उवाच—पाञ्चालेष्वभिभूतेषु द्विषद्भिः, निर्भयः स नदन् रणमध्ये महाशब्दं चकार, धैर्यस्य चिह्नं शत्रूणां च आव्हानम्।

Verse 76

विषण्णभूयिष्ठतरा धार्तराष्ट्री महाचमू:

सञ्जय उवाच—विषण्णभूयिष्ठतरा धार्तराष्ट्री महाचमूः, रणक्लेशेन मनोबलं चास्याः पुनरपि न्यपतत्।

Verse 77

पश्य भीमेन नाराचैरभिन्ना नागा: पतन्त्यमी

सञ्जय उवाच—पश्य, भीमेन नाराचैरभिन्ना नागा इव महाबलाः पतन्त्यमी।

Verse 78

भीमसेनस्य निर्विद्धा बाणै: संनतपर्वभि:

सञ्जय उवाच—भीमसेनस्य शरीरं बाणैर्निर्विद्धं, सन्नतपर्वभिः सुदृढसंहितैः; स तु वेदनां सोढ्वा धर्मे स्थितः समरे तस्थौ।

Verse 79

स्वान्यनीकानि मृदनन्तो द्रवन्त्येते महागजा: । 'भीमसेनके झुकी हुई गाँठवाले बाणोंसे अत्यन्त घायल हुए ये विशालकाय हाथी अपनी ही सेनाओंको कुचलते हुए भागते हैं || ७८ $ ।।

स्वान्यनीकानि मृद्नन्तो द्रवन्त्येते महागजाः । भीमसेनस्य वक्रग्रन्थिशरैः सुतरां विद्धा भयविह्वलाः स्वबलं पादैः संमृद्नन्तो विनिःसृताः ॥ एते द्रवन्ति कुरवो भीमसेनभयार्दिताः । त्यक्त्वा गजान् हयान् रथांश्च सहस्रशः ॥ हस्त्यश्वरथपत्तीनां द्रवतां निःस्वनं शृणु । भीमसेनस्य च निनदं द्रावयाणस्य कौरवान् ॥ अभिजानीहि भीमस्य सिंहनादं सुदुःसहम् ॥

Verse 80

एष नैषादिरश्येति द्विपमुख्येन पाण्डवम्‌

एष नैषादिरित्युक्त्वा द्विपमुख्येन पाण्डवम् । दर्शयामास संजयः संग्रामे भीमविक्रमम् ॥

Verse 81

जिघांसुस्तोमरै: क्रुद्धो दण्डपाणिरिवान्तक: । “यह निषादपुत्र श्रेष्ठ गजराजपर आरूढ़ हो तोमरोंद्वारा भीमसेनको मार डालनेकी इच्छासे क्रोधमें भरे हुए दण्डपाणि यमराजके समान उनपर आक्रमण कर रहा है || ८०६ || सतोमरावस्य भुजौ छिन्नौ भीमेन गर्जत:

जिघांसुस्तोमरैः क्रुद्धो दण्डपाणिरिवान्तकः । नैषादपुत्रः श्रेष्ठोऽसौ गजराजवरारूढः ॥ भीमसेनं जिघांसन् स क्रोधसंरक्तलोचनः । अभ्यधावत वेगेन यमो दण्डधर इव ॥ सतोमरावस्य भुजौ छिन्नौ भीमेन गर्जता ॥

Verse 82

हत्वैनं पुनरायाति नागानन्यान्‌ प्रहारिण:

हत्वैनं पुनरायाति नागानन्यान् प्रहारिणः । पश्य भीमं महाबाहुं शक्तितोमरवृष्टिभिः ॥ नीलाम्बुदनिभान् नागान् महामात्रैरधिष्ठितान् । स्कन्धोपविष्टैर्महावतैर्विनिध्नन्तं वृकोदरम् ॥

Verse 83

पश्य नीलाम्बुदनिभान्‌ महामात्रैरधिष्ठितान्‌ । शक्तितोमरसंघातैर्विनिध्नन्तं वृकोदरम्‌

पश्य नीलाम्बुदनिभान् महामात्रैरधिष्ठितान् । शक्तितोमरसंघातैर्विनिध्नन्तं वृकोदरम् ॥

Verse 84

सप्तसप्त च नागांस्तान्‌ वैजयन्तीश्व॒ सध्वजा: । निहत्य निशितैर्बाणैश्छिन्ना: पार्थाग्रजेन ते

सञ्जय उवाच—सप्तसप्त च नागांस्तान् वैजयन्तीश्च सध्वजाः । निहत्य निशितैर्बाणैश्छिन्नाः पार्थाग्रजेन ते ॥

Verse 85

दशभिर्दशभिश्नैको नाराचैर्निहतो गज: । न चासौ धार्तराष्ट्राणां श्रूयते निनदस्तथा

सञ्जय उवाच—दशभिर्दशभिश्चैको नाराचैर्निहतो गजः । न चासौ धार्तराष्ट्राणां श्रूयते निनदस्तथा ॥

Verse 86

अक्षौहिण्यस्तथा तिस्रो धार्तराष्ट्रस्य संहता: । क़्ुद्धेन भीमसेनेन नरसिंहेन वारिता:

सञ्जय उवाच—अक्षौहिण्यस्तथा तिस्रो धार्तराष्ट्रस्य संहताः । क्रुद्धेन भीमसेनेन नरसिंहेन वारिताः ॥

Verse 87

“कुपित हुए पुरुषसिंह भीमसेनने दुर्योधनकी संगठित हुई तीन अक्षौहिणी सेनाओंको आगे बढ़नेसे रोक दिया है ।।

सञ्जय उवाच—न शक्नुवन्ति वै पार्थ पार्थिवाः समुदीक्षितुम् । मध्यंदिनगतं सूर्यं यथा दुर्बलचक्षुषः ॥

Verse 88

एते भीमस्य संत्रस्ता: सिंहस्येवेतरे मृगा: । शरै: संत्रासिता: संख्ये न लभन्ते सुखं क्वचित्‌

सञ्जय उवाच—एते भीमस्य संत्रस्ताः सिंहस्येवेतरे मृगाः । शरैः संत्रासिताः संख्ये न लभन्ते सुखं क्वचित् ॥

Verse 89

(राजानं च महाबाहुं पीडयन्त्यात्तमन्यव: । राधेयो बहुभि: सार्थमसौ गच्छति वेगत: ।।

सञ्जय उवाच— पाण्डवसैन्याः क्रोधसमाविष्टाः महाबाहुं राजानं दुर्योधनं पीडयन्ति स्म। तद् दृष्ट्वा बलवान् राधेयः कर्णः, भीमं विहाय, पार्श्वे धनुः निधाय, बहुभिः सह योद्धृभिः वेगेन तस्य समीपं जगाम—धार्तराष्ट्रं महाराजं रक्षितुम्।

Verse 90

अर्जुनो व्यधमच्छिष्टानहितान्‌ निशितै: शरै: । संजय कहते हैं--राजन्‌! वसुदेवनन्दन भगवान्‌ श्रीकृष्णके मुखसे यह सब सुनकर और भीमसेनके द्वारा किये हुए उस अत्यन्त दुष्कर कर्मको अपनी आँखों देखकर महाबाहु अर्जुनने अपने पैने बाणोंद्वारा शेष शत्रुओंको मार भगाया ।।

सञ्जय उवाच—राजन्, वासुदेवनन्दनस्य श्रीकृष्णस्य मुखात् एतत् सर्वं श्रुत्वा, भीमसेनेन कृतं तदतिदुष्करं कर्म चक्षुषा दृष्ट्वा, महाबाहुः धनञ्जयः निशितैः शरैः शिष्टान् शत्रून् व्यधमत्। ततः समरे वध्यमानाः संशप्तकगणाः ‘प्रभो, प्रभो’ इति क्रन्दन्तः, हतोत्साहाः भयाक्रान्ताः, दश दिशः प्राद्रवन्; केचिद् वीराः शक्रस्यातिथितां गत्वा तत्क्षणाद् विशोकाः अभवन्।

Verse 91

प्रभग्ना: समरे भीता दिशो दश महाबला: । शक्रस्यातिथितां गत्वा विशोका हाुभवंस्तदा

सञ्जय उवाच—प्रभग्नाः समरे भीताः महाबलाः दश दिशः प्राद्रवन्। केचिद् शूराः शक्रस्यातिथितां गत्वा तत्क्षणाद् विशोकाः अभवन्, प्रभो।

Verse 92

पार्थश्व पुरुषव्याप्र: शरै: संनतपर्वभि: । जघान धार्तराष्ट्रस्य चतुर्विधबलां चमूम्‌,पुरुषसिंह पार्थने झुकी हुई गाँठवाले बाणोंद्वारा दुर्योधनकी चतुरंगिणी सेनाका संहार कर डाला

सञ्जय उवाच—ततः पार्थः पुरुषव्याघ्रः संनतपर्वभिः शरैः धार्तराष्ट्रस्य चतुर्विधबलां चमूं जघान।

Verse 453

रिरक्षिषु: सुसंवृत्तो धार्तराष्ट्रो निवर्तते 'जैसे पतंग प्रजजलित आगके मुखमें आ पड़ता है

सञ्जय उवाच—रिरक्षिषुः सुसंवृत्तो धार्तराष्ट्रो निवर्तते।

Verse 463

त्वया यशश्च्‌ राज्यं च सुखं चोत्तममिच्छता । “तुम यश, राज्य और उत्तम सुखकी अभिलाषा रखकर इन सबके साथ दुष्टात्मा कर्णका प्रयत्नपूर्वक वध कर डालो

सञ्जय उवाच—यदि त्वं यशः राज्यं च परमं सुखं च इच्छसि, तर्हि दृढनिश्चयेन दुष्टात्मानं कर्णं प्रयत्नतः निहनुहि।

Verse 523

अभिसंहत्य कौन्तेय पदातिप्रयुतानि च । 'युद्धविषयक श्रेष्ठ बुद्धिका आश्रय लेकर तुम रथयूथपति कर्णपर चढ़ाई करो। रथियोंमें श्रेष्ठ वीर! देखो

सञ्जय उवाच—कौन्तेय, पदातीन् प्रयुतानि अभिसंहत्य, युद्धविषये श्रेष्ठां बुद्धिं आश्रित्य, रथयूथपतेः कर्णस्योपरि अभ्युत्पत। रथिनां श्रेष्ठ वीर, पश्य—समरभूमौ पञ्चशतानि मुख्याः प्रचण्डतेजसो महाबलाः रथिनः प्रवर्तन्ते। तैः सह पञ्चसहस्राणि गजानां, दशसहस्राणि अश्वानां च। कुन्तीनन्दन, एते सर्वे संगठिताः सुसंनद्धाः च, लक्षं लक्षं पदातीनां सह नयन्ति।

Verse 536

द्रोणपुत्रं पुरस्कृत्य तच्छीघ्र॑ं संनिषुदय । “वीर! द्रोणपुत्र अश्वत्थामाको आगे करके एक-दूसरेके द्वारा सुरक्षित यह सेना तुमपर आक्रमण कर रही है। तुम शीघ्र ही इसका संहार कर डालो

सञ्जय उवाच—द्रोणपुत्रम् अग्रे कृत्वा, परस्पररक्षितैः एषा सेना त्वामभ्युपैति; वीर, तां शीघ्रं संनिषूदय।

Verse 596

भीमसेनेन कौन्तेय पज्चालैश्न महात्मभि: । “भारत! उनके साथ सूंजयोंकी सेना और सात्यकि भी हैं। कुन्तीकुमार! भीमसेन तथा महामनस्वी पांचाल वीर समरांगणमें अपने तीखे बाणोंद्वारा इन कौरवोंका वध कर रहे हैं

सञ्जय उवाच—कौन्तेय, भीमसेनेन महात्मभिः पाञ्चालैः सह समराङ्गणे तीक्ष्णैः शरैः कौरवान् निघ्नतः।

Verse 606

विप्रधावति वेगेन भीमस्याभिहता शरै: | 'भीमके बाणोंसे घायल हो दुर्योधनकी सेना युद्धसे मुँह फेरकर बड़े वेगसे भाग रही है। उसके घावोंसे रक्तकी धारा बह रही है

सञ्जय उवाच—भीमस्य शरैः अभिहता दुर्योधनस्य सेना वेगेन विप्रधावति; व्रणेषु रक्तधारा निःसरन्ति।

Verse 616

भारती भरतश्रेष्ठ सेना कृपणदर्शना । “भरतश्रेष्ठ खूनसे लथपथ हुई कौरव-सेना, जहाँकी खेती नष्ट हो गयी है उस भूमिके समान अत्यन्त दयनीय दिखायी देती है

सञ्जय उवाच— हे भरतश्रेष्ठ, कौरवसेना रक्तलिप्ता सर्वथा कृपणदर्शना दृश्यते; यथा कर्षणविनष्टा भूमिः, तथैवात्यन्तं दयनीया।

Verse 623

आशीविषमिव क्रुद्धं द्रावयन्तं वरूथिनीम्‌ । “कुन्तीनन्दन! देखो, योद्धाओंके अधिपति भीमसेन लौटकर विषधर सर्पके समान कुपित हो कौरव-सेनाको खदेड़ रहे हैं

सञ्जय उवाच— आशीविष इव क्रुद्धो भीमसेनः कुन्तीनन्दनः, वरूथिनीं कौरवीम् अभिद्रुत्य द्रावयामास।

Verse 656

नानावर्णहता बाणै: पञ्चालैरपलायिभि: | 'युद्धसे पीठ न दिखानेवाले पांचाल-वीरोंके विभिन्न रंगोंवाले बाणोंसे मारे जाकर ये प्राणशून्य रथी रथोंसे नीचे गिर रहे हैं

सञ्जय उवाच— पञ्चालैरपलायिभिर्नानावर्णैः शरैर्हताः, एते रथिनः प्राणशून्याः रथात् भूमौ निपतन्ति।

Verse 716

रथनागहया वीरा यशस्या: सर्व एव च । 'ये शत्रुओंके मस्तक, भुजाएँ, रथ, हाथी, घोड़े और समस्त यशस्वी वीर धरतीपर गिराये जा रहे हैं

सञ्जय उवाच— रथाः नागाः हयाश्चैव सर्वे यशस्विनो वीराः; शत्रूणां शिरांसि भुजाश्च भूमौ निपात्यन्ते, रथनागहयाश्चापि पात्यन्ते।

Verse 723

पज्चालैर्मानसादेत्य हंसैर्गड़ेव वेगितै: । “जैसे वेगशाली हंस मानसरोवरसे निकलकर गंगाजीपर सब ओरसे छा जाते हैं, उसी प्रकार पांचाल-सैनिकोंद्वारा दुर्योधनकी यह विशाल सेना चारों ओरसे आक्रान्त हो रही है

सञ्जय उवाच— यथा मानसरसादेत्य वेगवन्तो हंसाः सर्वतः गङ्गाम् आच्छादयन्ति, तथा पञ्चालसैनिकैर्दुर्योधनस्य महती सेना सर्वतः परितोऽभ्याक्रान्ता।

Verse 743

धृष्टद्युम्नमुखा वीरा घ्नन्ति शत्रूनू सहस्रश: । 'भीमसेनके बाणोंसे हतोत्साह होकर भागनेवाले कौरवमहारथियों तथा सहस्रों शत्रुओंको धृष्टद्युम्न आदि वीर मार रहे हैं

धृष्टद्युम्नमुखा वीरा घ्नन्ति शत्रून् सहस्रशः। भीमसेनशराभिघातहतोत्साहाः कौरवमहारथाः पलायन्ते; तेषु व्याकुलं निवर्तमानेषु धृष्टद्युम्नादयः शूराः प्रधानानपि बहून् शत्रून् निघ्नन्ति।

Verse 753

शत्रुपक्षमवस्कन्द्य शरानस्यति मारुति: । शत्रुओंद्वारा पांचालोंके पराजित होनेपर ये वायुपुत्र भीमसेन निर्भय गर्जना करते हुए शत्रुदलपर आक्रमण करके बाणोंकी वर्षा कर रहे हैं

शत्रुपक्षमवस्कन्द्य शरानस्यति मारुतेः सुतः। पाञ्चालानां पराजये स निर्भयो नदन् शत्रुसैन्येऽभ्यपतत् शरवृष्टिं मुमोच च।

Verse 763

रथाश्रैते सुवित्रस्ता भीमसेनभयार्दिता: | “दुर्योधनकी विशाल सेनाके अधिकांश वीर अत्यन्त खिन्न हो उठे हैं और वे रथी भीमसेनके भयसे पीड़ित हो संत्रस्त हो गये हैं

रथाश्रिताः सुवित्रस्ताः भीमसेनभयार्दिताः। दुर्योधनबलस्य बहवो वीरा विषण्णा बभूवुः।

Verse 776

वज़िवजहतानीव शिखराणि धराभूताम्‌ | “देखो, इन्द्रके वज़्से आहत होकर गिरनेवाले पर्वतशिखरोंके समान ये बड़े-बड़े हाथी भीमसेनके चलाये हुए नाराचोंसे विदीर्ण होकर पृथ्वीपर गिर रहे हैं

वज्राहतानि शिखराणीव धरातले पतन्ति। भीमसेनप्रमुक्तैर्नाराचैर्विदीर्णा महागजाः पृथिव्यां निपतन्ति।

Verse 796

नदतोरर्जुन संग्रामे वीरस्य जितकाशिन: । “अर्जुन! विजयश्रीसे सुशोभित हो गर्जना करनेवाले वीर भीमसेनका संग्राममें जो अत्यन्त दुःसह सिंहनाद हो रहा है, उसे पहचानो

नदतोऽर्जुन संग्रामे वीरस्य जितकाशिनः। भीमसेनस्य सिंहनादं विजयश्रीविभूषितं विजानीहि।

Verse 816

तीक्ष्णैरग्निरविप्रख्यैर्नाराचैर्द शभिहत: । “देखो, भीमसेनने गरजते हुए निषादपुत्रकी तोमरसहित दोनों भुजाओंको काट दिया और अग्नि एवं सूर्यके समान तेजस्वी दस तीखे नाराचोंद्वारा उसे मार डाला

सञ्जय उवाच—स तीक्ष्णैरग्निसमप्रख्यैर्नाराचैर्दशभिर्हतः। रणकोलाहले भीमसेनो नदन् निषादपुत्रस्य तोमरसमन्विते उभे भुजे छित्त्वा, ततः सूर्याग्निसमतेजसैस्तैरिव शरैस्तं निहतवान्॥

Verse 853

पुरंदरसमे क्रुद्धे निवृत्ते भरतर्षभ । “उन्होंने दस-दस नाराचोंसे एक-एक हाथीका वध किया है। भरतभूषण! इन्द्रके समान पराक्रमी भीमसेनके क्रोधपूर्वक लौटनेपर धृतराष्ट्रपुत्रोंका वह सिंहनाद अब नहीं सुनायी दे रहा है

सञ्जय उवाच—भरतर्षभ, पुरन्दरसमे क्रुद्धे निवृत्ते, दशदश नाराचैः प्रत्येकं गजं निहतवानिति श्रूयते। भरतभूषण, इन्द्रतुल्यपराक्रमे भीमसेने क्रोधात् प्रत्यावृत्ते, धृतराष्ट्रपुत्राणां स सिंहनादोऽद्य न श्रूयते॥