Adhyaya 25

Verse 1

ऑपन--माजल बछ। अकाल पज्चविशो< ध्याय: कौरव-पाण्डव-सैनिकोंके द्वन्द-युद्ध संजय उवाच महद्‌ भैरवमासीज्न: संनिवृत्तेषु पाण्डुषु । दृष्टवा द्रोणं छाद्यमानं तैर्भास्करमिवाम्बुदै:

संजय उवाच—महाराज, पाण्डवेषु संनिवृत्तेषु महद् भैरवमभवत्। द्रोणं तैः शरवृष्ट्या छाद्यमानं दृष्ट्वा भास्करमिवाम्बुदैः, वयं तेन सह घोरं संग्राममकरवाम।

Verse 2

तैश्वोद्धूतं रजस्तीव्रमवर्चक्रे चमूं तव । ततो हतममंसस्‍्याम द्रोणं दृष्टिपथे हते

तैश्चोद्धूतं रजस्तीव्रमाववृते चमूं तव। ततो दृष्टिपथो नष्टोऽभूत्, द्रोणं हतममन्यामहे।

Verse 3

तांस्तु शूरान्‌ महेष्वासान्‌ क्रूरं कर्म चिकीर्षत: । दृष्टवा दुर्योधनस्तूर्ण स्वसैन्यं समचूचुदत्‌

तान् तु शूरान् महेष्वासान् क्रूरं कर्म चिकीर्षतः। दृष्ट्वा दुर्योधनस्तूर्णं स्वसैन्यं समचोदयत्।

Verse 4

यथाशक्ति यथोत्साहं यथासत्त्वं नराधिपा: । वारयध्वं यथायोगं पाण्डवानामनीकिनीम्‌,“नरेश्वरो! तुम सब लोग अपनी शक्ति, उत्साह और बलके अनुसार यथोचित उपायद्वारा पाण्डवोंकी सेनाको रोको”

यथाशक्ति यथोत्साहं यथासत्त्वं नराधिपाः । वारयध्वं यथायोगं पाण्डवानामनीकिनीम् ॥

Verse 5

ततो दुर्मर्षणो भीममभ्यगच्छत्‌ सुतस्तव । आराद्‌ दृष्टवा किरन्‌ बाणैर्जिघ्क्षुस्तस्य जीवितम्‌

ततो दुर्मर्षणो भीममभ्यगच्छत् सुतस्तव । आराद् दृष्ट्वा किरन् बाणैर्जिघृक्षुस्तस्य जीवितम् ॥

Verse 6

त॑ं बाणैरवतस्तार क्रुद्धो मृत्युरिवाहवे । तं च भीमो5तुदद्‌ बाणैस्तदा55सीत्‌ तुमुलं महत्‌

तं बाणैरवतस्तार क्रुद्धो मृत्युरिवाहवे । तं च भीमोऽतुदद् बाणैस्तदा आसीत्तुमुलं महत् ॥

Verse 7

त ईश्वरसमादिष्टा: प्राज्ञा: शूरा: प्रहारिण: । राज्यं मृत्युभयं त्यक्त्वा प्रत्यतिष्ठन्‌ परान्‌ युधि

त ईश्वरसमादिष्टाः प्राज्ञाः शूराः प्रहारिणः । राज्यं मृत्युभयं त्यक्त्वा प्रत्यतिष्ठन् परान् युधि ॥

Verse 8

कृतवर्मा शिने: पौत्रं द्रोणं प्रेप्सुं विशाम्पते । पर्यवारयदायान्तं शूरं समरशोभिनम्‌

कृतवर्मा शिनेः पौत्रं द्रोणं प्रेप्सुं विशाम्पते । पर्यवारयदायान्तं शूरं समरशोभिनम् ॥

Verse 9

त॑ शैनेय: शख्रातै: क्रुद्ध: क़ुद्धमवारयत्‌ । कृतवर्मा च शैनेयं मत्तो मत्तमिव द्विपम्‌

ततः शैनेयः शरवृष्ट्या क्रुद्धः क्रुद्धमवारयत् । कृतवर्मा च शैनेयं मत्तो मत्तमिव द्विपम् ॥

Verse 10

तब क्रोधमें भरे हुए सात्यकिने कुपित हुए कृतवर्माको अपने बाणसमूहोंद्वारा आगे बढ़नेसे रोका और कृतवर्माने सात्यकिको। ठीक उसी तरह, जैसे एक मतवाला हाथी दूसरे मतवाले गजराजको रोक देता है ।।

ततः क्रोधसमाविष्टः सात्यकिः कृतवर्मणम् । बाणवृष्ट्या समग्रेण प्रत्यवारयदग्रतः ॥ कृतवर्मा च सात्यकिं तथैव प्रत्यवारयत् । मत्तो मत्तमिव द्विपं प्रतिबाध्य महाबलः ॥ सैन्धवः क्षत्रवर्माणमायान्तं निशितैः शरैः । उग्रधन्वा महेष्वासं यत्तो द्रोणादवारयत् ॥

Verse 11

क्षत्रवर्मा सिन्धुपतेश्छित्त्वा केतनकार्मुके । नाराचैर्दशभि: क्रुद्धः सर्वमर्मस्वताडयत्‌

क्षत्रवर्मा सिन्धुपतेश्छित्त्वा केतनकार्मुके । नाराचैर्दशभिः क्रुद्धः सर्वमर्मस्वताडयत् ॥

Verse 12

अथान्यद्‌ धनुरादाय सैन्धव: कृतहस्तवत्‌ । विव्याध क्षत्रवर्माणं रणे सर्वायसै: शरै:

अथान्यद् धनुरादाय सैन्धवः कृतहस्तवत् । विव्याध क्षत्रवर्माणं रणे सर्वायसैः शरैः ॥

Verse 13

युयुत्सुं पाण्डवार्थाय यतमानं महारथम्‌ | सुबाहुर्भारतं शूरं यत्तो द्रोणादवारयत्‌

युयुत्सुं पाण्डवार्थाय यतमानं महारथम् । सुबाहुर्भारतं शूरं यत्तो द्रोणादवारयत् ॥

Verse 14

पाण्डुनन्दन युधिष्ठिरके हितके लिये प्रयत्न करनेवाले भरतवंशी महारथी शूरवीर युयुत्सुको सुबाहुने प्रयत्नपूर्वक द्रोणाचार्यकी ओर आनेसे रोक दिया ।।

सञ्जय उवाच— पाण्डुनन्दनस्य युधिष्ठिरस्य हितं चिन्तयन् भरतवंशी महारथः शूरो युयुत्सुः सुबाहुं द्रोणाचार्यस्याभिमुखं प्रयत्नतः प्रत्यवारयत्। सुबाहुः परिघोपमबलः सधनुर्बाणोऽस्यत्; तदा युयुत्सुः शितपीताभ्यां क्षुराभ्यां तस्य भुजावच्छिनत्॥

Verse 15

तब युयुत्सुने प्रहार करते हुए सुबाहुकी परिघके समान मोटी एवं धनुष-बाणोंसे युक्त दोनों भुजाओंको अपने तीखे और पानीदार दो छूरोंद्वारा काट गिराया ।।

ततः प्रहरन् युयुत्सुः परिघोपमे स्थूलधनुर्बाणयुक्ते तस्य भुजे तीक्ष्णपानीयाभ्यां द्वाभ्यां क्षुराभ्यां चिच्छेद पातयामास। ततः पाण्डवश्रेष्ठं धर्मात्मानं राजानं युधिष्ठिरं मद्रराजः शल्यः क्षुब्धसागरं वेलैव समवारयत्॥

Verse 16

तं धर्मराजो बहुभिम्मर्मभिद्धिरवाकिरत्‌ । मद्रेशस्तं चतुःषष्ट्या शरैरविद्ध्वानदद्‌ भूशम्‌

तं मद्रराजं धर्मराजो बहुभिर्मर्मभिद्भिः शरैरवाकिरत्। मद्रेशस्तं चतुःषष्ट्या शरैरविद्ध्वा ननाद भूयः॥

Verse 17

तस्य नानदत: केतुमुच्चकर्त च कार्मुकम्‌ । क्षुराभ्यां पाण्डवो ज्येष्ठस्तत उच्चुक्रुशुर्जना:

तस्य ननादतः केतुमुच्चकर्त च कार्मुकम्। क्षुराभ्यां पाण्डवो ज्येष्ठः; ततो जनाः समुच्चुक्रुशुः॥

Verse 18

तथैव राजा बाह्लीको राजान द्रुपदं शरै: । आद्रवन्तं सहानीक: सहानीकं न्‍्यवारयत्‌,इसी प्रकार अपनी सेनासहित राजा बाह्लीकने सैनिकोंके साथ धावा करते हुए राजा द्रपदको अपने बाणोंद्वारा रोक दिया

तथैव राजा बाह्लीको राजानं द्रुपदं शरैः। आद्रवन्तं सहानीकः सहानीकं न्यवारयत्॥

Verse 19

तद्‌ युद्धमभवद्‌ घोरं वृद्धयो: सहसेनयो: । यथा महायूथपयोर्दििपयो: सम्प्रभिन्नयो:

सञ्जय उवाच—तत् युद्धमभवद् घोरं वृद्धयोः सहसेनयोः । यथा महायूथपयोर्द्विपयोः सम्प्रभिन्नयोः ॥

Verse 20

जैसे मदकी धारा बहानेवाले दो विशाल गजयूथपतियोंमें लड़ाई होती है, उसी प्रकार सेनासहित उन दोनों वृद्ध नरेशोंमें बड़ा भयंकर युद्ध होने लगा ।।

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ विराटं मत्स्यमार्च्छताम् । सहसैन्यौ सहानीकं यथेन्द्राग्नी पुरा बलिम् ॥

Verse 21

अवन्तीके राजकुमार विन्द और अनुविन्दने अपनी सेनाओंको साथ लेकर विशाल वाहिनीसहित मत्स्यराज विराटपर उसी प्रकार धावा किया, जैसे पूर्वकालमें अग्नि और इन्द्रने राजा बलिपर आक्रमण किया था ।।

तदुत्पिञ्जलकं युद्धमासीद् देवासुरोपमम् । मत्स्यानां केकयैः सार्धमभीताश्वरथद्विपम् ॥

Verse 22

नाकुलिं तु शतानीकं भूतकर्मा सभापति: । अस्यन्तमिषुजालानि यान्तं द्रोणादवारयत्‌

नाकुलिं तु शतानीकं भूतकर्मा सभापतिः । अस्यन्तमिषुजालानि यान्तं द्रोणादवारयत् ॥

Verse 23

नकुलका पुत्र शतानीक बाण-समूहोंकी वर्षा करता हुआ द्रोणाचार्यकी ओर बढ़ रहा था। उस समय भूतकर्मा सभापतिने उसे द्रोणकी ओर आनेसे रोक दिया ।।

ततो नकुलदायादस्त्रिभिर्भल्लैः सुसंशितैः । चक्रे विबाहुशिरसं भूतकर्माणमाहवे ॥

Verse 24

सुतसोम॑ तु विक्रान्तमायान्तं तं शरौधिणम्‌ । द्रोणायाभिमुखं वीर॑ विविंशतिरवारयत्‌,पराक्रमी वीर सुतसोम बाण-समूहोंकी बौछार करता हुआ द्रोणाचार्यके सम्मुख आ रहा था। उसे विविंशतिने रोक दिया

सञ्जय उवाच । सुतसोमस्तु विक्रान्तः शरौघान् वर्षयन् रणे । द्रोणायाभिमुखो वीरः विविंशतिरवारयत् ॥

Verse 25

सुतसोमस्तु संक्रुद्ध: स्वपितृव्यमजिद्दागै: । विविंशतिं शरैर्भित्त्वा नाभ्यवर्तत दंशित:

सञ्जय उवाच । सुतसोमस्तु संक्रुद्धः स्वपितृव्यमजिद्दृढैः । विविंशतिं शरैर्भित्त्वा नाभ्यवर्तत दंशितः ॥

Verse 26

अथ भीमरथ: शाल्वमाशुगैरायसै: शितै: । षड्भि: साश्चव॒नियन्तारमनयद्‌ यमसादनम्‌

सञ्जय उवाच । अथ भीमरथः शाल्वमाशुगैरायसैः शितैः । षड्भिः साश्वनियन्तारं प्रेषयामास यमालयम् ॥

Verse 27

तदनन्तर भीमरथने छः: तीखे लोहमय शीघ्रगामी बाणोंद्वारा सारथिसहित शाल्वको यमलोक पहुँचा दिया ।।

सञ्जय उवाच । तदनन्तरं भीमरथः षड्भिस्तीक्ष्णैरयःशरैः । ससारथिं शाल्वकं च प्रेषयामास यमालयम् ॥ श्रुतकर्माणमायान्तं मयूरसदृशैर्हयैः । चैत्रसेनिर् महाराज तव पौत्रं न्यवारयत् ॥

Verse 28

तौ पौत्रौ तव दुर्धर्षो परस्परवधैषिणौ । पितृणामर्थसिद्धयर्थ चक्रतुर्युद्धमुत्तमम्‌,आपके दोनों दुर्जय पौत्र एक-दूसरेके वधकी इच्छा रखकर अपने पितृगणोंका मनोरथ सिद्ध करनेके लिये अच्छी तरह युद्ध करने लगे

सञ्जय उवाच । तौ पौत्रौ तव दुर्धर्षौ परस्परवधैषिणौ । पितॄणामर्थसिद्ध्यर्थं चक्रतुर्युद्धमुत्तमम् ॥

Verse 29

तिष्ठन्तमग्रे तं दृष्टवा प्रतिविन्ध्यं महाहवे । द्रौणिर्मानं पितुः कुर्वन्‌ मार्गणै: समवारयत्‌

सञ्जय उवाच—महाहवेऽग्रे तिष्ठन्तं प्रतिविन्ध्यं दृष्ट्वा द्रौणिः पितुः मानं कुर्वन् मार्गणैः शरवर्षैश्च तम् अवारयत्।

Verse 30

त॑ क्रुद्धें प्रतिविव्याथ प्रतिविन्ध्य: शितै: शरै: । सिंहलाड्गूललक्ष्माणं पितुरर्थे व्यवस्थितम्‌

तं क्रुद्धं प्रतिविन्ध्यः शितैः शरैः प्रतिविव्याथ; सिंहलाङ्गूललक्ष्माणं पितुरर्थे व्यवस्थितम्।

Verse 31

प्रवपन्निव बीजानि बीजकाले नरर्षभ । द्रौणायनिद्रौपदेयं शरवर्षैरवाकिरत्‌,नरश्रेष्ठ! तब द्रोणपुत्र भी द्रौपदीकुमार प्रतिविन्ध्यपर बाणोंकी वर्षा करने लगा, मानो किसान बीज बोनेके समयपर खेतमें बीज डाल रहा हो

सञ्जय उवाच—बीजकाले यथा बीजानि प्रवपन्ति नरर्षभ, तथा द्रौणायनिः द्रौपदेयं शरवर्षैरवाकिरत्।

Verse 32

आर्जुनिं श्रुतकीर्ति तु द्रौपदेयं महारथम्‌ । द्रोणायाभिमुखं यान्तं दौःशासनिरवारयत्‌

आर्जुनिं श्रुतकीर्तिं तु द्रौपदेयं महारथम्। द्रोणायाभिमुखं यान्तं दौःशासनिरवारयत्॥

Verse 33

तदनन्तर अर्जुनपुत्र द्रौपदीकुमार महारथी श्रुतकीर्तिको द्रोणाचार्यके सामने जाते देख दुःशासनके पुत्रने रोका ।।

तस्य कृष्णसमः कार्ष्णिस्त्रिभिर्भल्लैः सुसंशितैः। धनुर्ध्वजं च सूतं च छित्त्वा द्रोणान्तिकं ययौ॥

Verse 34

यस्तु शूरतमो राजन्नुभयो: सेनयोर्मत: । त॑ पटच्चरहन्तारं लक्ष्मण: समवारयत्‌

यस्तु शूरतमो राजन्नुभयोः सेनयोर्मतः । तं पटच्चरहन्तारं लक्ष्मणः समवारयत् ॥

Verse 35

राजन! जो दोनों सेनाओंमें सबसे अधिक शूरवीर माना जाता था, डाकू और लुटेरोंको मारनेवाले उस समुद्री प्रान्तोंके अधिपतिको दुर्योधनपुत्र लक्ष्मणने रोका ।।

राजन्! यो द्वयोः सेनयोः शूरतमो मतः, तं समुद्रदेशाधिपं दस्युलुण्ठकहन्तारं दुर्योधनपुत्रो लक्ष्मणो न्यवारयत् ॥ स लक्ष्मणस्येष्वसनं छित्त्वा लक्ष्म च भारत । लक्ष्मणे शरजालानि विसृजन् बहु शोभत ॥

Verse 36

विकर्णस्तु महाप्राज्ञो याज्ञसेनिं शिखण्डिनम्‌ । पर्यवारयदायान्तं युवानं समरे युवा

विकर्णस्तु महाप्राज्ञो याज्ञसेनिं शिखण्डिनम् । पर्यवारयदायान्तं युवानं समरे युवा ॥

Verse 37

परम बुद्धिमान्‌ नवयुवक विकर्णने युवावस्थासे सम्पन्न ट्रपदकुमार शिखण्डीको युद्धमें आगे बढ़नेसे रोका ।।

ततस्तमिषुजालेन याज्ञसेनिः समावृणोत् । विधूय तद् बाणजालं बभौ तव सुतो बली ॥

Verse 38

अड्ढदो$भिमुखं वीरमुत्तमौजसमाहवे । द्रोणायाभिमुखं यान्तं शरौघेण न्यवारयत्‌,अंगदने वीर उत्तमौजाको अपने और द्रोणाचार्यके सामने आते देख युद्धस्थलमें अपने बाणसमुदायकी वर्षासे रोक दिया

अड्ढदोऽभिमुखं वीरमुत्तमौजसमाहवे । द्रोणायाभिमुखं यान्तं शरौघेण न्यवारयत् ॥

Verse 39

स सम्प्रहारस्तुमुलस्तयो: पुरुषसिंहयो: । सैनिकानां च सर्वेषां तयोश्ष प्रीतिवर्धन:,उन दोनों पुरुषसिंहोंमें बड़ा भयंकर युद्ध छिड़ गया। वह संग्राम समस्त सैनिकोंकी तथा उन दोनोंकी भी प्रसन्नताको बढ़ा रहा था

Sañjaya said: A fierce and tumultuous clash erupted between those two lion-like heroes. That battle heightened the ardor and exhilaration of all the soldiers—and of the two champions themselves—revealing how, in the heat of war, prowess and the taste for victory can swell even as destruction spreads.

Verse 40

दुर्मुखस्तु महेष्वासो वीरं पुरुजितं बली । द्रोणायाभिमुखं यान्तं वत्सदन्तैरवारयत्‌,महाधनुर्धर बलवान्‌ दुर्मुखने द्रोणाचार्यके सामने जाते हुए वीर पुरुजित॒को वत्सदन्तोंके प्रहारद्वारा रोक दिया

Sañjaya said: The mighty archer Durmukha, a powerful warrior, checked the hero Purujit as he advanced straight toward Droṇa, stopping him with blows from his weapon called Vatsadanta. The scene underscores how, in the press of battle, loyalty to one’s commander and the duty to obstruct an onrushing foe become decisive acts—yet they also tighten the tragic web of violence that consumes valor on both sides.

Verse 41

स दुर्मुखं भ्रुवोर्मध्ये नाराचेना भ्यताडयत्‌ । तस्य तद्‌ विबभौ वकक्‍त्रं सनालमिव पड़कजम्‌

Sañjaya said: He struck Durmukha with a nārāca arrow right between the eyebrows. At that blow, Durmukha’s face shone forth—like a lotus with its stalk—an image that heightens the grim irony of beauty appearing in the very moment of violent wounding on the battlefield.

Verse 42

तब पुरुजितने एक नाराचद्वारा दुर्मुखपर उसकी दोनों भौंहोंके मध्यभागमें प्रहार किया। उस समय दुर्मुखका मुख मृणालयुक्त कमलके समान सुशोभित हुआ ।।

Sañjaya said: Then Purujit struck Durmukha with a single nārāca arrow right between the two eyebrows. At that moment Durmukha’s face appeared like a lotus adorned with pale stalk-fibres—an image that grimly contrasts beauty with the violence of war. Meanwhile Karṇa, seeing the five Kekaya princes—brothers bearing crimson banners—advancing toward Droṇa, checked their advance by showering them with arrows. The passage underscores how, in the frenzy of battle, martial skill and poetic imagery coexist, while warriors act from loyalty to their commanders and factions rather than from personal enmity alone.

Verse 43

ते चैनं भृशसंतप्ता: शरवर्षरवाकिरन्‌ । स च तांश्छादयामास शरजालै: पुन: पुन:,तब वे अत्यन्त संतप्त हो कर्णपर बाणोंकी झड़ी लगाने लगे और कर्णने भी अपने बाणोंके समूहसे उन्हें बार-बार आच्छादित कर दिया

Sañjaya said: Then, tormented exceedingly, they poured upon him a roaring rain of arrows. And he, in turn, again and again covered them over with dense nets of shafts—answering their fury with relentless martial skill amid the moral darkness of war.

Verse 44

नैव कर्णो न ते पञ्च ददृशुर्बाणसंवृता: । साश्व॒सूतध्वजरथा: परस्परशराचिता:

सञ्जय उवाच—नैव कर्णो न ते पञ्च राजपुत्रा ददृशुः, बाणवृष्ट्या समन्तात् संवृताः। साश्वसूतध्वजरथाः परस्परशराचिताः, उभयतः शरैः प्रच्छन्ना इव दृश्यन्ते स्म।

Verse 45

पुत्रास्ते दुर्जयश्वैव जयश्न विजयश्व ह । नीलकाश्यजयत्सेनांस्त्रयस्त्रीन्‌ प्रत्यवारयन्‌

पुत्रास्ते दुर्जयश्चैव जयश्च विजय एव च। नीलकाश्यजयत्सेनान् त्रयस्त्रीन् प्रत्यवारयन्॥

Verse 46

राजन्‌! आपके तीन पुत्र दुर्जय, जय और विजयने नील, काश्य तथा जयत्सेन--इन तीनोंको रोक दिया ।।

राजन्, तव पुत्रा दुर्जयो जयश्च विजयश्च नीलं काश्यं जयत्सेनं च त्रयम् प्रत्यवारयन्। तत् युद्धमभवद् घोरम् ईक्षितृप्रीतिवर्धनम्, सिंहव्याघ्रतरक्षूणां यथर्क्षमहिषर्षभैः॥

Verse 47

क्षेमधूर्तिबृहन्तौ तु भ्रातरौ सात्वतं युधि । द्रोणायाभिमुखं यान्तं शरैस्तीक्ष्णैस्ततक्षतु:

क्षेमधूर्तिबृहन्तौ तु भ्रातरौ सात्वतं युधि। द्रोणायाभिमुखं यान्तं शरैस्तीक्ष्णैस्ततक्षतुः॥

Verse 48

तयोस्तस्य च तद्‌ युद्धमत्यद्भुतमिवाभवत्‌ । सिंहस्य द्विपमुख्याभ्यां प्रभिन्नाभ्यां यथा वने

तयोस्तस्य च तद् युद्धम् अत्यद्भुतमिवाभवत्। सिंहस्य द्विपमुख्याभ्यां प्रभिन्नाभ्यां यथा वने॥

Verse 49

जैसे वनमें दो मदस्रावी गजराजोंके साथ एक सिंहका युद्ध हो रहा हो, उसी प्रकार उन दोनों भाइयों तथा सात्यकिका युद्ध अत्यन्त अद्भुत-सा हो रहा था ।।

सञ्जय उवाच—यथा वने मदस्राविणौ गजराजौ द्वौ एकेन सिंहेन सह युद्धे संप्रवृत्तौ स्याताम्, तथा तयोर्भ्रातृयोः सात्यकेश्च युद्धमत्यद्भुतमिवाभवत्। अथ चेदिराजः क्रुद्धः शरवर्षेण युद्धाभिनन्दिनं राजानमम्बष्ठमेकं द्रोणस्य समीपमागच्छन्तं न्यवारयत्।

Verse 50

ततोअसम्बष्ठोडस्थिभेदिन्या निरभिद्यच्छलाकया । स त्यक्त्वा सशरं चापं रथाद्‌ भूमिमुपागमत्‌

ततोऽम्बष्ठः शलाकया अस्थिभेदिन्या चेदिराजं निरभिद्यत्। स विद्धः सशरं चापं त्यक्त्वा रथाद्भूमिमुपागमत्।

Verse 51

वार्थक्षेमिं तु वा्ष्णेयं कृप: शारद्वत: शरै: । अक्षुद्र: क्षुद्रकैदोणात्‌ क्रुद्धसबज-्पजमवारयत्‌

वार्थक्षेमिं तु वार्ष्णेयं कृपः शारद्वतः शरैः। अक्षुद्रः क्रुद्धमायान्तं द्रोणस्य समीपं न्यवारयत्॥

Verse 52

युध्यन्तौ कृपवार्ष्णेयौ येडपश्यंश्रित्रयोधिनौ । ते युद्धासक्तमनसो नानयां बुबुधिरे क्रियाम्‌

युध्यन्तौ कृपवार्ष्णेयौ येऽपश्यञ्शस्त्रयोधिनौ। ते युद्धासक्तमनसो नान्यां बुबुधिरे क्रियाम्॥

Verse 53

सौमदत्तिस्तु राजानं मणिमन्तमतन्द्रितम्‌ । पर्यवारयदायान्तं यशो द्रोणस्य वर्धयन्‌,सोमदत्तकुमार भूरिश्रवाने द्रोणाचार्यका यश बढ़ाते हुए उनपर आक्रमण करनेवाले आलस्यरहित राजा मणिमान्‌को रोक दिया

सौमदत्तिस्तु राजानं मणिमन्तमतन्द्रितम्। पर्यवारयदायान्तं यशो द्रोणस्य वर्धयन्॥

Verse 54

स सैमदत्तेस्त्वरितश्रित्रेष्वसनकेतने । पुनः पताकां सूतं च छत्र॑ं चापातयद्‌ रथात्‌,तब उन्होंने तुरंत ही शूरिश्रवाके विचित्र धनुष, ध्वजा-पताका, सारथि और छत्रको रथसे काट गिराया

स सैमदत्तेस्त्वरितः शरैस्त्रेष्वसनकेतने । पुनः पताकां सूतं च छत्रं चापातयद् रथात् ॥

Verse 55

अथाप्लुत्य रथात्‌ तूर्ण यूपकेतुरमित्रहा । साश्व॒सूतध्वजरथं तं चकर्त वरासिना

अथाप्लुत्य रथात् तूर्णं यूपकेतुरमित्रहा । साश्वसूतध्वजरथं तं चकर्त वरासिना ॥

Verse 56

रथं च स्वं समास्थाय धनुरादाय चापरम्‌ | स्वयं यच्छन्‌ हयान्‌ राजन्‌ व्यधमत्‌ पाण्डवीं चमूम्‌

रथं च स्वं समास्थाय धनुरादाय चापरम् । स्वयं यच्छन् हयान् राजन् व्यधमत् पाण्डवीं चमूम् ॥

Verse 57

पाण्ड्यमिन्द्रमिवायान्तमसुरान्‌ प्रति दुर्जयम्‌ । समर्थ: सायकौचैन वृषसेनो न्‍्यवारयत्‌

पाण्ड्यमिन्द्रमिवायान्तमसुरान् प्रति दुर्जयम् । समर्थः सायकौघेन वृषसेनो न्यवारयत् ॥

Verse 58

गदापरिघनिस्त्रिंशपट्टिशायोघनोपलै: । कडड्रैर्भुशुण्डीभि: प्रासैस्तोमरसायकै:

गदापरिघनिस्त्रिंशपट्टिशायोघनोपलैः । कडङ्गरैर्भुशुण्डीभिः प्रासैस्तोमरसायकैः ॥ कौरवीं चमूं पीडयन् शत्रूणामङ्गभङ्गकृत् । भिन्दन् विदारयन् हत्वा त्रासयन् सर्वतो दिशम् ॥ द्रोणाचार्यं ग्रहीतुं स घटोत्कचस्तत्राभ्यगात् ॥

Verse 59

मुसलैर्मुद्गरैश्वक्रैर्भिन्दिपालपर श्वथै: । पांसुवाताग्निसलिलैर्भस्मलोष्ठतृणद्रुमै:

Sañjaya said: With clubs and mallets, with discus-weapons, with bhindipālas and battle-axes; with dust, wind, fire, and water; and with ashes, clods of earth, blades of grass, and even trees—Ghaṭotkaca tormented the Kaurava host. Shattering the limbs of his foes and throwing the army into panic, he advanced there with the intent to seize Droṇācārya.

Verse 60

आतुदन्‌ प्ररुजन्‌ भज्जन्‌ निध्नन्‌ विद्रावयन्‌ क्षिपन्‌ | सेनां विभीषयन्नायाद्‌ द्रौणप्रेप्सुर्घटोत्कच:

Sanjaya said: Ghaṭotkaca advanced, intent on seizing Droṇa’s son. Striking, crushing, shattering, killing, routing, and hurling men about, he spread terror through the army. In the ethical atmosphere of the war, his onrush embodies the escalation of violence—fear as a weapon and force as a means to break the enemy’s will—while remaining bound to the battlefield’s grim code of defeating the opposing host.

Verse 61

तं तु नानाप्रहरणैर्नानायुद्धविशेषणै: । राक्षसं राक्षस: क्रुद्ध: समाजघ्ने हुलम्बुष:

Sañjaya said: Enraged, the rākṣasa Hulambuṣa struck down that rākṣasa with a variety of weapons and diverse modes of combat. The scene underscores the war’s brutal reciprocity—wrath answering wrath—where prowess and rage, rather than restraint, drive the encounter.

Verse 62

उस समय उस राक्षसको क्रोधमें भरे हुए अलम्बुष नामक राक्षसने ही अनेकानेक युद्धोंमें उपयोगी नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंद्वारा गहरी चोट पहुँचायी ।।

Sañjaya said: Between those two foremost leaders of the rākṣasa hosts, a battle arose of the same kind as the famed combat of old between Śambara the asura and Indra, the king of the gods—fierce, evenly matched, and driven by wrath and prowess amid the moral darkness of war.

Verse 63

(भारद्वाजस्तु सेनानयं धृष्टद्युम्नं महारथम्‌ । तमेव राजन्नायान्तमतिक्रम्य परान्‌ रिपून्‌ ।।

Sañjaya said: O King, Bhāradvāja’s son (Droṇa) saw the great chariot-warrior Dhṛṣṭadyumna—having overleapt other foes—coming straight toward him with ministers and attendants, showering the enemy host with a vast net of arrows. Then Droṇa himself advanced and checked him. Likewise, O King, many other rulers—too numerous to name—engaged their opponents, each according to his means and strength. Horses met horses, elephants met elephants, foot-soldiers met foot-soldiers, and great chariot-fighters met great chariot-fighters. There, the best of men, locked together, performed deeds deemed fitting for the noble—acts in keeping with their lineage and valor. Thus, in that dense and dreadful clash between your forces and the Pāṇḍavas’, hundreds of paired combats arose among chariots, elephants, horses, and infantry; may it be well with you.

Verse 64

नैतादृशो दृष्टपूर्व: संग्रामो नैव च श्रुतः । द्रोणस्याभावभावे तु प्रसक्तानां यथाभवत्‌

सञ्जय उवाच— नैतादृशः संग्रामो दृष्टपूर्वो न च श्रुतपूर्वः। द्रोणस्य हि भावाभावयोः निर्णायकत्वे सति, तं जिघांसवः पालयितारश्च ये समासक्ताः, तेषां पाण्डवकौरवयोधानां यथा युद्धं प्रवृत्तं, तदपूर्वमेवाभवत्॥

Verse 65

इदं घोरमिदं चित्रमिदं रौद्रमिति प्रभो । तत्र युद्धान्यदृश्यन्त प्रततानि बहूनि च

सञ्जय उवाच— “इदं घोरम्, इदं चित्रम्, इदं रौद्रम्” इति प्रभो, तत्र बहूनि प्रततानि युद्धानि सर्वतः प्रादृश्यन्त; तानि दृष्ट्वा जनाः पुनःपुनरिदं वाक्यमुदाहरन्॥