Mahabharata Adhyaya 62
Bhishma ParvaAdhyaya 6251 Versesपाण्डव-पक्ष की ओर झुका—कौरव-सेना में भगदड़; भीष्म-द्रोण भी तत्काल रोकने में असमर्थ।

Adhyaya 62

भीष्मपर्व — अध्याय ६२: वासुदेवमहात्म्यप्रशंसा (देव–ब्रह्मसंवादः)

Upa-parva: Bhagavat–Vāsudeva Mahātmyakathana (Deva–Pitāmaha Saṃvāda) — Upa-parvan unit within Bhīṣma-parva

Bhīṣma reports an earlier account: the Supreme Lord responds to Brahmā and disappears, prompting devas and celestial beings to ask Brahmā who was praised. Brahmā explains that the praised reality is the supreme brahman/paramaṃ padam and identifies Vāsudeva as the lord of worlds who assumes human embodiment for world-order and the neutralization of disruptive forces. He links Vāsudeva with the ancient pair Nara–Nārāyaṇa, described as unconquerable and often unrecognized by the deluded. The discourse repeatedly warns against dismissing Vāsudeva as “merely human,” characterizing such misrecognition as a tamasic error leading to ethical and cognitive darkness. Bhīṣma then applies the teaching to the present political-military context: hostility toward Govinda and Arjuna is framed as hostility toward Nara–Nārāyaṇa; alignment with Kṛṣṇa is equated with alignment with dharma and thus with victory. The chapter closes by affirming Vāsudeva’s perennial worship across varṇas through prescribed duties and by noting cyclical manifestations across ages.

Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहता है—क्रुद्ध कौरव-राजा और रथियों के समूह अर्जुन (फाल्गुन) पर टूट पड़ते हैं; पाण्डव-वीरों का पराक्रम कौरव-सेना में भय की पहली लहर उठाता है। → रथवृन्द बनाकर अर्जुन को ‘कोष्ठकीकृत’ किया जाता है—चारों ओर से सहस्रों बाणों की वर्षा, और साथ ही शक्ति, गदा, प्रास, परशु, मुद्गर, मुसल जैसे विविध शस्त्रों की घनी बौछार; युद्धभूमि शलभों-सी उड़ती शस्त्र-वृष्टि से भर जाती है। इसी बीच युधिष्ठिर तथा नकुल-सहदेव द्रोण-नीक पर धावा बोलते हैं, जिससे कौरव-पंक्तियों में और अधिक अस्थिरता फैलती है। → कौरव-सेना में भगदड़ मच जाती है—द्रोण और भीष्म जैसे महारथी भी भागती हुई सेना को रोक नहीं पाते; उनके देखते-देखते पंक्तियाँ टूटती हैं और भय विजय-ध्वनि पर भारी पड़ता है। → रण का परिणाम तत्काल स्पष्ट होता है—पाण्डव-पक्ष का उत्साह और आक्रमण-वेग कौरव-पक्ष की व्यवस्था को चूर कर देता है; भीष्म-द्रोण की प्रतिष्ठा बनी रहती है, पर सेना का मनोबल गिर चुका होता है। → दुर्योधन का भीष्म से संवाद उभरता है—वह प्रतिज्ञा-सा उच्चार करता है कि ‘आज मैं अकेला ही पाण्डवों को रोकूँगा’; प्रश्न यह रह जाता है कि क्या सेनापति भीष्म इस आवेग को नीति में ढाल पाएँगे या युद्ध और उग्र होगा।

Shlokas

Verse 1

अत अष्टपजञज्चाशत्तमो< ध्याय: पाण्डव-वीरोंका पराक्रम

संजय उवाच । ततस्ते पार्थिवाः क्रुद्धाः फाल्गुनं वीक्ष्य संयुगे । रथैरनेकसाहस्रैः समन्तात् पर्यवारयन् ॥

Verse 2

अथीैनं रथवृन्देन कोष्ठकीकृत्य भारत । शरै: सुबहुसाहस्रै: समन्तादभ्यवारयन्‌,भरतनन्दन! उन राजाओंने रथसमूहद्वारा अर्जुनको सब ओरसे वेष्टित करके उनके ऊपर अनेक सहस्र बाणोंकी वर्षा आस्मभ की

अथैनं रथवृन्देन कोष्ठकीकृत्य भारत । शरैः सुबहुसाहस्रैः समन्तादभ्यवारयन् ॥

Verse 3

शक्तीक्ष विमलास्तीक्ष्णा गदाक्ष परिचै: सह | प्रासान्‌ परश्वधांश्वैव मुदूगरान्‌ मुसलानपि

शक्तीश्च विमलास्तीक्ष्णा गदाश्च परिघैः सह । प्रासान् परश्वधांश्चैव मुद्गरान् मुसलानपि ॥

Verse 4

शस्त्राणामथ तां वृष्टिं शलभानामिवायतिम्‌,!' |! [क्‍ ढ हर 72000 . पा ह थे फ्ओ प है जा] '

सञ्जय उवाच—ततोऽस्त्राणां शस्त्राणां च सा वृष्टिरुदतिष्ठत्, शलभानामिवायतिः सघना दूरविस्तृता च।

Verse 5

रुरोध सर्वत:ः पार्थ: शरै: कनकभूषणै: । शलभोंकी श्रेणीके समान अस्त्र-शस्त्रोंकी उस वर्षाको अर्जुनने स्वर्णभूषित बाणोंद्वारा सब ओरसे रोक दिया ।।

सञ्जय उवाच—तां शस्त्रवृष्टिं पार्थः सर्वतः कनकभूषणैः शरै रुरोध। तत्र बीभत्सोरतिमानुषं लाघवं दृष्ट्वा, राजेन्द्र, देवदानवगन्धर्वपिशाचोरगराक्षसाः “साधु साधु” इति तं प्रशशंसुः।

Verse 6

देवदानवगन्धर्वा: पिशाचोरगराक्षसा: । साधु साध्विति राजेन्द्र फाल्गुनं प्रत्यपूजयन्‌

देवदानवगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः । साधु साध्विति राजेन्द्र फाल्गुनं प्रत्यपूजयन् ॥

Verse 7

सात्यकिश्चाभिमन्युश्न महत्या सेनया वृतौ । गान्धारान्‌ समरे शूराज्जग्मतु: सहसौबलान्‌,उधर विशाल सेनासे घिरे हुए सात्यकि और अभिमन्युने समरभूमिमें सुबलके पुत्रोंसहित गान्धारदेशीय शूरवीरोंपर आक्रमण किया

सात्यकिश्चाभिमन्युश्च महत्या सेनया वृतौ । गान्धारान् समरे शूरान् जग्मतुः सहसौबलान् ॥

Verse 8

तत्र सौबलका: क्रुद्धा वार्ष्णेयस्य रथोत्तमम्‌ । तिलशभ्रिच्छिदु: क्रोधाच्छस्त्रै्नानाविधैर्युधि

तत्र सौबलकाः क्रुद्धा वार्ष्णेयस्य रथोत्तमम् । तिलशः परिच्छिद्य क्रोधाच्छस्त्रैर्नानाविधैर्युधि ॥

Verse 9

सात्यकिस्तु रथं त्यक्त्वा वर्तमाने भयावहे । अभिमन्यो रथं तूर्णमारुरोह परंतप:

सात्यकिस्तु रथं त्यक्त्वा वर्तमाने भयावहे । अभिमन्यो रथं तूर्णमारुरोह परंतपः ॥

Verse 10

तावेकरथसंयुक्तौ सौबलेयस्य वाहिनीम्‌ | व्यधमेतां शितैस्तूर्ण शरैः संनतपर्वभि:,फिर एक ही रथपर बैठे हुए वे दोनों वीर झुकी हुई गाँठवाले पैने बाणोंसे तुरंत ही सुबलपुत्र शकुनिकी सेनाका संहार करने लगे

तावेकरथसंयुक्तौ सौबलेयस्य वाहिनीम् । व्यधमेतां शितैस्तूर्णं शरैः संनतपर्वभिः ॥

Verse 11

द्रोणभीष्मौ रणे यत्तौ धर्मराजस्य वाहिनीम्‌ । नाशयेतां शरैस्तीक्ष्णगै: कड्कपत्रपरिच्छदै:

द्रोणभीष्मौ रणे यत्तौ धर्मराजस्य वाहिनीम् । नाशयेतां शरैस्तीक्ष्णैः कङ्कपत्रपरिच्छदैः ॥

Verse 12

ततो धर्मसुतो राजा माद्रीपुत्री च पाण्डवौ । मिषतां सर्वसैन्यानां द्रोणानीकमुपाद्रवन्‌

ततो धर्मसुतो राजा माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ । मिषतां सर्वसैन्यानां द्रोणानीकमुपाद्रवन् ॥

Verse 13

तत्रासीत्‌ सुमहद्‌ युद्ध तुमुलं लोमहर्षणम्‌ । यथा देवासूुरं युद्ध पूर्वमासीत्‌ सुदारुणम्‌,जैसे पूर्वकालमें अत्यन्त भयंकर देवासुर-संग्राम हुआ था, उसी प्रकार वहाँ अत्यन्त भयानक रोमांचकारी युद्ध होने लगा

तत्रासीत् सुमहद् युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् । यथा देवासुरं युद्धं पूर्वमासीत् सुदारुणम् ॥

Verse 14

कुर्वाणौ सुमहत्‌ कर्म भीमसेनघटोत्कचौ । (दुर्योधनस्य महतीं द्रावयामास वाहिनीम्‌ ।) दुर्योधनस्ततो<5भ्येत्य तावुभावप्यवारयत्‌

कुर्वाणौ सुमहत्कर्म भीमसेनघटोत्कचौ । दुर्योधनस्य महतीं द्रावयामास वाहिनीम् ॥ दुर्योधनस्ततोऽभ्येत्य तावुभावप्यवारयत् ॥

Verse 15

तत्राद्भुतमपश्याम हैडिम्बस्य पराक्रमम्‌ | अतीत्य पितरं युद्धे यदयुध्यत भारत

तत्राद्भुतमपश्याम हैडिम्बस्य पराक्रमम् । अतीत्य पितरं युद्धे यदयुध्यत भारत ॥

Verse 16

भीमसेनस्तु संक़ुद्धों दुर्योधनममर्षणम्‌ । हृद्यविध्यत्‌ पृषत्केन प्रहसन्निव पाण्डव:,क्रोधमें भरे हुए पाण्डुनन्दन भीमसेनने हँसते हुए-से एक बाण मारकर अमर्षशील दुर्योधनकी छाती छेद डाली

भीमसेनस्तु संक्रुद्धो दुर्योधनममर्षणम् । हृद्यविध्यत्पृषत्केन प्रहसन्निव पाण्डवः ॥

Verse 17

ततो दुर्योधनो राजा प्रहारवरपीडित: । निषसाद रथोपस्थे कश्मलं च जगाम ह,तब उस बाणके गहरे आघातसे पीड़ित हो राजा दुर्योधन रथकी बैठकमें बैठ गया और उसे मूर्च्छा आ गयी

ततो दुर्योधनो राजा प्रहारवरपीडितः । निषसाद रथोपस्थे कश्मलं च जगाम ह ॥

Verse 18

त॑ विसंज्ञं विदित्वा तु त्वरमाणो5स्य सारथि: | अपोवाह रणाद्‌ू राज॑स्तत: सैन्यमभज्यत,राजन! उसे संज्ञाशून्य जानकर उसका सारथि बड़ी उतावलीके साथ उसे रणभूमिसे बाहर ले गया। फिर तो उसकी सेनामें भगदड़ मच गयी

तं विसंज्ञं विदित्वा तु त्वरमाणोऽस्य सारथिः । अपोवाह रणाद्राजं ततः सैन्यमभज्यत ॥

Verse 19

ततस्तां कौरवीं सेनां द्रवमाणां समन्ततः । निघ्नन्‌ भीम: शरैस्ती3्ष्णैरनुवव्राज पृष्ठत:,तब चारों ओर भागती हुई उस कौरव-सेनापर तीखे बाणोंका प्रहार करते हुए भीमसेन उसे पीछे-से खदेड़ने लगे

ततः सा कौरवी सेना द्रवमाणा समन्ततः । भीमः शरैस्तीक्ष्णैर्निघ्नन् पृष्ठतोऽन्वव्राज ताम् ॥

Verse 20

पार्षतश्न रथश्रेष्ठो धर्मपुत्रश्न पाण्डव: । द्रोणस्य पश्यत: सैन्यं गाज़ेयस्य च पश्यत:

पार्षतः रथश्रेष्ठो धर्मपुत्रश्च पाण्डवः । द्रोणस्य पश्यतः सैन्यं गाङ्गेयस्य च पश्यतः ॥

Verse 21

द्रवमाणं तु तत्‌ सैन्यं तव पुत्रस्य संयुगे

द्रवमाणं तु तत् सैन्यं तव पुत्रस्य संयुगे ॥

Verse 22

वार्यमाणं च भीष्मेण द्रोणेन च महात्मना

वार्यमाणं च भीष्मेण द्रोणेन च महात्मना ॥

Verse 23

ततो रथसहस्रेषु विद्रवत्सु ततस्तत:,उधर सहस्रों रथी जब इधर-उधर भाग रहे थे, उसी समय एक रथपर बैठे हुए अभिमन्यु और सात्यकि सुबलपुत्रकी सेनाका संग्रामभूमिमें सब ओरसे संहार करने लगे

ततो रथसहस्रेषु विद्रवत्सु ततस्ततः । एकस्थे रथे स्थितौ अभिमन्युः सात्यकिश्चोभौ । सुबलपुत्रस्य सैन्यं तु रणभूमौ समन्ततः जघ्नतुः संप्रहृष्टौ तदा ॥

Verse 24

तावास्थितावेकरथं सौभद्रशिनिपुड्भवौ | सौबलीं समरे सेनां शातयेतां समनन्‍्ततः

सञ्जय उवाच—यदा सहस्रशो रथिनो दिशो विद्रवन्ति स्म, तदा सौभद्रः शिनिपुङ्गवश्च शैनेयः एकरथे समास्थितौ समरे सौबलस्य सेनां सर्वतोऽभिघ्नन्तौ शशंसतुः।

Verse 25

शुशुभाते तदा तौ तु शैनेयकुरुपुड़वी । अमावास्यां गतौ यद्वत्‌ सोमसूर्यो नभस्तले

सञ्जय उवाच—तदा तौ शैनेयः कुरुपुङ्गवश्च एकरथे समासीनौ शुशुभाते; अमावास्यायां यथा सोमसूर्यौ नभस्तले एकदेशे विराजेते।

Verse 26

अर्जुनस्तु ततः क्रुद्धस्तव सैन्यं विशाम्पते । ववर्ष शरवर्षेण धाराभिरिव तोयद:,प्रजानाथ! तदनन्तर क्रोधमें भरे हुए अर्जुन आपकी सेनापर उसी प्रकार बाणोंकी वर्षा करने लगे, जैसे बादल पानीकी धारा बरसाता है

सञ्जय उवाच—ततः क्रुद्धः पार्थो विशाम्पते तव सैन्यं शरवर्षेण अवाकिरत्, तोयदो यथा धाराभिरिव तोयम्।

Verse 27

वध्यमानं ततस्तत्र शरै: पार्थस्य संयुगे | दुद्राव कौरवं सैन्यं विषादभयकम्पितम्‌,तब पार्थके बाणोंसे संग्रामभूमिमें पीड़ित हुई कौरव-सेना विषाद और भयसे काँपती हुई इधर-उधर भाग चली

सञ्जय उवाच—ततः संयुगे पार्थस्य शरैर्वध्यमानं कौरवं सैन्यं विषादभयकम्पितं विदुद्राव दिशो दश।

Verse 28

द्रवतस्तान्‌ समालक्ष्य भीष्मद्रोणी महारथौ । न्यवारयेतां संरब्धौ दुर्योधनहितैषिणाौं,उन योद्धाओंको भागते देख दुर्योधनका हित चाहनेवाले महारथी भीष्म और द्रोण क्रोधपूर्वक उन्हें रोकने लगे

सञ्जय उवाच—तान् द्रवत: समालक्ष्य भीष्मद्रोणौ महारथौ दुर्योधनहितैषिणौ संरब्धौ न्यवारयेताम्।

Verse 29

ततो दुर्योधनो राजा समाश्वस्य विशाम्पते । न्यवर्तयत तत्‌ सैन्यं द्रवमाणं समनन्‍्ततः,प्रजानाथ! इसी बीचमें राजा दुर्योधनकी मूर्च्छा दूर हो गयी और उसने आश्वस्त होकर चारों ओर भागती हुई सेनाको पुनः लौटाया

ततो दुर्योधनो राजा समाश्वस्य विशाम्पते । न्यवर्तयत तत् सैन्यं द्रवमाणं समन्ततः ॥

Verse 30

यत्र यत्र सुतस्तुभ्यं यं यं पश्यति भारत । तत्र तत्र न्यवर्तन्त क्षत्रियाणां महारथा:

यत्र यत्र सुतस्तुभ्यं यं यं पश्यति भारत । तत्र तत्र न्यवर्तन्त क्षत्रियाणां महारथाः ॥

Verse 31

तान्‌ निवृत्तान्‌ समीक्ष्यैव ततो<न्येडपीतरे जना: । अन्योन्यस्पर्थया राजल्लँज्जया चावतस्थिरे,राजन! उन सबको लौटते देख दूसरे लोग भी एक-दूसरेकी स्पर्धा तथा लज्जाके कारण ठहर गये

तान् निवृत्तान् समीक्ष्यैव ततोऽन्येऽपि इतरे जनाः । अन्योन्यस्पर्धया राजन् लज्जया चावतस्थिरे ॥

Verse 32

पुनरावर्ततां तेषां वेग आसीद्‌ विशाम्पते । पूर्वत: सागरस्थेव चन्द्रस्योदयनं प्रति,महाराज! पुनः लौटते हुए उन योद्धाओंका महान्‌ वेग चन्द्रोदयके समय बढ़ते हुए महासागरके समान जान पड़ता था

पुनरावर्ततां तेषां वेग आसीद् विशाम्पते । पूर्वतः सागरस्थेव चन्द्रस्योदयनं प्रति ॥

Verse 33

संनिवृत्तांस्ततस्तांस्तु दृष्टवा राजा सुयोधन: । अब्रवीत्‌ त्वरितो गत्वा भीष्मं शान्तनवं वच:,तब उन सबको लौटा हुआ देख राजा दुर्योधन तुरंत ही शान्तनुनन्दन भीष्मके पास जाकर बोला--

संनिवृत्तांस्ततस्तांस्तु दृष्ट्वा राजा सुयोधनः । अब्रवीत् त्वरितो गत्वा भीष्मं शान्तनवं वचः ॥

Verse 34

8 000५ । (/॥ ५ / /॥(८ पितामह निबोधेदं यत्‌ त्वां वक्ष्यामि भारत | नानुरूपमहं मन्ये त्वयि जीवति कौरव

सञ्जय उवाच— पितामह निबोधेदं यत् त्वां वक्ष्यामि भारत। नानुरूपमहं मन्ये त्वयि जीवति कौरव, अस्माकं सेनाया द्रवणम्॥

Verse 35

द्रोणे चास्त्रविदां श्रेष्ठे सपुत्रे ससुहृज्जने । कृपे चैव महेष्वासे द्रवते यद्‌ वरूथिनी

द्रोणे चास्त्रविदां श्रेष्ठे सपुत्रे ससुहृज्जने। कृपे चैव महेष्वासे द्रवते यद् वरूथिनी॥

Verse 36

चिक्षिपु: समरे क्रुद्धा: फाल्गुनस्य रथं प्रति । वे क्रोधमें भरकर युद्धमें अर्जुनके रथपर चमचमाती हुई शक्ति

चिक्षिपुः समरे क्रुद्धाः फाल्गुनस्य रथं प्रति। न पाण्डवान् प्रतिबलांस्तव मन्ये कथंचन। तथा द्रोणस्य संग्रामे द्रौणेश्चैव कृपस्य च॥

Verse 37

अनुग्राह्मा: पाण्डुसुतास्तव नूनं पितामह । यथेमां क्षमसे वीर वध्यमानां वरूथिनीम्‌

अनुग्राह्याः पाण्डुसुतास्तव नूनं पितामह। यथेमां क्षमसे वीर वध्यमानां वरूथिनीम्॥

Verse 38

“वीर पितामह! निश्चय ही पाण्डव आपके कृपापात्र हैं, तभी तो मेरी सेनाका वध हो रहा है और आप चुपचाप इसकी दुर्दशाको सहते चले जा रहे हैं ।।

सोऽस्मि वाच्यस्त्वया राजन् पूर्वमेव समागमे। न योत्स्ये पाण्डवान् संख्ये नापि पार्षतसात्यकी॥

Verse 39

श्रुत्वा तु वचन तुभ्यमाचार्यस्य कृपस्य च । कर्णेन सहित: कृत्यं चिन्तयानस्तदैव हि,“उस अवस्थामें आपका, आचार्यका तथा कृपका वचन सुनकर मैं कर्णके साथ उसी समय अपने कर्तव्यका निश्चय कर लेता

सञ्जय उवाच—आचार्यस्य कृपस्य च तुभ्यं प्रति उक्तं वचनं श्रुत्वा कर्णेन सहितः तदैव कर्तव्यं चिन्तयन् यथोचितं निश्चयं चकार।

Verse 40

यदि नाहं परित्याज्यो युवा भ्यामिह संयुगे । विक्रमेणानुरूपेण युध्येतां पुरुषर्षभी

सञ्जय उवाच—यदि युवाभ्यामिह संयुगे मां परित्यक्तुं न युक्तं मन्येथाम्, तर्हि द्रोणाचार्यश्च युवां च पुरुषर्षभौ स्वविक्रममनुरूपं युध्येताम्।

Verse 41

आम वचो भीष्म: प्रहसन्‌ वै मुहुर्मुहुः । [ तनयं तुभ्यं क्रोधादुद्वृत्य चक्षुषी,यह सुनकर भीष्म बारंबार हँसकर क्रोधसे आँखें तरेरते हुए आपके पुत्रसे बोले --

सञ्जय उवाच—तद्वचनं श्रुत्वा भीष्मः मुहुर्मुहुः प्रहसन्, क्रोधादुद्वृत्य चक्षुषी तव पुत्रं प्रति उवाच।

Verse 42

बहुशो5सि मया राजंस्तथ्यमुक्तो हितं वच: । अजेया: पाण्डवा युद्धे देवेरपि सवासवै:,“राजन! मैंने तुमसे अनेक बार यह सत्य और हितकी बात बतायी है कि युद्धमें पाण्डवोंको इन्द्र आदि देवता भी जीत नहीं सकते

सञ्जय उवाच—राजन्, बहुशो मया तव हिताय सत्यं वचनमुक्तम्—युद्धे पाण्डवाः अजेयाः; देवा अपि सवासवैः तान् जेतुं न शक्नुवन्ति।

Verse 43

यत्‌ तु शक्‍्यं मया कर्तु वृद्धेनाद्य नृपोत्तम । करिष्यामि यथाशक्ति प्रेक्षेदानीं सबान्धव:

सञ्जय उवाच—नृपोत्तम, वृद्धेन मया अद्य यत् शक्यं कर्तुं तत् सर्वं यथाशक्ति करिष्यामि; इदानीं त्वं सबान्धवः पश्य।

Verse 44

अद्य पाण्डुसुतानेक: ससैन्यान्‌ सह बन्धुभि: । सो<हं निवारयिष्यामि सर्वलोकस्य पश्यत:,“आज मैं अकेला ही सबके देखते-देखते सेना और बन्धुओंसहित समस्त पाण्डवोंको आगे बढ़नेसे रोक दूँगा'

अद्य पाण्डुसुतानेकः ससैन्यान् सह बन्धुभिः । सोऽहं निवारयिष्यामि सर्वलोकस्य पश्यतः ॥

Verse 45

एवमुक्ते तु भीष्मेण पुत्रास्तव जनेश्वर । दध्मु: शड्खान्‌ मुदा युक्ता भेरी: संजध्निरे भूशम्‌,जनेश्वर! भीष्मके ऐसा कहनेपर आपके पुत्र आनन्दमग्न होकर जोर-जोरसे शंख बजाने और डंका पीटने लगे

एवमुक्ते तु भीष्मेण पुत्रास्तव जनेश्वर । दध्मुः शङ्खान् मुदा युक्ता भेरीः संजघ्निरे भूशम् ॥

Verse 46

पाण्डवा हि ततो राजन श्रुत्वा तं निनदं महत्‌ । दध्मु: शड्खांश्न भेरीश्व मुरजांश्वाप्पनादयन्‌

पाण्डवा हि ततो राजन् श्रुत्वा तं निनदं महत् । दध्मुः शङ्खांश्च भेरीश्च मुरजांश्चाप्यनादयन् ॥

Verse 57

इस प्रकार श्रीमह्ाभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें युद्धसम्बन्धी तीसरे दिनका घमासान युद्धविषयक सत्तावनवाँ अध्याय पूरा हुआ

इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि तृतीययुद्धदिवसस्य घोरयुद्धवर्णने सप्तपञ्चाशत्तमोऽध्यायः समाप्तः ॥

Verse 58

राजन्‌! उनका वह महान्‌ शंखनाद सुनकर पाण्डववीर शंख बजाने तथा नगारे और ढोल पीटने लगे ।। इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि तृतीये युद्धदिवसे भीष्मदुर्योधनसंवादे अष्टपञ्चाशत्तमो5ध्याय:

राजन् तं महाशङ्खनादं श्रुत्वा पाण्डववीराः शङ्खान् दध्मुः नगारांश्च ढोलांश्च समघ्नन् । इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि तृतीये युद्धदिवसे भीष्मदुर्योधनसंवादे अष्टपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥

Verse 206

जघ्नतुर्विशिखैस्तीक्ष्पै: परानीकविनाशनै: । दूसरी ओरसे रथियोंमें श्रेष्ठ ट्रपदकुमार धृष्टद्युम्न तथा धर्मपुत्र युधिष्छिर शत्रु-सेनाका विनाश करनेवाले तीखे बाणोंद्वारा द्रोणाचार्य और भीष्मके देखते-देखते कौरव-सेनाको पीड़ित करते हुए उसका पीछा करने लगे

सञ्जय उवाच—ते तीक्ष्णैर्विशिखैः परानीकविनाशनैः शत्रुसैन्यव्यूहान् जघ्नतुः। अपरतः पुनरथिनां श्रेष्ठौ द्रुपदपुत्रो धृष्टद्युम्नो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरश्च, द्रोणभीष्मयोः पश्यतोः, शत्रुसेनाविनाशनैः शरैः कौरवबलं पीडयन्तौ तदनु जग्मतुः।

Verse 216

नाशबनुतां वारयितुं भीष्मद्रोणी महारथौ । महाराज! उस युद्धस्थलमें आपके पुत्रकी भागती हुई सेनाको महारथी द्रोण और भीष्म भी रोक न सके

सञ्जय उवाच—राजन्, तस्मिन् रणाङ्गणे भीष्मद्रोणौ महारथौ अपि तव पुत्राणां पलायमानं सैन्यं निवारयितुं न शेकतुः।

Verse 226

विद्रवत्येव तत्‌ सैन्यं पश्यतोद्रोण भीष्मयो: । महामना भीष्म और द्रोणके रोकनेपर भी उनके सामने ही वह सेना भागती ही चली जा रही थी

सञ्जय उवाच—द्रोणभीष्मयोः पश्यतोः, ताभ्यां निवार्यमाणमपि, तत् सैन्यं तेषामग्रतः पलायमानमेवाभवत्।

Frequently Asked Questions

The dilemma is epistemic-ethical: whether to judge a leader/guide by outward social form (a human ally) or by demonstrated principle and authority; the chapter argues that superficial dismissal produces faulty counsel and ethically compromised decisions.

Correct recognition (tattva-jñāna) is treated as a prerequisite for right action: honoring Vāsudeva as dharma-aligned authority stabilizes judgment, reduces delusion, and supports disciplined action within one’s duty.

While not a formal phalāśruti, the chapter implies a consequential benefit: understanding Vāsudeva’s status prevents tamasic misrecognition and aligns one with dharma—presented as a condition for clarity, protection from error, and the prospect of rightful success.

Read Mahabharata in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App