Adhyaya 26
Dāna-dharma: Types of Charity, Worthy Recipients, Vrata-Timings, and Śiva–Viṣṇu Propitiation
पूर्वाध्यायसमाप्त्यनन्तरं व्यासः ब्रह्मणा ब्रह्मवादिभ्यः प्राक् उपदिष्टं दानधर्ममनुत्तमं प्रवर्तयति। श्रद्धया पात्रे धनसमर्पणं दानम्; तेन भुक्तिर्मुक्तिश्च सिध्यति। दानं नित्यं नैमित्तिकं काम्यं च, तथा विमलं परं—धर्म्येण भावेन भगवत्प्रीत्यर्थं ब्रह्मविदे दत्तम्—इति विभागः। गृहकृत्यानि कृत्वा दानं दद्यात्; श्रोत्रियसज्जनाः पात्राणि; भूमिदानं अन्नदानं विद्यादानं च क्रमशः, तत्र ज्ञानदानं श्रेष्ठम्। वैशाखपूर्णिमा, माघद्वादशी, अमावास्या, कृष्णचतुर्दशी, कृष्णाष्टमी, एकादशी-द्वादशीषु व्रतानि; तिल-हिरण्य-मधु-घृत-जलकलशादयः पापशमनाः अक्षयपुण्यप्रदाः। इन्द्र-ब्रह्म-सूर्य-अग्नि-विनायक-सोम-वायु-हरि-विरूपाक्षादिदेवतानां प्रति फलानुसारं दानविधानं; हरिणा मोक्षः, महेश्वरेण योग-ऐश्वर्यज्ञानं च साध्यते इति सामञ्जस्यं दर्श्यते। दानविघ्नकरणं, अपात्रे दानं, अयुक्तग्रहणं च निषिद्धम्; अल्पोपजीवनं, अलोभः, गृहस्थनियमाः, अन्ते संन्यासः निर्दिश्यते। गृहस्थधर्मः अनाद्येकस्य प्रभोः निरन्तरपूजा, प्रकृत्यतीत्य परमधामप्राप्तिः—इति उपसंहारः।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे पञ्चविंशो ऽध्यायः इन् रेए निछ्त् ज़ुल्äस्सिगे ज़ेइछेन्: व्यास उवाच अथातः संप्रवक्ष्यामि दानधर्ममनुत्तमम् / ब्रह्मणाभिहितं पूर्वमृषीणां ब्रह्मवादिनाम्
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायामुपरिविभागे पञ्चविंशोऽध्यायः समाप्तः। व्यास उवाच—अथातः संप्रवक्ष्यामि दानधर्ममनुत्तमम्, ब्रह्मणाभिहितं पूर्वम् ऋषीणां ब्रह्मवादिनाम्।
Verse 2
अर्थानामुदिते पात्रे श्रद्धया प्रतिपादनम् / दानमित्यभिनिर्दिष्टं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्
श्रद्धया उदिते पात्रे अर्थानां प्रतिपादनं दानमिति अभिनिर्दिष्टं, भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्।
Verse 3
यद् ददाति विशिष्टेभ्यः श्रद्धया परया युतः / तद् वै वित्तमहं मन्ये शेषं कस्यापि रक्षति
यः कश्चित् परया श्रद्धया युक्तः पात्रेभ्यः विशिष्टेभ्यः यत् ददाति, तदेव अहं वित्तं मन्ये; शेषं तु कस्यचित् अन्यस्यार्थे न्यस्तवत् रक्ष्यते।
Verse 4
नित्यं नैमित्तिकं काम्यं त्रिविधं दानमुच्यते / चतुर्थं विमलं प्रोक्तं सर्वदानोत्तमोत्तमम्
नित्यं नैमित्तिकं काम्यं इति त्रिविधं दानम् उच्यते; चतुर्थं तु विमलं प्रोक्तं, सर्वदानोत्तमोत्तमम्।
Verse 5
अहन्यहनि यत् किञ्चिद् दीयते ऽनुपकारिणे / अनुद्दिश्य फलं तस्माद् ब्राह्मणाय तु नित्यकम्
अहन्यहनि यत् किञ्चित् अनुपकारिणे दीयते, फलं अनुद्दिश्य; तद् ब्राह्मणाय नित्यकं दानं समर्पयेत्।
Verse 6
यत् तु पापोपशान्त्यर्थं दीयते विदुषां करे / नैमित्तिकं तदुद्दिष्टं दानं सद्भिरनुष्ठितम्
यत् तु पापोपशान्त्यर्थं विदुषां करे दीयते, तत् नैमित्तिकं दानम् इति उद्दिष्टं, सद्भिः सम्यगनुष्ठितम्।
Verse 7
अपत्यविजयैश्वर्यस्वर्गार्थं यत् प्रदीयते / दानं तत् काम्यमाख्यातमृषिभिर्धर्मचिन्तकैः
अपत्यविजयैश्वर्यस्वर्गार्थं यत् प्रदीयते, तत् दानं काम्यम् इति ऋषिभिः धर्मचिन्तकैः आख्यातम्।
Verse 8
यदीश्वरप्रीणनार्थं ब्रह्मवित्सु प्रदीयते / चेतसा धर्मयुक्तेन दानं तद् विमलं शिवम्
यदीश्वरप्रीणनार्थं ब्रह्मविद्भ्यः प्रदीयते । चेतसा धर्मयुक्तेन दानं तद्विमलं शिवम् ॥
Verse 9
दानधर्मं निषेवेत पात्रमासाद्य शक्तितः / उत्पत्स्यते हि तत्पात्रं यत् तारयति सर्वतः
दानधर्मं निषेवेत पात्रमासाद्य शक्तितः । उत्पत्स्यते हि तत्पात्रं यत्तारयति सर्वतः ॥
Verse 10
कुटुम्बभक्तवसनाद् देयं यदतिरिच्यते / अन्यथा दीयते यद्धि न तद् दानं फलप्रदम्
कुटुम्बभक्तवसनाद्देयं यदतिरिच्यते । अन्यथा दीयते यद्धि न तद्दानं फलप्रदम् ॥
Verse 11
श्रोत्रियाय कुलीनाय विनीताय तपस्विने / वृत्तस्थाय दरिद्राय प्रदेयं भक्तिपूर्वकम्
श्रोत्रियाय कुलीनाय विनीताय तपस्विने । वृत्तस्थाय दरिद्राय प्रदेयं भक्तिपूर्वकम् ॥
Verse 12
यस्तु दद्यान्महीं भक्त्या ब्राह्मणायाहिताग्नये / स याति परमं स्थानं यत्र गत्वा न शोचति
यस्तु दद्यान्महीं भक्त्या ब्राह्मणायाहिताग्नये । स याति परमं स्थानं यत्र गत्वा न शोचति ॥
Verse 13
इक्षुभिः संततां भुमिं यवगोधूमशलिनीम् / ददाति वेदविदुषे यः स भूयो न जायते
यः वेदविदुषे इक्षुभिः संततां यवगोधूमशालिनीं शालिशस्यसमृद्धां भूमिं ददाति, स पुनर्जन्म न लभते, मोक्षमवाप्नोति।
Verse 14
गोचर्ममात्रामपि वा यो भूमिं संप्रयच्छति / ब्राह्मणाय दरिद्राय सर्वपापैः प्रमुच्यते
यो ब्राह्मणाय दरिद्राय गोचर्ममात्रामपि भूमिं संप्रयच्छति, स सर्वपापैः प्रमुच्यते।
Verse 15
भूमिदानात् परं दानं विद्यते नेह किञ्चन / अन्नदानं तेन तुल्यं विद्यादानं ततो ऽधिकम्
भूमिदानात् परं दानं न विद्यते लोकेऽस्मिन्; अन्नदानं तेन तुल्यं, विद्यादानं ततोऽधिकं।
Verse 16
यो ब्राह्मणाय शान्ताय शुचये धर्मशालिने / ददाति विद्यां विधिना ब्रह्मलोके महीयते
यः शान्ताय शुचये धर्मशालिने ब्राह्मणाय विधिना विद्यां ददाति, स ब्रह्मलोके महीयते।
Verse 17
दद्यादहरहस्त्वन्नं श्रद्धया ब्रह्मचारिणे / सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मणः स्थानमाप्नुयात्
श्रद्धया ब्रह्मचारिणे योऽहरहः अन्नं ददाति, स सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मणः स्थानमाप्नुयात्।
Verse 18
गृहस्थायान्नदानेन फलं प्राप्नोति मानवः / आममेवास्य दातव्यं दत्त्वाप्नोति परां गतिम्
गृहस्थस्य अन्नदानात् मानवः पुण्यफलं प्राप्नोति। तस्मै आममेव (नवपाकं) अन्नं दातव्यम्; तद् दत्त्वा परां गतिं लभते॥
Verse 19
वैशाख्यां पौर्णमास्यां तु ब्राह्मणान् सप्त पञ्च वा / उपोष्य विधिना शान्तः शुचिः प्रयतमानसः
वैशाखपौर्णमास्यां तु विधिनोपोष्य शान्तः शुचिः प्रयतमानसः। ततः सप्त वा पञ्च वा ब्राह्मणान् सम्यक् पूजयेत्॥
Verse 20
पूजयित्वा तिलैः कृष्णैर्मधुना न विशेषतः / गन्धादिभिः समभ्यर्च्य वाचयेद् वा स्व्यं वदेत्
कृष्णतिलैर्मधुना च विशेषभेदं न कृत्वा पूजयित्वा। गन्धादिभिः समभ्यर्च्य ततः शास्त्रं वाचयेत् वा स्वयं वदेत्॥
Verse 21
प्रीयतां धर्मराजेति यद् वा मनसि वर्तते / यावज्जीवकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति
‘प्रीयतां धर्मराजः’ इति यद् वा मनसि जायते। तेनैव यावज्जीवकृतं पापं तत्क्षणादेव विनश्यति॥
Verse 22
कृष्णाजिने तिलान् कृत्त्वा हिरण्यं मधुसर्पिषी / ददाति यस्तु विप्राय सर्वं तरति दुष्कृतम्
कृष्णाजिने तिलान् निधाय हिरण्यं मधु सर्पिषी च। यः विप्राय ददाति स सर्वं दुष्कृतं तरति॥
Verse 23
कृतान्नमुदकुम्भं च वैशाख्यां च विशेषतः / निर्दिश्य धर्मराजाय विप्रेभ्यो मुच्यते भयात्
कृतान्नमुदकुम्भं च वैशाख्यां च विशेषतः । धर्मराजाय निर्दिश्य विप्रेभ्यो दानतः भयात् मुच्यते ॥
Verse 24
सुवर्णतिलयुक्तैस्तु ब्राह्मणान् सप्त पञ्च वा / तर्पयेदुदपात्रैस्तु ब्रह्महत्यां व्यपोहति
सुवर्णतिलयुक्तैस्तु उदपात्रैः पञ्च सप्त वा । ब्राह्मणान् तर्पयेद्यस्तु स ब्रह्महत्यां व्यपोहति ॥
Verse 25
माघमासे तु विप्रस्तु द्वादश्यां समुपोषितः / शुक्लाम्वरधरः कृष्णैस्तिलैर्हुत्वा हुताशनम्
माघमासे द्वादश्यां तु विप्रः समुपोषितः । शुक्लाम्बरधरः सम्यक् हुताशने कृष्णतिलान् जुहोति ॥
Verse 26
प्रदद्याद् ब्राह्मणेभ्यस्तु तिलानेव समाहितः / जन्मप्रभृति यत्पापं सर्वं तरति वै द्विजः
समाहितः प्रदद्याद् वै ब्राह्मणेभ्यस्तिलान् सदा । जन्मप्रभृति यत्पापं सर्वं तरति वै द्विजः ॥
Verse 27
अमावस्यामनुप्राप्य ब्राह्मणाय तपस्विने / यत्किचिद् देवदेवेशं दद्याच्चोद्दिश्य शङ्करम्
अमावस्यामुपागम्य तपस्विने द्विजाय वै । यत्किञ्चिद् दानमुद्दिश्य शङ्करं देवदेवेशं दद्यात् ॥
Verse 28
प्रीयतामीश्वरः सोमो महादेवः सनातनः / सप्तजन्मकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति
प्रीयताम् ईश्वरः सोमो महादेवः सनातनः। सप्तजन्मकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति॥
Verse 29
यस्तु कृष्णचतुर्दश्यां स्नात्वा देवं पिनाकिनम् / आराधयेद् द्विजमुखे न तस्यास्ति पुनर्भवः
यस्तु कृष्णचतुर्दश्यां स्नात्वा देवं पिनाकिनम्। आराधयेद् द्विजमुखे न तस्यास्ति पुनर्भवः॥
Verse 30
कृष्णाष्टम्यां विशेषेण धार्मिकाय द्विजातये / स्नात्वाभ्यर्च्य यथान्यायं पादप्रक्षालनादिभिः
कृष्णाष्टम्यां विशेषेण धार्मिकाय द्विजातये। स्नात्वाभ्यर्च्य यथान्यायं पादप्रक्षालनादिभिः॥
Verse 31
प्रीयतां मे महादेवो दद्याद् द्रव्यं स्वकीयकम् / सर्वपापविनिर्मुक्तः प्राप्नोति परमां गतिम्
प्रीयतां मे महादेवो दद्याद् द्रव्यं स्वकीयकम्। सर्वपापविनिर्मुक्तः प्राप्नोति परमां गतिम्॥
Verse 32
द्विजैः कृष्णचतुर्दश्यां कृष्णाष्टम्यां विशेषतः / अमावास्यायां भक्तैस्तु पूजनीयस्त्रिलोचनः
द्विजैः कृष्णचतुर्दश्यां कृष्णाष्टम्यां विशेषतः। अमावास्यायां भक्तैस्तु पूजनीयस्त्रिलोचनः॥
Verse 33
एकादश्यां निराहारो द्वादश्यां पुरुषोत्तमम् / अर्चयेद् बाह्मणमुखे स गच्छेत् परमं पदम्
एकादश्यां निराहारः स्यात्, द्वादश्यां पुरुषोत्तमम् । ब्राह्मणमुखेऽर्चयित्वा स याति परमं पदम् ॥
Verse 34
एषा तिथिर्वैष्णवीं स्याद् द्वादशी शुक्लपक्षके / तस्यामाराधयेद् देवं प्रयत्नेन जनार्दनम्
एषा तिथिर्वैष्णवी स्यात् द्वादशी शुक्लपक्षके । तस्यामाराधयेद् देवं प्रयत्नेन जनार्दनम् ॥
Verse 35
यत्किञ्चिद् देवमीशानमुद्दिश्य ब्राह्मणे शुचौ / दीयते विष्णवे वापि तदनन्तफलप्रदम्
यत्किञ्चिद् देवमीशानमुद्दिश्य ब्राह्मणे शुचौ । दीयते विष्णवे वापि तदनन्तफलप्रदम् ॥
Verse 36
यो हि यां देवतामिच्छेत् समाराधयितुं नरः / ब्राह्मणान् पूजयेद् यत्नात् सतस्यां तोषयेत् ततः
यो हि यां देवतामिच्छेत् समाराधयितुं नरः । ब्राह्मणान् पूजयेद् यत्नात् ततः सतस्यां तोषयेत् ॥
Verse 37
द्विजानां वपुरास्थाय नित्यं तिष्ठन्ति देवताः / पूज्यन्ते ब्राह्मणालाभे प्रतिमादिष्वपि क्वचित्
द्विजानां वपुरास्थाय नित्यं तिष्ठन्ति देवताः । ब्राह्मणालाभे प्रतिमादिष्वपि क्वचित् पूज्यन्ते ॥
Verse 38
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन तत् तत् फलमभीप्सता / द्विजेषु देवता नित्यं पूजनीया विशेषतः
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन यः यत्फलमभीप्सति । स द्विजेषु स्थितां देवीं नित्यं पूजयेत् विशेषतः ॥
Verse 39
विभूतिकामः सततं पूजयेद् वै पुरन्दरम् / ब्रह्मवर्चसकामस्तु ब्रह्माणं ब्रह्मकामुकः
विभूतिकामः सततं पूजयेद् वै पुरन्दरम् । ब्रह्मवर्चसकामस्तु ब्रह्माणं पूजयेत् सदा ॥
Verse 40
आरोग्यकामो ऽथ रविं धनकामो हुताशनम् / कर्मणां सिद्धिकामस्तु पूजयेद् वै विनायकम्
आरोग्यकामो रविं पूज्यं धनकामो हुताशनम् । कर्मसिद्धिकामस्तु विनायकमुपासयेत् ॥
Verse 41
भोगकामस्तु शशिनं बलकामः समीरणम् / मुमुक्षुः सर्वसंसारात् प्रयत्नेनार्चयेद्धरिम्
भोगकामः शशिनं पूज्यं बलकामः समीरणम् । मुमुक्षुः सर्वसंसारात् प्रयत्नेनार्चयेद्धरिम् ॥
Verse 42
यस्तु योगं तथा मोक्षमन्विच्छेज्ज्ञानमैश्वरम् / सोर्ऽचयेद् वै विरूपाक्षं प्रयत्नेनेश्वरेश्वरम्
यः योगं मोक्षं च ज्ञानमैश्वर्यसंयुतम् । स प्रयत्नेन पूज्यं वै विरूपाक्षं महेश्वरम् ॥
Verse 43
ये वाञ्छन्ति महायोगान् ज्ञानानि च महेश्वरम् / ते पूजयन्ति भूतेशं केशवं चापि भोगिनः
ये महायोगान् मोक्षज्ञानानि च महेश्वरं च वाञ्छन्ति, ते भोगिनो भूतेशं केशवं चापि भक्त्या पूजयन्ति।
Verse 44
वारिदस्तृप्तिमाप्नोति सुखमक्षय्यमन्नदः / तिलप्रदः प्रजामिष्टां दीपदश्चक्षुरुत्तमम्
वारिदः तृप्तिमाप्नोति, अन्नदः सुखमक्षय्यम्। तिलप्रदः प्रजामिष्टां, दीपदः चक्षुरुत्तमम्॥
Verse 45
भूमिदः सर्वमाप्नोति दीर्घमायुर्हिरण्यदः / गृहदो ऽग्र्याणि वेश्मानि रूप्यदो रूपमुत्तमम्
भूमिदः सर्वमाप्नोति, दीर्घमायुर्हिरण्यदः। गृहदःऽग्र्याणि वेश्मानि, रूप्यदो रूपमुत्तमम्॥
Verse 46
वासोदश्चन्द्रसालोक्यमश्विसालोक्यमश्वदः / अनडुदः श्रियं पुष्टां गोदो व्रध्नस्य विष्टपम्
वासोदः चन्द्रसालोक्यं, अश्वदः अश्विसालोक्यम्। अनडुदः श्रियं पुष्टां, गोदो व्रध्नस्य विष्टपम्॥
Verse 47
यानशय्याप्रदो भार्यामैश्वर्यमभयप्रदः / धान्यदः शाश्वतं सौख्यं ब्रह्मदो ब्रह्मसात्म्यताम्
यानशय्याप्रदः भार्यां, ऐश्वर्यमभयप्रदः। धान्यदः शाश्वतं सौख्यं, ब्रह्मदो ब्रह्मसात्म्यताम्॥
Verse 48
धान्यान्यपि यथाशक्ति विप्रेषु प्रतिपादयेत् / वेदवित्सु विशिष्टेषु प्रेत्य स्वर्गं समश्नुते
धान्यान्यपि यथाशक्ति विप्रेषु प्रतिपादयेत्। वेदवित्सु विशिष्टेषु दत्त्वा प्रेत्य स्वर्गं समश्नुते॥
Verse 49
गवां घासप्रदानेन सर्वपापैः प्रमुच्यते / इन्धनानां प्रदानेन दीप्ताग्निर्जायते नरः
गवां घासप्रदानेन सर्वपापैः प्रमुच्यते। इन्धनानां प्रदानेन दीप्ताग्निर्जायते नरः॥
Verse 50
फलमूलानि शाकानि भोज्यानि विविधानि च / प्रदद्याद् ब्राह्मणेभ्यस्तु मुदा युक्तः सदा भवेत्
फलमूलानि शाकानि भोज्यानि विविधानि च। प्रदद्याद् ब्राह्मणेभ्यस्तु मुदा युक्तः सदा भवेत्॥
Verse 51
औषधं स्नेहमाहारं रोगिणे रोगशान्तये / ददानो रोगरहितः सुखी दीर्घायुरेव च
औषधं स्नेहमाहारं रोगिणे रोगशान्तये। ददानो रोगरहितः सुखी दीर्घायुरेव च॥
Verse 52
असिपत्रवनं मार्गं क्षुरधारासमन्वितम् / तीव्रितापं च तरति छत्रोपानत्प्रदो नरः
असिपत्रवनं मार्गं क्षुरधारासमन्वितम्। तीव्रितापं च तरति छत्रोपानत्प्रदो नरः॥
Verse 53
यद् यदिष्टतमं लोके यच्चापि दयितं गृहे / तत्तद् गुणवते देयं तदेवाक्ष्यमिच्छता
यद्यदिष्टतमं लोके यच्चापि दयितं गृहे । तत्तद् गुणवते देयं तदेवाक्ष्यमिच्छता ॥
Verse 54
अपने विषुवे चैव ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः / संक्रान्त्यादिषु कालेषु दत्तं भवति चाक्षयम्
अयने विषुवे चैव ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । संक्रान्त्यादिषु कालेषु दत्तं भवति चाक्षयम् ॥
Verse 55
प्रयागादिषु तीर्थेषु पुण्येष्वायतनेषु च / दत्त्वा चाक्षयमाप्नोति नदीषु च वनेषु च
प्रयागादिषु तीर्थेषु पुण्येष्वायतनेषु च । दत्त्वा चाक्षयमाप्नोति नदीषु च वनेषु च ॥
Verse 56
दानधर्मात् परो धर्मो भूतानां नेह विद्यते / तस्माद् विप्राय दातव्यं श्रोत्रियाय द्विजातिभिः
दानधर्मात् परो धर्मो भूतानां नेह विद्यते । तस्माद् विप्राय दातव्यं श्रोत्रियाय द्विजातिभिः ॥
Verse 57
स्वगायुर्भूतिकामेन तथा पापोपशान्तये / मुमुक्षुणा च दातव्यं ब्राह्मणेभ्यस्तथान्वहम्
स्वगायुर्भूतिकामेन तथा पापोपशान्तये । मुमुक्षुणा च दातव्यं ब्राह्मणेभ्यस्तथान्वहम् ॥
Verse 58
दीयमानं तु यो मोहाद् गोविप्राग्निसुरेषु च / निवारयति पापात्मा तिर्यग्योनिं व्रजेत् तु सः
दीयमानं यत् गोविप्राग्निदेवेषु मोहात् यो निवारयति, स पापात्मा नूनं तिर्यग्योनिं व्रजति।
Verse 59
यस्तु द्रव्यार्जनं कृत्वा नार्चयेद् ब्राह्मणान् सुरान् / सर्वस्वमपहृत्यैनं राजा राष्ट्रात् प्रवासयेत्
यो द्रव्यार्जनं कृत्वा ब्राह्मणान् सुरांश्च नार्चयति, तस्य सर्वस्वमपहृत्य राजा राष्ट्रात् तं प्रवासयेत्।
Verse 60
यस्तु दुर्भिक्षवेलायामन्नाद्यं न प्रयच्छति / म्रियमाणेषु विप्रेषु ब्राह्मणः स तु गर्हितः
दुर्भिक्षकाले योऽन्नाद्यं न प्रयच्छति, म्रियमाणेषु विप्रेषु, स ब्राह्मणो गर्हित एव।
Verse 61
न तस्मात् प्रतिगृह्णीयुर्न विशेयुश्च तेन हि / अङ्कयित्वा स्वकाद् राष्ट्रात् तं राजा विप्रवासयेत्
तस्मात् न प्रतिगृह्णीयुः, न च तेन सह विशेयुः; तं चाङ्कयित्वा स्वकाद् राष्ट्रात् राजा विप्रवासयेत्।
Verse 62
यस्त्वसद्भ्यो ददातीह स्वद्रव्यं धर्मसाधनम् / स पूर्वाभ्यधिकः पापी नरके पच्यते नरः
योऽसद्भ्यः स्वद्रव्यं धर्मसाधनमिति ददाति, स पूर्वाभ्यधिकः पापी; स नरः नरके पच्यते।
Verse 63
स्वाध्यायवन्तो ये विप्रा विद्यावन्तो जितेन्द्रियाः / सत्यसंयमसंयुक्तास्तेभ्यो दद्याद् द्विजोत्तमाः
स्वाध्यायनिरताः विप्राः विद्यावन्तो जितेन्द्रियाः। सत्यसंयमसंयुक्तेभ्यः तेभ्यो द्विजोत्तमो दद्याद् दानम्॥
Verse 64
सुभुक्तमपि विद्वांसं धार्मिकं भोजयेद् द्विजम् / न तु मूर्खमवृत्तस्थं दशरात्रमुपोषितम्
सुभुक्तमपि विद्वांसं धार्मिकं द्विजं भोजयेत्। न तु मूर्खमवृत्तस्थं दशरात्रमुपोषितम्॥
Verse 65
सन्निकृष्टमतिक्रम्य श्रोत्रियं यः प्रयच्छति / स तेन कर्मणा पापी दहत्यासप्तमं कुलम्
सन्निकृष्टं श्रोत्रियं त्यक्त्वा योऽन्यत्र प्रयच्छति। स तेन कर्मणा पापी दहत्यासप्तमं कुलम्॥
Verse 66
यदिस्यादधिको विप्रः शीलविद्यादिभिः स्वयम् / तस्मै यत्नेन दातव्यं अतिक्रम्यापि सन्निधिम्
यदि स्यादधिको विप्रः शीलविद्यादिभिः स्वयम्। तस्मै यत्नेन दातव्यं सन्निधिमतिक्रम्यापि॥
Verse 67
यो ऽर्चितं प्रतिगृह्णीयाद् दद्यादर्चितमेव च / तावुभौ गच्छतः स्वर्गं नरकं तु विपर्यये
योऽर्चितं प्रतिगृह्णीयाद् दद्यादर्चितमेव च। तावुभौ गच्छतः स्वर्गं नरकं तु विपर्यये॥
Verse 68
न वार्यपि प्रयच्छेत नास्तिके हैतुके ऽपि च / पाषण्डेषु च सर्वेषु नावेदविदि धर्मवित्
धर्मवित् नास्तिकाय—हेतुकायापि—जलमपि न प्रयच्छेत्; सर्वेषु पाषण्डेषु च तथा; अवेदविदि च न दद्यात्।
Verse 69
अपूपं च हिरण्यं च गामश्वं पृथिवीं तिलान् / अविद्वान् प्रतिगृह्णानो भस्मी भवति काष्ठवत्
अपूपं हिरण्यं गामश्वं पृथिवीं तिलान् च—अविद्वान् प्रतिगृह्णानः—काष्ठवत् भस्मीभवति, विनश्यति।
Verse 70
द्विजातिभ्यो धनं लिप्सेत् प्रशस्तेभ्यो द्विजोत्तमः / अपि वा जातिमात्रेभ्यो न तु शूद्रात् कथञ्चन
द्विजोत्तमः प्रशस्तेभ्यो द्विजातिभ्यः धनं लिप्सेत्; अथ वा जातिमात्रेभ्यः अपि—कथञ्चन शूद्रात् न तु।
Verse 71
वृत्तिसङ्कोचमन्विच्छेन्नेहेत धनविस्तरम् / धनलोभे प्रसक्तस्तु ब्राह्मण्यादेव हीयते
वृत्तिसङ्कोचम् अन्विच्छेत्, न इह धनविस्तरम्; धनलोभे प्रसक्तः तु ब्राह्मण्यात् एव हीयते।
Verse 72
वेदानधीत्य सकलान् यज्ञांश्चावाप्य सर्वशः / न तां गतिमवाप्नोति सङ्कोचाद् यामवाप्नुयात्
सकलान् वेदान् अधीत्य, सर्वशः यज्ञफलम् अवाप्य च, सङ्कोचात् यां गतिम् अवाप्नुयात् तां परां गतिं न अवाप्नोति।
Verse 73
प्रतिग्रहरुचिर्न स्यात् यात्रार्थं तु समाहरेत् / स्थित्यर्थादधिकं गृह्णन् ब्राह्मणो यात्यधोगतिम्
प्रतिग्रहासक्तिर्न कर्तव्या; जीवनयात्रार्थं यावदेव समाहरेत्। स्थितिमात्रातिरिक्तं गृह्णन् ब्राह्मणोऽधोगतिं याति॥
Verse 74
यस्तु याचनको नित्यं न स स्वर्गस्य भाजनम् / उद्वेजयति भूतानि यथा चौरस्तथैव सः
यः सदा याचनशीलो न स स्वर्गस्य भाजनम्। भूतान्युद्वेजयत्येष यथा चौरस्तथैव सः॥
Verse 75
गुरून् भृत्यांश्चोज्जिहीर्षुरर्चिष्यन् देवतातिथीन् / सर्वतः प्रतिगृह्णीयान्न तु तृप्येत् स्वयं ततः
गुरूणां भृत्यानां चोन्नतिं कर्तुमिच्छन् देवतानतिथींश्च पूजयितुम्। सर्वतः प्रतिगृह्णीयात्, न तु तेन स्वयमेव तृप्येत्॥
Verse 76
एवं गृहस्थो युक्तात्मा देवतातिथिपूजकः / वर्तमानः संयातात्मा याति तत् परमं पदम्
एवं गृहस्थो युक्तात्मा देवतातिथिपूजकः। संयतचित्तो वर्तमानः स तत् परमं पदं याति॥
Verse 77
पुत्रे निधाय वा सर्वं गत्वारण्यं तु तत्त्ववित् / एकाकी विचरेन्नित्यमुदासीनः समाहितः
पुत्रे सर्वं निधायाथ तत्त्ववित् वनं व्रजेत्। एकाकी नित्यं विचरेदुदासीनः समाहितः॥
Verse 78
एष वः कथितो धर्मो गृहस्थानां द्विजोत्तमाः / ज्ञात्वानुतिष्ठेन्नियतं तथानुष्ठापयेद् द्विजान्
एष वः गृहस्थानां धर्मः कथितः, हे द्विजोत्तमाः। एतं ज्ञात्वा नित्यं सम्यगनुतिष्ठेत्, तथा चान्यान् द्विजानपि अनुष्ठापयेत्।
Verse 79
इति देवमनादिमेकमीशं गृहधर्मेण समर्चयेदजस्त्रम् / समतीत्य स सर्वभूतयोनिं प्रकृतिं याति परं न याति जन्म
एवं गृहधर्मेण अनादिमेकमीशं देवं अजस्त्रं समर्चयेत्। स सर्वभूतयोनिं प्रकृतिं समतीत्य परं पदं याति, पुनर्जन्म न याति।
Frequently Asked Questions
Nitya is small daily giving without expectation; naimittika is occasion-based giving for pacifying sin; kāmya is giving aimed at specific results (progeny, victory, heaven, power); vimala is the pure gift offered to Brahmavid knowers to please the Lord with a dharma-aligned mind.
The chapter states no gift exceeds land; food is equal to land; and the gift of knowledge (sacred learning) is greater still, culminating in Brahma-world honor and ultimately Brahman-assimilation when Brahma-knowledge is given.
It mandates giving to learned, disciplined, Veda-grounded, virtuous recipients (especially śrotriyas), warns that giving to the unworthy increases sin, and prohibits giving even water to atheists or pāṣaṇḍas; it also condemns improper acceptance and greed-driven accumulation.
It assigns liberation to worship of Hari, yet also states that seekers of yoga, liberation, and sovereign knowledge should worship Virūpākṣa (Śiva); it further pairs Bhūteśa (Śiva) with Keśava (Viṣṇu), presenting complementary paths within one dharmic framework.